यथा महराजा स्वस्य राज्यस्य जनान् संगृह्य स्वे इच्छायां स्वधाम्नि विचरति, एवं आत्मा इन्द्रियाणि संगृह्य स्वे शरीरे यथेष्टं विचरति। स तु सुप्तिकाले, यदा किञ्चन न वेत्ति, तदा हृदयात् सप्तदशद्वयं सहस्राणि नाड्यः पूरिताः सन्ति, तासु आत्मा संहृत्य शरीरे विश्राम्यति। यथा बालकः, यथा ब्राह्मणः, यथा काङ्क्षितं प्राप्तवान् सुखेन शयितः तिष्ठति, एवं आत्मा विश्राम्यति। यथा उर्णनाभः सूत्राणि प्रसारयति, यथा अग्नेः स्फुलिङ्गाः निर्गच्छन्ति, एवं आत्मनः सर्वे प्राणाः, सर्वे लोकाः, सर्वे देवाः, सर्वे भूतानि, सर्वे इमे आत्मनः उत्पद्यन्ते। एषा उपदेशः—प्राणाः सत्यम्, एषां सत्यम्। यः शिशुं, आधारं, प्रत्याधारं, स्तम्भं, तन्तुं वेत्ति, स सप्त पीढीः शत्रून् जयति। शिशुः मध्यमः प्राणः, तस्य आधारः, प्रत्याधारः, स्तम्भः प्राणः, तन्तुः अन्नम्। सप्त विवराणि तं सेवन्ति। नेत्रयोः रक्तनाड्यः रुद्रेण संबद्धाः, जलनाड्यः पर्जन्येन, पीताः सूर्येण, श्वेताः अग्निना, कृष्णाः इन्द्रेण। अधोवर्त्म पृथिव्या, ऊर्ध्ववर्त्म दिव्या संबद्धम्। यः एतत् वेत्ति, तस्य अन्नं न क्षीयते। एषा ऋच्—अधोमुखं पात्रम्, ऊर्ध्वाधारम्, तत्र सर्वाः श्रीः स्थापिता। सप्त ऋषयः तस्य तीराः, वाक् अष्टमी ब्रह्मसंयुक्ता। अधोमुखं पात्रम्, ऊर्ध्वाधारम्—एष शरीरम्। तत्र सर्वाः श्रीः स्थापिता—प्राणः एव सर्वेषु श्रीः। सप्त ऋषयः—प्राणः एव ऋषयः। वाक् अष्टमी ब्रह्मसंयुक्ता। एते गौतमः च भारद्वाजः, एष गौतमः, एष भारद्वाजः। एते विश्वामित्रः च जमदग्निः, एष विश्वामित्रः, एष जमदग्निः। एते वसिष्ठः च कश्यपः, एष वसिष्ठः, एष कश्यपः। वाक् अत्रिः, वाचा अन्नं खाद्यते। एतत् अत्रेः अर्थः। यः एतत् वेत्ति, स सर्वस्य भोक्ता, सर्वम् अन्नं तस्य। द्वे ब्रह्मणो रूपे—रूपवत् अरूपवत्, मर्त्यं अमृतं, स्थिरं चरं, व्यक्तं अव्यक्तम्। रूपवत्—वायुः आकाशः विना यत्, तद् मर्त्यं, तद् स्थिरं, तद् व्यक्तम्। तस्य सारः यत् दीप्तिमान्, तस्य एव सारः दीप्तिमान्। अरूपवत्—वायुः आकाशः, तद् अमृतम्, तद् एव सारः। तस्य अमृतस्य अरूपस्य सारस्य—तस्य रसः यः पुरुषः अस्मिन् मण्डले, तद् एव रसः। एष दिव्यस्य व्याख्यानम्। स्वस्य विषये—एष अपि अरूपः, यद् प्राणात् परम्, यत् आत्मनः अन्तरिक्षं, तद् मर्त्यं, तद् स्थितम्, तद् सत्। तस्य मर्त्यस्य, स्थितस्य, सतः रसः नेत्रम्, सत् एव रसः। अरूपः—प्राणः च आत्मनः अन्तरिक्षं, तद् अमृतम्, तद् एव सारः। तस्य अमृतस्य अरूपस्य सारस्य—तस्य रसः यः पुरुषः दक्षिणे नेत्रे, तद् एव रसः। तस्य पुरुषस्य रूपम्—राजवस्त्रवत्, श्वेतपाटवत्, शलभवत्, अग्निशिखावत्, पद्मवत्, विद्युत्प्रभावत्। यथा विद्युत्, तथा तस्य दीप्तिः। यः एतत् वेत्ति। एष उपदेशः—"नेति, नेति"। एतत् उपरि न किञ्चन। तस्य नाम—"सत्यस्य सत्यम्"। प्राणः सत्यम्, एषां सत्यम्। मैत्रेय्यै याज्ञवल्क्यः उवाच—अहं इतः गच्छामि। आगच्छ, तव च कात्यायन्याः च अन्तिमं व्यवस्थानं करिष्यामि। मैत्रेयी उवाच—यद्य अहं सर्वां पृथिवीं वित्तेन पूर्णां कुर्याम्, कथं तेन अमृतत्वं प्राप्नुयाम्? याज्ञवल्क्यः