सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः अग्निः मधु भवति, प्राणिनश्च सर्वेऽप्यग्नेः मधु भवन्ति। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः अग्नौ स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः वाग्-रूपे स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष आकाशः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य आकाशस्य मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आकाशे स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः हृदय-आकाशे स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष वायुः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य वायोः मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः वायौ स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः प्राणे स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष आदित्यः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य आदित्यस्य मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आदित्ये स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः चक्षुषि स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष सोमः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य सोमस्य मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः सोमे स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः मनसि स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एषाः दिशः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः एषां दिशां मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः एषु दिशासु स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः श्रोत्रे स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष विद्युत् सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य विद्युतः मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः विद्युति स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः सूक्ष्मशरीरे स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष गर्जनः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य गर्जनस्य मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः गर्जने स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः शब्दे स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष धर्मः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य धर्मस्य मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः धर्मे स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः अन्तर्धर्मे स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष सत्यम् सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य सत्यस्य मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः सत्ये स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः अन्तःसत्ये स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष पुरुषः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य पुरुषस्य मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः अस्मिन् पुरुषे स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः आत्मनि स्थितः, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। एष आत्मा सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे च भूताः अस्य आत्मनः मधु। यः सः तेजस्वी अमृतः पुरुषः अस्मिन्नात्मनि स्थितः, यश्च तेजस्वी अमृतः पुरुषः आत्मा