एवं एकदा ब्रह्मविद्या-विचारे ब्रह्मविद्या-प्रकाशे ब्रह्मविद्या-संवादे च, श्रुत्याः गम्भीरार्थः प्रकट्यते। सर्वेषां प्राणिनां मधु इयं मानवः, मानवस्य मधु सर्वे प्राणिनः। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः अस्मिन मानवत्वे स्थितः, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आत्मन्यपि स्थितः—सः एव अयम्, अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एवं आत्मा सर्वेषां प्राणिनां मधु, प्राणिनां मधु अयं आत्मा। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आत्मनि स्थितः, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आत्मा—सः एव अयम्, अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एष आत्मा सर्वेषां प्राणिनां स्वामी, सर्वेषां प्राणिनां राजा। यथा चक्रस्य नाभौ च रश्मिषु सर्वे अरणयः निहिता भवन्ति, एवं अस्मिन आत्मनि सर्वे प्राणी, सर्वे देवाः, सर्वे लोकाः, सर्वे प्राणाः, सर्वे आत्मानः निहिताः। एष एव मधु यं दध्यङ् आथर्वाणः अश्विभ्यः उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः इदं उक्तवान्—"युष्माकं, हे नराः, धनाय महद् भीषणं वस्तु प्रकाशयामि, यथा वज्रधारी वर्षं करोति; दध्यङ् आथर्वाणः अश्विशिरसा मधु अश्विभ्यः उक्तवान्।" एष एव मधु यं दध्यङ् आथर्वाणः अश्विभ्यः उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः इदं उक्तवान्—"अश्विभ्यः, दध्यङ् आथर्वाणस्य शिरः अश्वशिरसा स्थापयित्वा, मधु तवष्टुः रहस्यं अश्विभ्यः उक्तवान्, यद् बाहीमध्ये निहितम्।" एष एव मधु यं दध्यङ् आथर्वाणः अश्विभ्यः उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः इदं उक्तवान्—"द्विपदः अग्रे, चतुष्पदः अग्रे, पक्षीभूतः अग्रे पुरुषः प्रविष्टः।" अतः एषः पुरुषः सर्वेषु शरीरेषु, सर्वेषु निवासेषु अस्ति; तेन न किञ्चिद् अप्रकटं, न किञ्चिद् अप्राप्यं। एष एव मधु यं दध्यङ् आथर्वाणः अश्विभ्यः उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः इदं उक्तवान्—"सः प्रत्येकस्य रूपस्य रूपं अभवत्; तद् एव तस्य रूपं यत् प्रत्येकः पश्यति—इन्द्रः शक्तिभिः अनेक रूपेषु विचरति, तस्य अश्वाः शतशः दशशः युक्ताः।" एषः एव अश्वाः, एषः दशशः, सहस्रशः, अनन्तशः। एषः ब्रह्म, न पूर्वं, न परं, न अन्तः, न बहिः। अयम् आत्मा ब्रह्म, सर्वव्यापी। इत्येव उपदेशः। अथ वा, इयं परम्परा—वाशः और्पणायात्, और्पणाय्यः गौतमात्, गौतमः वत्स्यात्, वत्स्यः पाराशर्यात्, पाराशर्यः शाङ्क्त्यात् भरद्वाजात्, भरद्वाजः औडवाहात् हाण्डिल्यात्, हाण्डिल्यः वैजवापात् गौतमात्, गौतमः