कर्माणां मध्ये आत्मा एव तेषां मूलम् अस्ति, यतः सर्वाणि कर्माणि तस्माद् एव उत्पन्नानि भवन्ति। एषः तेषां साम, यतः सर्वेषु कर्मसु समः अस्ति। एषः तेषां ब्रह्म, यतः सर्वाणि कर्माणि धारयति। एषः त्रयः एकत्वेन एक आत्मा च त्रयः च। एषः अमृतः सत्यम् आवृतः अस्ति। प्राणः अमृतः, नामरूपे सत्यम्। एताभिः प्राणः गूढः भवति। अन्वस्य पुत्रः गर्ग्यः द्रिप्तबालाकिः काश्याः अजातशत्रुं उपस्थितवान्। सः उवाच—"अहं ब्रह्म तुभ्यं वक्ष्यामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतस्य भाषणस्य सहस्रं दास्याम। जनक जनक! इत्येव जनाः तं अनुगच्छन्ति।" गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः सूर्ये अस्ति, तम् अहं ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः सर्वभूतानां अधिपः, प्रधानः; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः सर्वभूतानां अधिपः, प्रधानः भवति। गर्ग्यः पुनः उवाच—"यः पुरुषः चन्द्रे अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सोमः राजा, महान्, शुभ्रवस्त्रधारी; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः प्रतिदिनं नूतनः जायते, तस्य अन्नं न क्षीयते। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः विद्युत् अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः दीप्तः; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः दीप्तिमान् भवति, तस्य अपि सन्ततिः दीप्तिमती भवति। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः आकाशे अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः पूर्णः, स्थिरः; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः पुत्रपशुभिः पूर्णः भवति; अस्मात् लोकात् तस्य सन्ततिः न याति। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः वायौ अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः इन्द्रः, अजितः, सेनानायकः; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः विजयी, अजितः, अन्यान् अतिक्रान्तः भवति। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः अग्नौ अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः शक्तिमान्; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः शक्तिमान् भवति, तस्य अपि सन्ततिः शक्तिमती भवति। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः आपः अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः शोभनः; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, शोभा तं उपगच्छति, तस्य अशोभनं न आगच्छति, शोभा तस्मात् जायते। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः दर्पणे अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः प्रकाशमान्; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः प्रकाशमान् भवति, तस्य अपि सन्ततिः प्रकाशमाना भवति; यत्र यत्र गच्छति, सर्वान् अतीव प्रकाशयति। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः दिशासु अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः द्वितीयः, अच्युतः; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः द्वितीययुक्तः भवति, तस्य समूहः न भिद्यते। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः यस्मात् शब्दः पश्चात् उत्पद्यते, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः राक्षसः; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः अस्मिन् लोके दीर्घायुर्भवति; प्राणः तं स्वकालात् पूर्वं न त्यजति। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः छायामयः, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः मृत्युः; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः अस्मिन् लोके दीर्घायुर्भवति; मृत्युः तं स्वकालात् पूर्वं न गच्छति। गर्ग्यः उवाच—"यः पुरुषः आत्मनि अस्ति, तम् ब्रह्मणम् उपासामि।" अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एतत् मा वद। सः आत्मा; तम् अहम् उपासामि।" यः एवं उपास्ते, सः आत्मवान् भवति, तस्य अपि सन्ततिः आत्मवती भवति। ततः गर्ग्यः मौनम् आस्थितवान्। अजातशत्रुः उवाच—"एतावत् एव। एतावत् एव। एतस्यैव न ज्ञायते।" गर्ग्यः उवाच—"त्वां उपगच्छामि।" अजातशत्रुः उवाच—"एषः विपरीतः; यदा ब्राह्मणः क्षत्रियं ब्रह्मार्थं उपगच्छति, तदा सः मां शिक्षयिष्यति।" "अहं तव शिक्षां करिष्यामि।" सः तं हस्तेन गृहीत्वा उत्तिष्ठति। उभौ सुप्तपुरुषम् उपगच्छतः। तं नामभिः सम्बोधयति—"महान्, शुभ्रवस्त्रधारी, सोमराज।" सः उत्तिष्ठति। सः हस्तेन तं प्रबोधयितुं ताडयति। सः उत्तिष्ठति। अजातशत्रुः उवाच—"यदा एषः विज्ञानमयः पुरुषः सुप्तः आसीत्, तदा कुतः आसीत्? कुत्र तः पुनः आगच्छति?" एतत् गर्ग्यः न प्रत्युवाच। अजातशत्रुः उवाच—"यदा एषः विज्ञानमयः पुरुषः सुप्तः आसीत्, सः स्वज्ञानया इन्द्रियज्ञानम् आत्मनि संगृह्यति; हृदयस्य अन्तरिक्षे सः विश्राम्यति।" यदा सः तानि गृहीत्वा तिष्ठति, तदा एषः स्वप्नद्रष्टा इति कथ्यते। प्राणः धार्यते, वाक् धार्यते, चक्षुः धार्यते, श्रोत्रम् धार्यते, मनः धार्यते। यदा स्वप्नेषु विचरति, तानि तस्य लोकाः। तत्र सः महराजा वा महाब्राह्मणः वा भवति, इच्छया उपरि अधः च गच्छति। यथा महराजा स्वराज्ये जनान् गृहीत्वा इच्छया स्वदेशे विचरति, तथा एषः इन्द्रियाणि संगृह्य इच्छया स्वशरीरे विचरति। यदा सः सुषुप्तः भवति, यदा किञ्चिद् अपि न वेत्ति, तदा हृदयात् द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः पूर्णाः संस्थिताः सन्ति; ताभिः सः शरीरं संहृत्य विश्राम्यति। यथा बालकः वा महाब्राह्मणः वा कामं प्राप्तः वा सुखेन शयितः भवति, तथा एषः विश्राम्यति। यथा ऊर्णनाभः तन्तून् प्रसारितः, यथा अग्नेः कणाः निष्पतन्ति, तथा एतस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः, सर्वे लोकाः, सर्वे देवाः, सर्वे भूतानि, सर्वे एते आत्मनः उत्पन्नानि भवन्ति। एषा उपदेशः—प्राणाः सत्यम्, एषां सत्यम्। यः बालं, आधारं, प्रत्याधारं, स्तम्भं, सूत्रं च वेत्ति, सः सप्त पीढ्यः शत्रून् जयति। बालः एव मध्यप्राणः; तस्य एषः आधारः, एषः प्रत्याधारः, प्राणः स्तम्भः, अन्नं सूत्रम्। एतस्य सप्त छिद्राणि तं सेवन्ते। एतस्य चक्षुषः रक्तनाड्यः रुद्रेण सम्बद्धाः; जलनाड्यः पर्जन्येन; पीताः सूर्येण; शुभ्राः अग्निना; कृष्णाः इन्द्रेण। अधो पपिलिका पृथिव्या सम्बद्धा, उपरि आकाशेन। यः एतत् वेत्ति, तस्य अन्नं न क्षीयते। एषा ऋच् अस्ति—अधः छिद्रयुक्तः, उपरि अधिष्ठानयुक्तः पात्रम्; तस्मिन् सर्वा विभूतयः स्थाप्यन्ते। सप्त ऋषयः तस्य तीराः, वाक् अष्टमी, वेदसंयुक्ता। अधः छिद्रयुक्तः, उपरि अधिष्ठानयुक्तः पात्रम्—एषः शरीरः, एषः एव पात्रम्। तस्मिन् सर्वा विभूतयः स्थाप्यन्ते—प्राणः एव विभूति, एषः एव उक्तम्। ऋषयः तस्य सप्त तीराः—प्राणः एव ऋषयः, एषः एव उक्तम्। वाक् अष्टमी, वेदसंयुक्ता—वाक् एव अष्टमी, वेदसंयुक्ता। एते गौतमः च भारद्वाजः; एषः गौतमः, एषः भारद्वाजः। एते विश्वामित्रः च जमदग्निः; एषः विश्वामित्रः, एषः जमदग्निः। एते वसिष्ठः च कश्यपः; एषः वसिष्ठः, एषः कश्यपः। वाक् अत्रिः; वाक् द्वारा अन्नं खाद्यते। एषः अत्रेः अर्थः। यः एतत् वेत्ति, सः सर्वस्य भोक्ता भवति, सर्वम् तस्य अन्नम्। द्वे ब्रह्मणो रूपे अस्ति—रूपवत् च अरूपवत् च, मर्त्यं च अमृतं च, स्थिरं च चलं च, व्यक्तं च अव्यक्तं च। यत् रूपवत्, तद् वायुः च आकाशः व्यतिरिक्तम्; एषः मर्त्यः, एषः स्थिरः, एषः व्यक्तः। एतस्य रूपवत्, मर्त्यस्य, स्थिरस्य, व्यक्तस्य, तस्य सारः यत् प्रकाशते; प्रकाशः एव तस्य सारः। अरूपवत्—वायुः च आकाशः; एषः अमृतः; एषः एव तस्य सारः। एतस्य अरूपवत्, अमृतस्य, सारस्य—तस्य रसं तस्य गोलकस्थः पुरुषः; एषः एव तस्य रसः। एषः देवतासम्बन्धः। आत्मनः सम्बन्धे—एषः अपि अरूपवत्, यत् प्राणात् परं, यत् आत्मनः अन्तरिक्षम्; एषः मर्त्यः, एषः स्थितः, एषः सत्। एतस्य रूपवत्, मर्त्यस्य, स्थितस्य, सतः, तस्य रसः चक्षुः; सत् एव तस्य रसः। अरूपवत्—प्राणः च आत्मनः अन्तरिक्षम्; एषः अमृतः; एषः एव तस्य सारः। एतस्य अरूपवत्, अमृतस्य, सारस्य—तस्य रसः दक्षिणचक्षुषः पुरुषः; एषः एव तस्य रसः।