गौतमः च भारद्वाजः च इमे द्वौ; अयं गौतमः, अयं भारद्वाजः। विश्वामित्रः च जमदग्निः च इमे द्वौ; अयं विश्वामित्रः, अयं जमदग्निः। वसिष्ठः च कश्यपः च इमे द्वौ; अयं वसिष्ठः, अयं कश्यपः। वाक् अत्रिः; वाचा हि अन्नं अद्यते। अत्रेः एष एव अर्थः। यः एतद् वेद, सः सर्वस्य अद्यः भवति, सर्वम् अस्य अन्नं भवति। द्वे एव ब्रह्मणः रूपे स्तः—रूपवत् च अरूपवत् च, मर्त्यं च अमृतं च, स्थाणु च चरं च, व्यक्तं च अव्यक्तं च। यत् रूपवत्, तत् यद् वायुः आकाशः च अन्यत्; एतत् मर्त्यं, एतत् स्थाणु, एतत् व्यक्तम्। अस्य रूपिणः, मर्त्यस्य, स्थाणोः, व्यक्तस्य, यद् तेजः, तदेव अस्य सारम्; तेजः एव अस्य सारः। अथ अरूपम्—वायुः आकाशः च—एतत् अमृतम्; एष एव अस्य सारः। अस्य अरूपस्य, अमृतस्य, सारस्य, यः पुरुषः अस्मिन्मण्डले अस्ति, सः एव अस्य सारः। एवं देवतासम्बन्धः व्याख्यातः। अथ आत्मनः सम्बन्धः—एषः अपि एवम् अरूपः, यद् प्राणात् परम्, यच्च आत्मनः अन्तरिक्षम् अस्ति—एतत् मर्त्यं, एतत् प्रतिष्ठितं, एतत् सत्त्यम्। अस्य रूपिणः, मर्त्यस्य, प्रतिष्ठितस्य, सत्यस्य, यद् चक्षुः, तदेव अस्य सारः; सत्यं हि अस्य सारः। अथ अरूपम्—प्राणः, यच्च आत्मनः अन्तरिक्षम् अस्ति—एतत् अमृतम्; एष एव अस्य सारः। अस्य अरूपस्य, अमृतस्य, सारस्य, यः पुरुषः दक्षिणे चक्षुषि, सः एव अस्य सारः। तस्य पुरुषस्य रूपं राजवस्त्रवत्, शुक्लाजिनवत्, पतङ्गवत्, अग्नेः शिखावत्, कमलवत्, विद्युत्प्रभावत् च। यथा विद्युत् प्रभा, एवं तस्य तेजः; यः एवं वेद। अत्रोपदेशः—"नेति नेति"। एतस्मात् "नेति नेति" इत्यस्मात् परं नास्ति। तस्य नाम—"सत्यस्य सत्यं"। प्राणः सत्यम्; एतेषां सत्यम् एषः। मैत्रेयीमुवाच याज्ञवल्क्यः—"अहं इमाम् देशं त्यक्तुम् इच्छामि; आगच्छ, ते च कात्यायन्यै च अन्त्यविभागं करिष्यामि।" मैत्रेयी उवाच—"यदि, भगवन्, सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्, कथं अहं तेन अमृता स्याम्?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"यथा वित्तवतां जीवितम्, तथा तव अपि जीवितम्; वित्तेन तु अमृतत्वस्य आशा नास्ति।" मैत्रेयी उवाच—"येन अमृतत्वं न स्यात्, तत् कथं करिष्यामि? यद् भगवाञ् वेद, तत् एव मे ब्रूहि।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"प्रियं वदसि, प्रिया इव। उपविश, तुभ्यं प्रवक्ष्यामि। यदा अहं ब्रवीमि, तदा त्वम् अनुचिन्तय।" "ब्रूहि, भगवन्," इति। याज्ञवल्क्यः उवाच—"एषः सम्बन्धः—उपनिषद्—बृहदारण्यकोपनिषद्—प्रथमः काण्डः—द्वितीयः काण्डः—तृतीयः काण्डः—चतुर्थः काण्डः—पञ्चमः काण्डः—बाह्यः भागः—अध्यायः।" यः ब्रह्म आत्मनः भिन्नं वेत्ति, तस्य ब्रह्म नष्टं भवति; यः बलं आत्मनः भिन्नं वेत्ति, तस्य बलं नष्टं भवति; यः लोकान् आत्मनः भिन्नान् वेत्ति, तस्य लोकाः नष्टाः भवन्ति; यः देवान् आत्मनः भिन्नान् वेत्ति, तस्य देवाः नष्टाः भवन्ति; यः भूतानि आत्मनः भिन्नानि वेत्ति, तस्य भूतानि नष्टानि भवन्ति; यः सर्वम् आत्मनः भिन्नं वेत्ति, तस्य सर्वं नष्टं भवति। एषः ब्रह्म, एषः बलम्, एते लोकाः, एते देवाः, एतानि भूतानि, एतत् सर्वम्—एषः आत्मा। यथा, दुन्दुभिः आहत्य, तस्य शब्दान् बहिर्न गृह्णीयात्, दुन्दुभेः वा आहतस्य वा गृह्यते दुन्दुभेः शब्दः; तथा वीणायाः वादनात् बहिर्न शब्दान् गृह्णीयात्, वीणायाः वा वादितस्य वा गृह्यते वीणायाः शब्दः; तथा शङ्खस्य नादात् बहिर्न शब्दान् गृह्णीयात्, शङ्खस्य वा नादितस्य वा गृह्यते शङ्खस्य शब्दः। यथा अग्निः सीदति स्निग्धैः इन्धनैः, तस्मात् नानाविधाः धूमाः उत्पद्यन्ते, एवं अस्मात् महतः भूतात्, अस्य प्राणः—एष ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषत्, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, अनुव्याख्यानानि—एतानि सर्वाणि अस्यैव प्राणाः। यथा सर्वाः आपः समुद्रं प्रति एकं गच्छन्ति, यथा सर्वे स्पर्शाः त्वचं प्रति, सर्वे गन्धाः नासिकां प्रति, सर्वे रसाः जिह्वां प्रति, सर्वे रूपाणि चक्षुः प्रति, सर्वे शब्दाः श्रोत्रं प्रति, सर्वे सङ्कल्पाः मनः प्रति, सर्वे वेदाः वाचं प्रति, सर्वाः क्रियाः हस्तं प्रति, सर्वे गमाः पादौ प्रति, सर्वे रमणानि उपस्थं प्रति, सर्वाणि निष्क्रमणानि पायुः प्रति, सर्वविद्याः हृदयं प्रति एकं गच्छन्ति। यथा लवणं काष्ठं उदके प्रक्षिप्य, तद् विलीयते, तस्मात् न गृह्यते, यत्र यत्र उदकं आस्वाद्यते, तत्र तत्र लवणं भवति; एवं एषः महाः अनन्तः विज्ञानघनः, एतेभ्यः भूताभ्यः उद्भूतः, तानि एव अनुप्रविश्य, नष्टः भवति; मृत्युः अनन्तरं न प्रज्ञा अस्ति, इति अहम् ब्रवीमि, इति याज्ञवल्क्यः। मैत्रेयी उवाच—"भगवन्, यत् त्वम् ब्रवीषि मृत्योः अनन्तरं न प्रज्ञा अस्ति, तेन मां संमोहयसि।