वैजवापायनात् वैष्टपुरेयात्, वैष्टपुरेयः हाण्डिल्यात् रौहिणयानात्, रौहिण्यः हौनकात् अत्रेयात् रैभ्यात्, रैभ्यः पौतिमाश्यायनात् कौण्डिन्यायनात्, कौण्डिन्यायनः कौण्डिन्यात्, कौण्डिन्यः कौण्डिन्यात् अग्निवेश्यात्, अग्निवेश्यः सौतवात्, सौतवः पाराशर्यात्, पाराशर्यः जातुकर्ण्यात्, जातुकर्ण्यः भरद्वाजात्, भरद्वाजः असुरायनात् गौतमात्, गौतमः भरद्वाजात्, भरद्वाजः वैजवापायनात्, वैजवापायनः काशिकायनात्, काशिकायनः घृतकौशिकात्, घृतकौशिकः पाराशर्यात्, पाराशर्यः पाराशर्यात्, पाराशर्यः जातुकर्ण्यात्, जातुकर्ण्यः भरद्वाजात्, भरद्वाजः असुरायनात् यास्कात्, असुरायनः त्रैवण्यात्, त्रैवणिः औपजन्धनात्, औपजन्धनः आसुरी, आसुरीः भरद्वाजात्, भरद्वाजः अत्रेयात्, अत्रेयः मन्तेः, मन्तिः गौतमात्, गौतमः गौतमात्, गौतमः वत्स्यात्, वत्स्यः हाण्डिल्यात्, चाण्डिल्यः कैशोर्यात्, कैशोर्यः काप्यात्, काप्यः कुमारहरितात्, कुमारहरितः गालवत्, गालवः विदर्भि कौण्डिन्यात्, विदर्भि कौण्डिन्यः बभ्रवात्, बभ्रवः वत्सनपातात्, वत्सनपातः पन्थात्, पन्थाः सौभरात्, सौभ्रः आयस्यात्, आयस्यः अंगिरसः, अंगिरसः भूतेः, भूतिः तवष्टृः, तवष्टृः विश्वरूपः, विश्वरूपः तवष्टृः, तवष्टृः अश्विभ्यः, अश्विनौ दधिचात्, दधिचः आथर्वणात्, आथर्वणः दैवात्, दैवः मृत्युतः, मृत्युः प्रध्वसानात्, प्रध्वसानः शानगतः, शानगः परेष्टिनः, परेष्टिः ब्रह्मणः, ब्रह्म स्वयम्भूः। ब्रह्मणे नमः। एवं अन्याः परम्पराः अपि श्रुत्याः निरूपिता। तत्र जनकः विदेह-राजा महादानेन यज्ञं कृतवान्। कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणाः तत्र समागच्छन्। तदा जनकः विदेहः चिन्तयामास—"कः एतेषां ब्राह्मणानां ब्रह्मविदां श्रेष्ठः?" सः सहस्रं गोः गोष्ठे रक्षयित्वा, प्रत्येकस्य गोः शृङ्गयोः दश सुवर्णानि बद्धानि। ब्राह्मणान् उवाच—"ये ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, सः एतान् गाः नयतु।" ब्राह्मणाः न दध्रुः। तदा याज्ञवल्क्यः स्वशिष्यं समश्रवम् उवाच—"प्रिय समश्रव, एतान् गाः नय।" सः गाः नीतवान्। ब्राह्मणाः कोपिताः—"कथं सः ब्रह्मविदां श्रेष्ठत्वं ददाति?" तदा जनकस्य पुरोहितः अश्वलः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"नूनं याज्ञवल्क्य, त्वमेव ब्रह्मविदां श्रेष्ठः?" याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच—"श्रेष्ठाय नमः; वयं गोषु इच्छवः।" अश्वलः पुनः पप्रच्छ। याज्ञवल्क्यः पृष्टः—"सर्वमिदं मृत्युनाऽभिग्रहीतम्, यज्ञकर्ता मृत्युपाशात् किं मुक्तः?" याज्ञवल्क्यः उत्तरम् ददौ—"होता, वाक्, अग्निः; वाक् यज्ञस्य होता। एषा वाक्, एषः