एव, स एवायं आत्मा, स अमृतः, स ब्रह्म, स सर्वम्। स एवायमात्मा सर्वेषां भूतानां स्वामी, सर्वेषां भूतानां राजा। यथा चक्रस्य नाभौ अरानि सर्वा निबद्धाः भवन्ति, एवं सर्वाणि भूतानि, सर्वे देवाः, सर्वे लोकाः, सर्वे प्राणाः, सर्वे आत्मानः अस्मिन्नात्मनि निबद्धाः सन्ति। एष एव मधु यं दध्यङ् आथर्वणः अश्विभ्याम् उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः एवं उक्तवान्—“युवाभ्यां, नरो, अहं बलवद् वस्तु प्रकाशयामि धनाय, यथा वज्रधारः वर्षं करोति; दध्यङ् आथर्वणः अश्वशिरसा युवाभ्यां मधु उक्तवान्।” एष एव मधु यं दध्यङ् आथर्वणः अश्विभ्याम् उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः एवं उक्तवान्—“अश्विनौ, दध्यङः शिरः अश्वस्य शिरसा प्रतिस्थापितम्; ततः सः युवाभ्यां मधु उक्तवान्, तत्त्वं तवष्टुः रहस्यं, यद् कक्ष्यायाम् निहितम्।” एष एव मधु यं दध्यङ् आथर्वणः अश्विभ्याम् उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः एवं उक्तवान्—“सः द्विपदः अग्रे अकरोत्, चतुष्पदः अग्रे अकरोत्; सः विहङ्गः भूत्वा अग्रे पुरुषत्वेन प्रविश्य स्थितः।” एवं सः पुरुषः सर्वेषु शरीरेषु, सर्वेभ्यः गृह्यः, न किञ्चिद् तस्मात् अप्राकाश्यम्, न किञ्चिद् अप्राकाश्यम्। एष एव मधु यं दध्यङ् आथर्वणः अश्विभ्याम् उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः एवं उक्तवान्—“सर्वरूपस्य सः रूपं अभवत्; एष एव रूपं प्रत्येकस्य दृष्टये—इन्द्रः स्वशक्तिभिः नानारूपेण विचरति, यतः शतानि दशश्च अश्वाः तस्य युक्ताः।” एते एव अश्वाः, एते दश, सहस्राणि, अनन्तानि च। एष एव ब्रह्म—अनादिः, अनन्तः, अनन्तरः, अभ्यन्तरः, बहिः च नास्ति। एष आत्मा ब्रह्म, सर्वव्यापी। इति उपदेशः। अथ वा, इयं परम्परा—वाषः और्पणायात्, और्पणायः गौतमात्, गौतमः वात्स्यात्, वात्स्यः पाराशर्यात्, पाराशर्यः शाङ्क्त्याच्च भारद्वाजाच्च, भारद्वाजः औदवाहाच्च हाण्डिल्याच्च, हाण्डिल्यः वैजवापाच्च गौतमाच्च, गौतमः वैजवापायनाच्च वैश्टपुत्राच्च, वैश्टपुत्रः हाण्डिल्याच्च राहिणायनाच्च, राहिणायनः हौनकाच्च आत्रेयाच्च रैभ्याच्च, रैभ्यः पौतिमाश्यायनाच्च कौण्डिन्यायनाच्च, कौण्डिन्यायनः कौण्डिन्यात्, कौण्डिन्यः कौण्डिन्यात्, कौण्डिन्यः कौण्डिन्याच्च अग्निवेश्यात्, अग्निवेश्यः सौतवात्, सौतवः पाराशर्यात्, पाराशर्यः जातुकर्ण्यात्, जातुकर्ण्यः भारद्वाजात्, भारद्वाजः असूरयाणाच्च गौतमाच्च, गौतमः भारद्वाजात्, भारद्वाजः वैजवापायनात्, वैजवापायनः काशिकायनात्, काशिकायनः घृतकौशिकात्, घृतकौशिकः पाराशर्यात्, पाराशर्यः पाराशर्यात्, पाराशर्यः जातुकर्ण्यात्, जातुकर्ण्यः भारद्वाजात्, भारद्वाजः असूरयाणाच्च यास्काच्च, असूरयाणः त्रैवण्यात्, त्रैवणिः औपजन्धनात्, औपजन्धनः आसुरीतः, आसुरीः भारद्वाजात्, भारद्वाजः आत्रेयात्, आत्रेयः मन्तेः, मन्तिः गौतमात्, गौतमः गौतमात्, गौतमः वात्स्यात्, वात्स्यः हाण्डिल्यात्, चाण्डिल्यः कैशोर्यात्, कैशोर्यः काप्यात्, काप्यः कुमारहरितात्, कुमारहरितः गालवात्, गालवः विदर्भि कौण्डिन्यात्, विदर्भि कौण्डिन्यः बभ्रवात्, बभ्रवः वात्सनापातात्, वात्सनापातः पन्थात्, पन्थाः सौभरात्, सौभरः आयस्यात्, आयस्यः अंगिरसः, अंगिरसः भूतेः, भूतिर्वै तवष्टुः, तवष्टा विश्वरूपात्, विश्वरूपः तवष्टुः, तवष्टा अश्विभ्यः, अश्विनौ दधिचात्, दधिचः आथर्वणात्, आथर्वणः दैवात्, दैवः मृत्युः, मृत्युः प्रध्वसनात्, प्रध्वसनः शानगात्, शानगः परेश्ठिनः, परेश्ठिः ब्रह्मणः, ब्रह्म स्वयम्भूः। नमो ब्रह्मणे। अथ वा, इयं परम्परा—पशुतिमाश्यः गौपवणात्, गौपवणः पशुतिमाश्यात्, पशुतिमाश्यः गौपवणात्, गौपवणः