याज्ञवल्क्यः मैत्रेयीं धर्मपत्नीं उपनिषद्-विचाराय उपविशत्। सः तस्यै ब्रह्मविद्यायाः गूढार्थं विवृणोति। यथा शंखः नादितः भवति, तस्य नादः बहिः न गृह्यते, किं तु शंखस्य वा नादनस्य वा गृहिते एव नादः गृह्यते, एवं ब्रह्मणः सर्वं प्रपञ्चं तद्वद् उपपद्यते। यथा अर्द्रैः दारुभिः अग्निः प्रज्वलितः भवति, तत्र विविधानि धूमानि पृथक् पृथक् उत्पद्यन्ते, तथैव अस्मात् महतः पुरुषात् प्राणः उत्पद्यते—सः ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणं, विज्ञानं, उपनिषत्, मन्त्राः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, अनुवचनानि—एते सर्वे तस्यैव प्राणनिःस्वासाः। यथा सर्वाः आपः समुद्रं प्रति एकं गन्तव्यं यान्ति, सर्वे स्पर्शाः त्वचं प्रति, सर्वे गन्धाः नासिकां प्रति, सर्वे रसाः जिह्वां प्रति, सर्वे रूपाणि चक्षुः प्रति, सर्वे शब्दाः श्रोत्रं प्रति, सर्वे चिन्तनानि मनः प्रति, सर्वे वेदाः वाचं प्रति, सर्वे कर्माणि हस्तं प्रति, सर्वे गमनानि पादं प्रति, सर्वे रम्याणि जननाङ्गं प्रति, सर्वे मलानि गुदं प्रति, सर्वे विज्ञानानि हृदयं प्रति—एवं सर्वं एकैकं आश्रयं यान्ति। यथा लवणगोलकं वार्यां क्षिप्तं सम्पूर्णं विलीयते, तत्र यत्र यत्र जलं रसयेत्, सर्वत्र लवणरसः एव, एवं एषा महती अनन्ता विज्ञानघनः, एषा पंचभूतैः उत्पन्ना पुनः तेषु विलीयते; मृत्युः अनन्तरं नान्यं विज्ञानं इति याज्ञवल्क्यः उक्तवान्। मैत्रेयी तं उवाच—"भगवन्, मृत्युः अनन्तरं विज्ञानं नास्ति इति उक्त्वा मां मोहयति।" याज्ञवल्क्यः प्रत्यवदत्—"न, प्रिये, न अहं मोहं भाषे; एतावत् एव विज्ञायाय पर्याप्तम्।" यत्र द्वैतं अस्ति, तत्र अन्यः अन्यं पश्यति, अन्यः अन्यं जिघ्रति, अन्यः अन्यं शृणोति, अन्यः अन्यं अभिवदति, अन्यः अन्यं मन्यते, अन्यः अन्यं वेत्ति। किं तु यत्र सर्वं आत्मैव अभवत्, तत्र केन कं पश्येत्? केन कं जिघ्रेत्? केन कं शृणुयात्? केन कं अभिवदेत्? केन कं मन्येत्? केन कं वेदेत्? केन विज्ञानं विज्ञानं वेदेत्? यद् एतेन सर्वं विज्ञायते—कथं तं विज्ञानं वेदेत्? एषा पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः पृथिव्याः मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः पृथिव्याम् अस्ति, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः शरीरे अस्ति—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एताः आपः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः अपां मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आपः, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः बीजे—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष अग्निः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः अग्नेः मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः अग्नौ, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः वाचि—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष आकाशः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः आकाशस्य मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आकाशे, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः हृदयाकाशे—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष वायुः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः वायोः मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः वायौ, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः प्राणे—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष सूर्यः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः सूर्यस्य मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः सूर्ये, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः चक्षुषि—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष सोमः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः सोमस्य मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः सोमे, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः मनसि—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एताः दिशः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः दिशां मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः दिशः, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः श्रोत्रे—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष विद्युत् सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः विद्युतः मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः विद्युत्, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः सूक्ष्मशरीरे—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष गर्जनः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः गर्जनस्य मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः गर्जने, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः शब्दे—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष धर्मः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः धर्मस्य मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः धर्मे, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः अन्तर्धर्मे—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष सत्यम् सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः सत्यस्य मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः सत्ये, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः अन्तःसत्ये—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष पुरुषः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः पुरुषस्य मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः पुरुषे, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आत्मन्य्—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष आत्मा सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूताः आत्मनः मधु। यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आत्मनि, यः तेजस्वी अमृतः पुरुषः आत्मा—सः एव आत्मा, अमृतः, ब्रह्म, सर्वम्। एष आत्मा सर्वेषां भूतानां स्वामी, सर्वेषां भूतानां राजा। यथा चक्रस्य सर्वे अरणयः नाभौ च रिम् च स्थाप्यन्ते, एवं आत्मनि सर्वे भूताः, सर्वे देवाः, सर्वे लोकाः, सर्वे प्राणाः, सर्वे आत्मनः स्थाप्यन्ते। एष मधु यः दध्यङ् अथर्वणः अश्विभ्यः उक्तवान्। दृष्ट्वा ऋषिः एवं उक्तवान्—"युष्मभ्यं अहं महान् भयङ्करः सम्पदर्थं प्रकटयामि, यथा वज्रधारी वर्षं कुर्यात्; दध्यङ् अथर्वणः अश्विशिरसा मधु उक्तवान्।" एष मधु यः दध्यङ् अथर्वणः अश्विभ्यः उक्तवान्।