अग्निः, एषः होता—एष मुक्तिः, एष पूर्णमुक्तिः।" पुनः पृष्टः—"सर्वमिदं अहनि रात्रौ च अभिग्रहीतम्, यज्ञकर्ता अहनि रात्रौ किं मुक्तः?" याज्ञवल्क्यः उत्तरम् ददौ—"अध्वर्यु, चक्षुः, सूर्यः; चक्षुः यज्ञस्य अध्वर्यु। एषः चक्षुः, एषः सूर्यः, एषः अध्वर्यु—एष मुक्तिः, एष पूर्णमुक्तिः।" पुनः पृष्टः—"सर्वमिदं शुक्लकृष्णपक्षाभिग्रहीतम्, यज्ञकर्ता तयोः किं मुक्तः?" याज्ञवल्क्यः उत्तरम् ददौ—"ब्राह्मन्, मनः, चन्द्रः; मनः यज्ञस्य ब्राह्मन्। एषः मनः, एषः चन्द्रः, एषः ब्राह्मन्—एष मुक्तिः, एष पूर्णमुक्तिः।" अथ पृष्टः—"इदं अन्तरिक्षं निराधारमिव, यज्ञकर्ता केन स्वर्गं याति?" याज्ञवल्क्यः उत्तरम् ददौ—"उद्गाता, विधिना, प्राणेन; प्राणः यज्ञस्य उद्गाता। यः प्राणः, सः वायुः, सः उद्गातृ-वाक्, सः मुक्तिः, सः परममुक्तिः।" पुनः पृष्टः—"होता त्रिभिः सूक्तैः यज्ञं करोति; तानि कानि?" "पुरोनुवाक्या, याज्या, शस्या।" "किम् एभिः जयति?" "पुरोनुवाक्या पृथिवी-लोकम्, याज्या अन्तरिक्ष-लोकम्, शस्या स्वर्ग-लोकम्।" पुनः पृष्टः—"अध्वर्यु त्रिभिः आहुतीभिः यज्ञं करोति; तानि कानि?" "ज्योतिर्मती, अर्प्यमाणा, उपस्थिता।" "किम् एभिः जयति?" "ज्योतिर्मत्या देव-लोकम्, अर्प्यमाणया मनुष्य-लोकम्, उपस्थितया पितृ-लोकम्।" पुनः पृष्टः—"ब्राह्मन् एकेन देवता दक्षिणतः यज्ञं रक्षति; सा का?" "मनः; मनः अनन्तम्, सर्वे देवाः अनन्ताः; अनन्तेन सत्यम् लोकम् जयति।" पुनः पृष्टः—"उद्गाता त्रिभिः स्तोत्रैः यज्ञं गायति; तानि कानि?" "पुरोनुवाक्या, याज्या, शस्या; तासु देवता, आत्मन्यपि।" "आत्मन्यपि तानि कानि?" "पुरोनुवाक्या प्राणः, याज्या अपानः, शस्या व्यानः।" "किम् एभिः जयति?" "यद् प्राणयुक्तम्।" तदा अश्वलः पृच्छा समाप्तवान्। तदा जारत्कारव आर्तभागः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"आठ ग्रहा, आठ अतिग्रहा; कानि?" "प्राणः ग्रहः, अपानः अतिग्रहः; अपानेन गन्धं जानीमः। जिह्वा ग्रहः, रसः अतिग्रहः; जिह्वया रसं जानीमः। वाक् ग्रहः, नाम अतिग्रहः; वाचा नामानि उच्चार्यन्ते। चक्षुः ग्रहः, रूपम् अतिग्रहः; चक्षुषा रूपाणि दृश्यन्ते। कर्णः ग्रहः, शब्दः अतिग्रहः; कर्णेन शब्दाः शृण्वन्ति। मनः ग्रहः, कामः अतिग्रहः; मनसा कामान् इच्छन्ति। हस्तौ ग्रहः, कर्म अतिग्रहः; हस्ताभ्यां कर्माणि कुर्वन्ति। त्वक् ग्रहः, स्पर्शः अतिग्रहः; त्वचा स्पर्शान् अनुभवन्ति।" एते आठ ग्रहा, आठ अतिग्रहा। पुनः पृष्टः—"सर्वमिदं मृत्योरन्नम्, किम् देवता मृत्योरन्नं?" "अग्निः मृत्युः; अन्नं गृह्य पुनः मृत्युम् जयति।" पुनः पृष्टः—"मृत्यौ पुरुषे किम् न याति?" "नाम; नाम