कौशिकात्, कौशिकः कौण्डिन्यात्, कौण्डिन्यः हाण्डिल्यात्, हाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च, गौतमः ... अग्निवेश्यः अग्निवेश्यात्, हाण्डिल्याच्च अनभिम्लाताच्च, अनभिम्लातः अनभिम्लातात्, अनभिम्लातः अनभिम्लातात्, अनभिम्लातः गौतमात्, गौतमः शैतवप्राचीनयोग्यात्, शैतवप्राचीनयोग्यः पाराशर्यात्, पाराशर्यः भारद्वाजात्, भारद्वाजः गौतमात्, गौतमः भारद्वाजात्, भारद्वाजः पाराशर्यात्, पाराशर्यः वैजवापायनात्, वैजवापायनः कौशिकायनात्, कौशिकायनः ... घृतकौशिकः घृतकौशिकात्, पाराशर्यायणात्, पाराशर्यायणः पाराशर्यात्, पाराशर्यः जातुकर्ण्यात्, जातुकर्ण्यः असूरयाणाच्च यास्काच्च, असूरयाणः त्रैवण्यात्, त्रैवणिः औपजन्धनात्, औपजन्धनः आसुरीतः, आसुरीः भारद्वाजात्, भारद्वाजः आत्रेयात्, आत्रेयः मन्तेः, मन्तिः गौतमात्, गौतमः वात्स्यात्, वात्स्यः हाण्डिल्यात्, चाण्डिल्यः कैशोर्यात्, कैशोर्यः काप्यात्, काप्यः कुमारहरितात्, कुमारहरितः गालवात्, गालवः विदर्भि कौण्डिन्यात्, विदर्भि कौण्डिन्यः वात्सनापातात्, वात्सनापातः बभ्रवात्, बभ्रवः पन्थात्, पन्थाः सौभरात्, सौभरः आयस्यात्, आयस्यः अंगिरसः, अंगिरसः भूतेः, भूतिर्वै तवष्टुः, तवष्टा विश्वरूपात्, विश्वरूपः तवष्टुः, तवष्टा अश्विभ्यः, अश्विनौ दधिचात्, दधिचः आथर्वणात्, आथर्वणः दैवात्, दैवः मृत्युः, मृत्युः प्रध्वसनात्, प्रध्वसनः प्रध्वसनात्, प्रध्वसनः एकर्षेः, एकर्षिः विप्रचित्तेः, विप्रचित्तिः व्यष्टेः, व्यष्टिः शानरात्, शानरः शानातनात्, शानातनः शानगात्, शानगः परमेष्ठिनः, परमेष्ठिः ब्रह्मणः; ब्रह्म स्वयम्भूः। नमो ब्रह्मणे। विदेहानां जनकः राजा बहुदक्षिणेन यज्ञं अकरोत्। तत्र कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मणाः समागच्छन्। तदा जनकः विदेहः चिन्तयामास—“कः एतेषां ब्राह्मणानां महत् वेदितमः?” इति। सः सहस्रं गवां गोष्ठे बद्धवान्, तेषां शृङ्गयोः दश सुवर्णानि बध्नात्। तान् ब्राह्मणान् उवाच—“यो वा एषां ब्राह्मणानां ब्रह्मिष्ठः, स एतान् गावः प्रावर्तयेत्” इति। न तु ब्राह्मणाः प्रावर्तयितुं शशाकुः। तदा याज्ञवल्क्यः स्वशिष्यं समश्रवसं उवाच—“सौम्य, एतान् गावः प्रावर्तय” इति। सः प्रावर्तयत्। ब्राह्मणाः क्रुद्धाः अभवन्—“कथं एषः आत्मानं ब्रह्मिष्ठं मन्यते?” इति। तदा जनकस्य विदेहस्य होतृः आस्वलः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, नूनं त्वं ब्रह्मिष्ठः?” इति। सः उवाच—“नमः ब्रह्मिष्ठाय; वयं तु गोकामाः” इति। ततोऽस्मिन् पृष्टे आस्वलः पृच्छितुम् उद्युक्तः। याज्ञवल्क्यः पृष्टः—“यदिदं सर्वं मृत्युनाऽभिगृह्णाति, सर्वं मृत्युनाऽभिभूतं, केन यजमानः मृत्योः पाशात् विमुच्यते?” इति। सः उवाच—“होतृणा, वाचा, अग्निना; वाग् हि यज्ञस्य होतुः। एषा वाक्, एष अग्निः, एष होतृः—एषैषा मोक्षः, एषैषा परमोक्षः।” पुनः पृष्टः—“यदिदं सर्वं अह्ना रात्र्या च गृहीतम्, सर्वं ताभ्याम् अभिभूतं, केन यजमानः ताभ्यां विमुच्यते?” इति। सः उवाच—“अध्वर्युना, चक्षुषा, आदित्येन; चक्षुः हि यज्ञस्य अध्वर्युः। एष चक्षुः, एष आदित्यः, एष अध्वर्युः—एषैषा मोक्षः, एषैषा परमोक्षः।” पुनः पृष्टः—“यदिदं सर्वं शुक्लकृष्णपक्षाभ्यां गृहीतम्, सर्वं ताभ्यां अभिभूतं, केन यजमानः ताभ्यां विमुच्यते?” इति। सः उवाच—“ब्राह्मणा, मनसा, सोमेन; मनः हि यज्ञस्य ब्राह्मणः। एतन्मनः, एष सोमः, एष ब्राह्मणः—एषैषा मोक्षः, एषैषा परमोक्षः।” पुनः पृष्टः—“याज्ञवल्क्य, एष अन्तरिक्षः इव निरलम्बः, केन यजमानः स्वर्गं लोकं याति?” इति। सः उवाच—“उद्गात्रेण, विधिना, प्राणेन; प्राणः हि यज्ञस्य उद्गाता।