उवाच—यथा वित्तवन्तः जीवितं, तथा तव जीवितं, वित्तेन अमृतत्वस्य आशा नास्ति। मैत्रेयी उवाच—यद् अमृतत्वं न जनयेत्, तेन किम्? यत् त्वं वेत्ति, तत् एव निवेदय। याज्ञवल्क्यः उवाच—प्रियं वदसि, प्रियायाः। उपविशतु, व्याख्यास्यामि। व्याख्यायामि, चिन्तय। ब्रूहि, भगवन्। याज्ञवल्क्यः उवाच—एष सम्बन्धः—उपनिषद्—बृहदारण्यकोपनिषद्—बृहदारण्यकोपनिषद् १—२—३—४—५—बाह्यभागः—भागः। यः ब्रह्मणः आत्मनः भिन्नम् वेत्ति, तस्य ब्रह्म नष्टम्; यः शक्तिं भिन्नम् वेत्ति, तस्य शक्ति नष्टा; यः लोकान् भिन्नम् वेत्ति, तस्य लोकाः नष्टाः; यः देवान् भिन्नम् वेत्ति, तस्य देवाः नष्टाः; यः भूतानि भिन्नम् वेत्ति, तस्य भूतानि नष्टानि; यः सर्वं भिन्नम् वेत्ति, तस्य सर्वं नष्टम्। एष ब्रह्म, एष शक्ति, एते लोकाः, एते देवाः, एते भूतानि, एतत् सर्वम्—एष आत्मा। यथा, वाद्ये घटे आहते, बाह्यं शब्दं न गृह्णाति, घटं वा आहतिं वा गृहीत्वा शब्दं गृह्णाति; यथा वीणायां वादितायां, वीणां वा वादनं वा गृहीत्वा शब्दं गृह्णाति; यथा शङ्खे नादिते, शङ्खं वा नादनं वा गृहीत्वा शब्दं गृह्णाति। यथा अग्निः तृणैः प्रज्वलितः, नानाविधाः धूमाः पृथक् पृथक् निर्गच्छन्ति, एवं अस्मात् महतः भूतात्, तस्य प्राणः—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः, इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, व्याख्यानानि, अनुव्याख्यानानि—एते सर्वे प्राणनिःश्वासाः। यथा सर्वे जलाः समुद्रं प्रति गच्छन्ति, यथा स्पर्शः त्वचं प्रति, यथा गन्धाः नासिकां प्रति, यथा रसाः जिह्वां प्रति, यथा रूपाणि नेत्रं प्रति, यथा शब्दाः कर्णं प्रति, यथा संकल्पः मनः प्रति, यथा वेदाः वाकं प्रति, यथा कर्माणि हस्तं प्रति, यथा गमनानि पादं प्रति, यथा सुखानि जननाङ्गं प्रति, यथा मलानि गुदं प्रति, यथा विद्या हृदयं प्रति। यथा लवणपिण्डः जलं क्षिप्तः, सर्वत्र विलीयते, न निष्क्रान्तुं शक्यते, यत्र यत्र जलं स्वादयति, तत्र लवणम्—एवं एष महत् अनन्तम् विज्ञानघनम्, भूतैः उत्पद्यते, भूतैः विलीयते; मरणे विज्ञानं न पृथग् दृश्यते—इति याज्ञवल्क्यः उक्तवान्। मैत्रेयी उवाच—भगवन्, मरणे विज्ञानं न पृथग् इति उक्त्वा मां मोहयति। याज्ञवल्क्यः उवाच—न, प्रिये, न मोहं वदामि; एष पर्याप्तः विज्ञाय। यत्र द्वैतम् अस्ति, तत्र अन्यं पश्यति, अन्यं जिघ्रति, अन्यं शृणोति, अन्यं अभिवदति, अन्यं मन्यते, अन्यं विजानाति। यत्र सर्वम् आत्मैव अभवत्, तत्र केन कं पश्येत्? केन कं जिघ्रेत्? केन कं शृणुयात्? केन कं अभिवदेत्? केन कं मन्येत्? केन कं विजानीयात्? केन विज्ञातारं विजानीयात्? येन सर्वं विजानाति, तं कथं विजानीयात्? एषा पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूतानि पृथिव्याः मधु। यो दिव्यः अमृतः पुरुषः पृथिव्यां, यो दिव्यः अमृतः पुरुषः शरीरे, स एव आत्मा, स अमृतः, एष ब्रह्म, एष सर्वम्। एषाः आपः सर्वेषां भूतानां मधु, सर्वे भूतानि आपां मधु। यो दिव्यः अमृतः पुरुषः आपः, यो दिव्यः अमृतः पुरुषः बीजं, स एव आत्मा, स अमृतः, एष ब्रह्म, एष सर्वम्।