तस्य पुरुषस्य रूपं राजवस्त्रवत् शुक्लायाम्बरवत् शलभवत् ज्वलनशिखावत् पद्मवत् विद्युत्स्फुलिङ्गवत् च दृश्यते। यथा विद्युत्स्फुलिङ्गस्य प्रभा, एवं तस्य तेजः, य एवं वेद। अथोपदेशः — “नेति नेति” इति; एतस्मात् “नेति नेति” इत्यस्मात् परं नास्ति। अस्य नाम सत्यस्य सत्यम्; प्राणः सत्यं, एष एव तेषां सत्यं। याज्ञवल्क्यः मैत्रेयीं उवाच — अहं गमिष्यामि, आगच्छ, तव च कात्यायन्याः च अन्तिमव्यवहारं करिष्यामि। मैत्रेयी उवाच — यदि मम सर्वा पृथ्वीः वित्तेन पूर्णा स्यात्, तेन किं अमृतत्वं प्राप्नुयाम्? याज्ञवल्क्यः प्रत्युवाच — यथा साधनवन्तः जीवन्ति, तथा त्वमपि जीविष्यसि; वित्तेन तु अमृतत्वस्य आशा नास्ति। मैत्रेयी पुनरुवाच — येन न अमृतत्वं लभे, तेन मम किं कार्यम्? यत् भगवाञ् जानाति, तत् एव मे ब्रूहि। याज्ञवल्क्यः उवाच — प्रियतमा इव प्रियतमं वाक्यं त्वया उक्तम्। उपविश, तुभ्यं प्रवक्ष्यामि; शृणुष्व, मनसि धारय। सा उवाच — भगवन्, वक्तुमर्हसि। याज्ञवल्क्यः उवाच — एषा संबन्धः, एषा उपनिषद्, बृहदारण्यकोपनिषद्, प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः, चतुर्थः, पञ्चमः, बहिर्भागः, विभागः। यो ब्रह्मणः आत्मनः भिन्नम् इति वेत्ति, तस्य ब्रह्म नश्यति; यः शक्तिम् आत्मनः भिन्नाम् इति वेत्ति, तस्य शक्तिर्नश्यति; यः लोकान् आत्मनः भिन्नान् इति वेत्ति, तस्य लोकाः नश्यन्ति; यः देवान् आत्मनः भिन्नान् इति वेत्ति, तस्य देवाः नश्यन्ति; यः भूतानि आत्मनः भिन्नानि इति वेत्ति, तस्य भूतानि नश्यन्ति; यः सर्वं आत्मनः भिन्नम् इति वेत्ति, तस्य सर्वं नश्यति। एष ब्रह्म, एष शक्ति, एते लोकाः, एते देवाः, एतानि भूतानि, एतत् सर्वम् — एष आत्मा। यथा दुन्दुभेः प्रहारे शब्दान् बहिर्न गृह्णीयात्, दुन्दुभिं वा प्रहारं वा गृह्णन् दुन्दुभेः शब्दं गृह्णाति; यथा वीणायाः वादनं कृत्वा शब्दान् बहिर्न गृह्णीयात्, वीणां वा वादनं वा गृह्णन् वीणायाः शब्दं गृह्णाति; यथा शङ्खस्य नादं कृत्वा शब्दान् बहिर्न गृह्णीयात्, शङ्खं वा नादं वा गृह्णन् शङ्खस्य शब्दं गृह्णाति; यथा सिक्तकाष्ठे अग्निं प्रज्वालयन् पृथक् पृथक् धूमान् उत्पद्यते, एवं अस्मात् महतः भूतात् प्राणः — एष ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, व्याख्यायनानि — एतानि सर्वाणि तस्यैव निष्वासाः। यथा सर्वाः आपः समुद्रं प्रति प्रवर्तन्ते, यथा सर्वाः स्पर्शाः त्वचं प्रति, सर्वे गन्धाः नासां प्रति, सर्वे रसाः जिह्वां प्रति, सर्वे रूपाणि चक्षुः प्रति, सर्वे शब्दाः श्रोत्रं प्रति, सर्वे सङ्कल्पाः मनः प्रति, सर्वे वेदाः वाचं प्रति, सर्वे कर्माणि हस्तं प्रति, सर्वे गत्यः पादं प्रति, सर्वे मोदाः उपस्थं प्रति, सर्वे निष्क्रान्तयः पायुं प्रति, सर्वे विद्याः हृदयं प्रति — एवं सर्वं तत्रैव प्रवर्तते। यथा लवणपिण्डं आप्सु क्षिप्तं सम्पूर्णं विलीयते, न गृह्यते, यत्र यत्र जलं स्वाद्यते, तत्र तत्र लवणं भवति; एवं एव एष महान् अनन्तः विज्ञानघनः एतेभ्यः भूताभ्यः उत्पद्यते, तेषु एव विलीयते; मृत्युः प्राप्ते, न प्रज्ञानं विशेषतः इति, इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः। मैत्रेयी उवाच — भगवन्, यदुक्तं मृत्युः प्राप्ते न प्रज्ञानं विशेषतः, अनेन मां मोहितां कृतवती। याज्ञवल्क्यः उवाच — न, प्रिये, न मोहं वदामि; एतावद् एव ज्ञातव्यम्। यत्र हि द्वैतम् इव भवति, तत्र अन्यः अन्यं पश्यति, अन्यः अन्यं जिघ्रति, अन्यः अन्यं शृणोति, अन्यः अन्यं अभिवदति, अन्यः अन्यं मन्यते, अन्यः अन्यं विजानाति; यत्र