अनन्तम्, सर्वे देवाः अनन्ताः; अनन्तेन सत्यम् लोकम् जयति।" पुनः पृष्टः—"मृत्यौ प्राणा यान्ति वा?" "न; ते अत्रैव संगृह्यन्ते। सः स्फुरति, स्फुरणवान् मृतः शयते।" पुनः पृष्टः—"मृतस्य वाक् अग्नौ, प्राणः वायौ, चक्षुः सूर्ये, मनः चन्द्रे, दिशः कर्णे, पृथिवी शरीरे, आकाशः आत्मनि, ओषधयः केशे, वृक्षा शिरोरुहे, रक्तं वीर्यं जलासु निहितं—तदा कः भवति?" "आनय हस्तं।" आर्तभागः उवाच—"सह ज्ञेयम्।" "एतत् न वा, न वा एकत्वम्।" तौ निवृत्तौ, चिन्तयामास। यत् यत् अकुर्वत्, तद् कर्म; यत् यत् स्तुतम्, तद् कर्म। पुण्येन पुण्यः, पापेन पापः।" तदा आर्तभागः पृच्छा समाप्तवान्। तदा भुज्यु लाह्यायनि याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"याज्ञवल्क्य, वयं मद्रेषु भिक्षवः आस्म। पतञ्चल काप्यस्य गृहे गन्धर्वग्रस्तां कन्यां दृष्टव्यम्। पप्रच्छेम—'कः त्वम्?' सः उवाच—'शुद्धन्वाङ्गिरसः।' पप्रच्छेम—'लोकानां सीमाः?' सः उवाच—'परिक्षित् कुत्र स्थितः?' अद्य त्वां पृच्छामि—'परिक्षित् कुत्र स्थितः?'" याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच—"यत्र अश्वमेधिनः गच्छन्ति तत्र।" "अश्वमेधिनः कुत्र गच्छन्ति?" "विदेहानां द्वात्रिंशत् रथाः प्रतिदिनं पृथिव्याः परितः भ्रमन्ति; पृथिव्याः द्विगुणं परिक्रम्यन्ति; समुद्रः पृथिव्याः द्विगुणं परिक्रम्यति। मध्ये स्थानं तिरश्चिकायाः धारायाः वा पतङ्गपक्षस्य समम्। इन्द्रः महापक्षीभूतः तान् वायौ निनीत्; वायुः तान् आत्मनि स्थापयित्वा परिक्षित् निवासे आनयत्। अतः वायुः एव व्यक्तिः, वायुः एव समष्टिः। यः एतद् वेद, मृत्युम् पुनः जयति, सर्वं जीवितम् प्राप्नोति।" तदा भुज्यु लाह्यायनि पृच्छा समाप्तवान्। तदा कहोदः कौषीतकेयः याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ—"याज्ञवल्क्य, प्रत्यक्षं नापरः ब्रह्म यथात्मा सर्वस्य अन्तः स्थितः तं ब्रह्म मां वद।" "एष आत्मा सर्वस्य अन्तः स्थितः।" "कः याज्ञवल्क्य, सर्वस्य अन्तः स्थितः?" "यः अन्नपिपासाशोकमोहजरामरणात् परः।" एतं आत्मानं ज्ञाय ब्राह्मणाः पुत्रकामां वित्तकामां लोककामां त्यक्त्वा भिक्षुव्रतं गृह्णन्ति। पुत्रकामः वित्तकामः, वित्तकामः लोककामः—सर्वं कामः। अतः विद्वान् ज्ञानं प्राप्य बालवत् स्थितः; बालं ज्ञानं च त्यक्त्वा मुनिः स्थितः; वाक् मौनं च त्यक्त्वा ब्राह्मणः स्थितः। कथं ब्राह्मणः भवति? येन केन, सः एव। यः एतद् वेद। तदा कहोदः कौषीतकेयः पृच्छा समाप्तवान्। एवं ब्रह्मविद्या-गम्भीरार्थः, आत्मा, यज्ञः, प्राणाः, कर्म, परम्परा, प्रश्नोत्तराणि च, श्रुत्याः महात्म्यं प्रकट्यते; ब्रह्मणि नमः।