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"न, प्रिये, अहं संमोहं ब्रवीमि; एषः एव उपदेशाय पर्याप्तः।" यत्र हि द्वैतम् इव भवति, तत्र अन्यं पश्यति, अन्यं जिघ्रति, अन्यं शृणोति, अन्यं अभिवदति, अन्यं मन्यते, अन्यं विजानाति। यत्र तु सर्वम् एव आत्मैव अभूत्, तत्र केन कं पश्येत्? केन कं जिघ्रेत्? केन कं शृणुयात्? केन कं अभिवदेत्? केन कं मन्येत्? केन कं विजानीयात्? केन विज्ञातारं विजानीयात्? येन एतत् सर्वं विजानाति, तं किम् विजानीयात्? एषा पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्याः पृथिव्याः मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्यां पृथिव्यां, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः शरीरे, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एता आपः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि एषाम् आपां मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः एषासु आपः, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः बीजे, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एषः अग्निः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य अग्नेः मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्मिन् अग्नौ, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः वाचि, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एषः आकाशः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य आकाशस्य मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्मिन् आकाशे, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः हृदयाकाशे, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एषः वायुः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य वायोः मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्मिन् वायौ, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः प्राणे, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एषः आदित्यः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य आदित्यस्य मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्मिन आदित्ये, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः चक्षुषि, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एषः चन्द्रमाः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य चन्द्रमसः मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्मिन् चन्द्रमसि, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः मनसि, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एता दिशः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि एषां दिशां मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः एषासु दिशः, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः श्रोत्रे, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एषा विद्युत् सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्याः विद्युतः मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्यां विद्युति, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः सूक्ष्मशरीरे, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एषः मेघः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य मेघस्य मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्मिन् मेघे, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः शब्दे, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एष धर्मः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य धर्मस्य मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्मिन् धर्मे, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अन्तरधर्मे, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्। एष सत्यम् सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वाणि भूतानि अस्य सत्यस्य मधु। यः तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अस्मिन् सत्ये, यः च तेजस्वी, अमृतः पुरुषः अन्तरसत्ये, सः एव अयम् आत्मा, अयम् अमृतः, अयम् ब्रह्म, अयम् सर्वम्।