त्वस्य सर्वं आत्मैवाभूत्, तत्र केन कं पश्येत्? केन कं जिघ्रेत्? केन कं शृणुयात्? केन कं अभिवदेत्? केन कं मन्येत्? केन कं विजानीयात्? येन हि विजानीयात्, तं केन विजानीयात्? एषा पृथ्वी सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्याः पृथिव्याः मधु। यः अस्यां पृथिव्यां तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च अस्मिन्शरीरे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एता आपः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि एषां आपां मधु। यः एषु आपः तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च बीजे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष अग्निः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्याग्नेः मधु। यः अस्मिन्ग्नौ तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च वाचि तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष आकाशः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य आकाशस्य मधु। यः अस्मिन्नाकाशे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च हृदयाकाशे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष वायुः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य वायोः मधु। यः अस्मिन् वायौ तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च प्राणे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष आदित्यः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य आदित्यस्य मधु। यः अस्मिन्सूर्ये तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च चक्षुषि तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष सोमः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य सोमस्य मधु। यः अस्मिन्सोमे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च मने तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एता दिशः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि एषां दिशां मधु। यः एषु दिशः तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च श्रोत्रे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एषा विद्युत् सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्याः विद्युतः मधु। यः अस्यां विद्युति तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च सूक्ष्मशरीरे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एषोऽशनि: सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य अशनेः मधु। यः अस्मिन्शब्दे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च वाण्यां तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष धर्मः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य धर्मस्य मधु। यः अस्मिन्धर्मे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च अन्तरधर्मे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष सत्यम् सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य सत्यस्य मधु। यः अस्मिन्सत्ये तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च अन्तरसत्ये तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष पुरुषः सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य पुरुषस्य मधु। यः अस्मिन्पुरुषे तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च अन्तरात्मनि तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष आत्मा सर्वभूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य आत्मनः मधु। यः अस्मिन्नात्मनि तेजोमयः अमृतः पुरुषः, यश्च आत्मा तेजोमयः अमृतः पुरुषः, एष एवायम् आत्मा, अमृतः, एष ब्रह्म, एतत् सर्वम्। एष आत्मा सर्वभूतानां ईश्वरः, सर्वभूतानां राजा। यथा चक्रस्य नाभ्यां स्पोकाः प्रतिष्ठिताः, एवं ह्यस्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि, सर्वे देवाः, सर्वे लोकाः, सर्वे प्राणाः, सर्वे आत्मानः प्रतिष्ठिताः। एष एव स मधु यं दध्यङ् आथर्वणः अश्विभ्यां प्रोवाच। ऋषिः दृष्ट्वा एवं वदति — “वां महद् अद्भुतं वचोऽस्मि वृष्णे राधसे, इन्द्र इव वर्षं दध्यङ् अश्विभ्यां मधु प्रोवाच।” एष एव स मधु यं दध्यङ् आथर्वणः अश्विभ्यां प्रोवाच। ऋषिः दृष्ट्वा एवं वदति — “अश्विनौ दध्यङः शिरः अश्वस्य न्यधत्तं, स वां मधु प्रोवाच तवष्टुः निहितं गुहाम्।” एष एव स मधु यं दध्यङ् आथर्वणः अश्विभ्यां प्रोवाच। ऋषिः दृष्ट्वा एवं वदति — “द्विपदः पुरस्तात् चतुर्पदः पुरस्तात्, पक्षी भूत्वा पुरस्तात् प्रविवेश पुरुषः।” एष एव पुरुषः सर्वेषु शरीरेषु, सर्वेषु वासेषु, न किञ्चिद् अप्रच्छन्नं तस्मात्, न किञ्चित् प्रतिछन्नम्। एष एव स मधु यं दध्यङ् आथर्वणः अश्विभ्यां प्रोवाच। ऋषिः दृष्ट्वा एवं वदति — “सर्वरूपः अभवत्, तद् एव तस्य रूपं, इन्द्रः शक्तिभिः नानारूपेण विचरति, तस्य अश्वाः शतानि दशशः युक्ताः।” एते ह्यश्वाः, एते दश, सहस्राणि, अनन्तानि च। एष एव ब्रह्म, अनादिः, अनन्तः, अनन्तरः, अभ्यन्तरः च। एष आत्मा ब्रह्म, सर्वव्यापी। इति उपदेशः। अथ वा, अयं परम्पराः — वशः और्पणायात्, और्पणाय्यः गौतमात्, गौतमः वात्स्यात्, वात्स्यः पाराशर्यात्, पाराशर्यः शाङ्क्त्या भारद्वाजात्, भारद्वाजः औडवाहात् हाण्डिल्यात्, हाण्डिल्यः वैजवापात् गौतमात्, गौतमः वैजवापायनात् वैष्टपुरीयात्, वैष्टपुरीयः हाण्डिल्यात् रौहिणायनात्, रौहिणायनः हौनकात् आत्रेयात् रैभ्यात्, रैभ्यः पौतिमाश्यायनात् कौण्डिन्यायनात्, कौण्डिन्यायनः कौण्डिन्यात्, कौण्डिन्यः कौण्डिन्यात्, कौण्डिन्यः कौण्डिन्यात् अग्निवेश्यात्, अग्निवेश्यः सौतवात्, सौतवः पाराशर्यात्, पाराशर्यः जातुकर्ण्यात्, जातुकर्ण्यः भारद्वाजात्, भारद्वाजः असुरायणात् गौतमात्, गौतमः भारद्वाजात्, भारद्वाजः वैजवापायनात्, वैजवापायनः काशिकायनात्, काशिकायनः घृतकौशिकात्, घृतकौशिकः पाराशर्यात्, पाराशर्यः पाराशर्यात्, पाराशर्यः जातुकर्ण्यात्, जातुकर्ण्यः भारद्वाजात्, भारद्वाजः असुरायणात् यास्कात्, असुरायणः त्रैवणात्, त्रैवणिः औपजन्यादनात्, औपजन्यादनः आसुरीतः, आसुरीः भारद्वाजात्, भारद्वाजः आत्रेयात्, आत्रेयः मन्तेः, मन्तिः गौतमात्, गौतमः गौतमात्, गौतमः वात्स्यात्, वात्स्यः हाण्डिल्यात्, चाण्डिल्यः कैशोर्यात्, कैशोर्यः काप्यात्, काप्यः कुमारहरितात्, कुमारहरितः गालवात्, गालवः विदर्भी कौण्डिन्यात्, विदर्भी कौण्डिन्यः बभ्रवात्, बभ्रवः वात्सनपातात्, वात्सनपातः पन्थात्, पन्थाः सौभारात्, सौभारः आयस्यात्, आयस्यः अंगिरसः, अंगिरसः भूतेः, भूति तवष्टुः, तवष्टा विश्वरूपात्, विश्वरूपः तवष्टुः, तवष्टा अश्विभ्यः, अश्विनौ दधिचात्, दधिचः आथर्वणात्, आथर्वणः दैवात्, दैवः मृत्योः, मृत्यु प्रध्वसनात्, प्रध्वसनो शानगात्, शानगः परेष्ठिनः, परेष्ठिः ब्रह्मणः, ब्रह्म स्वयम्भूः। ब्रह्मणे नमः। अथ वा, एषा परम्परा — पशुतिमाश्यः गौपवणात्, गौपवणः पशुतिमाश्यात्, पशुतिमाश्यः गौपवणात्, गौपवणः कौशिकात्, कौशिकः कौण्डिन्यात्, कौण्डिन्यः हाण्डिल्यात्, हाण्डिल्यः कौशिकात् गौतमात्, गौतमः ...