भूमेः चाग्नेः च दिव्या वाक् तं प्रविशति, सा एव दिव्या वाक्—यत् किञ्चिद् सः उच्चरति, तत् एव सम्पद्यते। नभसः च सूर्यस्य च दिव्यं मनः तं प्रविशति, तत् एव दिव्यं मनः—तेन सः प्रहृष्टः भवति, न च शोचति। आपः च सोमस्य च दिव्यः प्राणः तं प्रविशति, स एव दिव्यः प्राणः—यः चरति, न चरति, न क्लिश्यते, न विनश्यति। एवं यः एवं वेद, सः सर्वभूतात्मा भवति। यथा एष देवता, तथा सः; यथा सर्वाणि भूतानि एतां देवताम् उपजीवन्ति, एवं सर्वाणि भूतानि तम् एवम् वेदितारम् उपजीवन्ति। यदि एते प्राणिनः शोचन्ति, तद् एनं न स्पृशति; सः स्वर्गं लोकं गच्छति, पाप्मा हि देवान् न स्पृशति। अथ व्रतम्—प्रजापतिः कर्माणि असृजत्। तानि सृष्टानि, अन्योन्येन स्पर्धन्ते—अहं वदामि इति वाक्, अहं पश्यामि इति चक्षुः, अहं शृणोमि इति श्रोत्रम्, तथा अन्यानि कर्माणि, स्वस्वकर्मणा। मृत्युः श्रान्तिरूपेण तानि गृहीत्वा, अभिभूय, बद्धवान्। तस्मात् वाक् श्रान्ता भवति, चक्षुः श्रान्तं, श्रोत्रम् अपि श्रान्तम्। एष तु, मध्यः प्राणः, न गृहीतः। ते तं ज्ञातुम् उद्यताः—अयम् एव श्रेष्ठः, यः चरति, न चरति, न क्लिश्यते, न विनश्यति। वयं सर्वे तस्य रूपं भवामः। इति ते सर्वे तस्य रूपं अभवन्। तस्मात् ते प्राणा इति उच्यन्ते। तस्मिन्कुले यः एवम् वेद, तम् आहुः—सः कुलीनः, यः एवं वेद। ये एवम् वेद, ते स्पर्धमाना, श्रान्ताः सन्तः, अन्ते म्रियन्ते। एष आत्मनः विषयः। अथ देवानाम्—अहं ज्वालामि इति अग्निः, अहं तापयामि इति सूर्यः, अहं दीप्तः इति सोमः, तथा अन्ये देवाः स्वस्वकर्मणा। यथा प्राणेषु मध्यः प्राणः प्रमुखः, एवं देवानाम् वायुः प्रमुखः। अन्ये देवाः क्षीयन्ते, वायुः न क्षीयते। स वायुः अव्ययः देवता। अत्र ऋचः पाठ्यते—यतः सूर्यः उदेति, यत्र अस्तं गच्छति, प्राणात् उदेति, प्राणे अस्तं गच्छति। तम् ऋतम् अकुर्वन् देवाः—सः अद्य, सः श्वः। यत् पूर्वम् अकुर्वन्, तत् इदानीम् अपि कुर्वन्ति। तस्मात् एकम् एव व्रतम् आचरितव्यम्—प्राणात्, आपः च, मा पाप्मा, मा मृत्युः माम् आप्नुयात् इति। यः एतत् आचरति, सः अस्य देवतायाः संयोगम् सख्यम् च आप्नोति, यः एवं वेद। त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म च। तत्र नाम्नां वाग् एव मूलम्, सर्वाणि नामानि तस्मात् एव जायन्ते; तद् एव एषां साम, सर्वेषां नाम्नां समम्; तद् एव एषां ब्रह्म, सर्वाणि नामानि बिभर्ति। रूपाणां चक्षुः एव मूलम्, सर्वाणि रूपाणि तस्मात् एव जायन्ते; तद् एव एषां साम, सर्वेषां रूपाणां समम्; तद् एव एषां ब्रह्म, सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति। कर्मणां आत्मैव मूलम्, सर्वाणि कर्माणि तस्मात् एव जायन्ते; तद् एव एषां साम, सर्वेषां कर्मणां समम्; तद् एव एषां ब्रह्म, सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति। एष त्रयः एकीकृतः, आत्मा एक एव, सः त्रयात्मकः। एष अमृतः सत्यम् आच्छादितः। प्राणोऽमृतः, नाम रूपे सत्ये, ताभ्यां प्राणः छन्नः। अत्र द्रिप्तः बालाकिः, अनुश्च गार्ग्यः, आजातशत्रुम् काश्यं प्रति उपविष्टः। स उवाच—ब्रह्म ते वक्तास्मि। आजातशत्रुः प्रत्युच्य—सहस्रं वयं दास्यामः अस्मै वचसे। जानक, जानक! इति जनाः तं प्रति धावन्ति। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः सूर्ये, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः सर्वेषां भूतानां अधिपतिः, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, सः सर्वेषां भूतानां अधिपतिः भवति। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः सोमे, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सोमराजा महत्, शुक्लवासा, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, सः प्रतिदिनं नूतनः जायते, तस्य अन्नं न क्षीयते। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः विद्युत्सु, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः दीप्तिमान्, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, सः दीप्तिमान् भवति, तस्य अपत्यं दीप्तिमत्। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः आकाशे, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः पूर्णः, अचलः, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, सः सन्तानसम्पन्नः भवति, तस्य अपत्यं इहैव स्थायि। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः वायौ, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः इन्द्रः, अजितः, सेनापतिः, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, सः विजयी, अजितः, अन्यांश्च अतिक्रामति। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः अग्नौ, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः बलवान्, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, सः बलवान्, तस्य अपत्यं बलवद् भवति। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः आप्सु, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः शोभनः, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, शोभा तम् आप्नोति, तस्य किञ्चिद् अशोभनं न भवति, शोभा अपि तस्मात् जायते। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः दर्पणे, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः प्रभामान्, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, सः प्रभामान् भवति, तस्य अपत्यं प्रभामान्, सर्वत्र सः अन्यान् अतिशेते। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः दिशः, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः द्वितीयः, अच्युतः, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, सः द्वितीययुक्तः भवति, तस्य गणः न भिद्यते। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः यतः शब्दः पृष्ठतः उत्पद्यते, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः राक्षसः, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, स दीर्घायुष्कः भवति, प्राणः काले न त्यजति। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः छायामयः, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः मृत्युः, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, स दीर्घायुष्कः भवति, मृत्युः काले न आप्नोति। गार्ग्यः उवाच—योऽसौ पुरुषः आत्मनि, तं ब्रह्मोपासे। आजातशत्रुः उवाच—मा एतद् वद। सः आत्मैव, तं उपासे। एवं यः उपास्ते, स आत्मवान् भवति, तस्य अपत्यं आत्मवान्। अथ गार्ग्यः मौनं उपगच्छति। आजातशत्रुः उवाच—एतावत् एषः। एतावत् एषः। एतेनैव न ज्ञायते। गार्ग्यः उवाच—त्वाम् उपैति। आजातशत्रुः उवाच—एष विपर्ययः; यदा ब्राह्मणः क्षत्रियं ब्रह्मार्थं उपैति, सः मां शिक्षयिष्यति। अहम् एव त्वाम् उपदास्यामि। इति तम् हस्तेन गृहीत्वा, उत्तस्थौ। तौ एकम् सुप्तम् अनु जग्मतुः। तं एभिः नामभिः आह—महत्, शुक्लवासा, सोमराज। स उत्तस्थौ। तं हस्तेन आघ्राय बोधयामास। स उत्तस्थौ। आजातशत्रुः उवाच—यदा एष विज्ञानमयः पुरुषः सुप्तः आसीत्, कुत्र आसीत् तदा? कुतः पुनः आगतः? एतस्मिन् गार्ग्यः न प्रत्युवाच। आजातशत्रुः उवाच—यदा एष विज्ञानमयः पुरुषः सुप्तः, तदा इन्द्रियज्ञानानि आत्मनि एव संगृह्य, एष हृदयस्य अन्तरिक्षे तिष्ठति। यदा तानि गृह्णाति, तदा एष स्वप्नं पश्यति इति उच्यते। प्राणः निःश्वसितः, वाक् निःश्वसितः, चक्षुः, श्रोत्रम्, मनः—सर्वं निःश्वसितम्। यदा स्वप्नान् विचरति, तदा तस्य एव लोकाः भवन्ति। तत्र सः महराजा इव, अथवा महाब्राह्मणः इव, इच्छया अधोऽपि ऊर्ध्वं च गच्छति। यथा महराजा स्वराज्ये जनान् गृहीत्वा इच्छया विचरति, एवं एष अपि इन्द्रियाणि संगृह्य इच्छया शरीरे विचरति। यदा तु सुषुप्तः, किंचिद् अपि न जानाति, तदा सप्ततिसहस्राणि नाड्यः हृदयात् परिपूर्णाः सन्ति; ताभ्यः निवर्त्य, शरीरे एव तिष्ठति। यथा बालकः, अथवा महाब्राह्मणः, अथवा कृतकृत्यः, सुखेन शयीत, एवं एष अपि विश्राम्यति। यथा उर्वणः तन्तून् सृजति, यथा वह्नेः स्फुलिङ्गाः निर्गच्छन्ति, एवं अस्माद् आत्मनः सर्वे प्राणा, सर्वे लोकाः, सर्वे देवाः, सर्वाणि भूतानि, सर्वं एतत् आत्मनः एव उत्पद्यते। एष तेषां सत्यं, प्राणा एव सत्यम्, एषां सत्यम् इति। यः शिशुं, अधारम्, प्रतिधारम्, स्तम्भम्, पाशम् च वेद, सः सप्त पीढिकाः शत्रून् जयति। सः शिशुः एव मध्यः प्राणः; अस्य अधारः, प्रतिधारः, प्राणः स्तम्भः, अन्नं पाशः। एते सप्त विवराः तं उपतिष्ठन्ते। एतेषां रक्तनाडीनां चक्षुषो रुद्रः संबद्धः, सलिलानां पर्जन्यः, पीतानां सूर्यः, श्वेतानां अग्निः, कृष्णानां इन्द्रः। अधरपलिता पृथिव्या युक्ता, उर्ध्वपलिता नभसः। यः एतद् वेद, तस्य अन्नं न क्षीयते। अत्र ऋचः अस्ति—अधस्तात् विवरयुक्तः पात्रम्, उपरिष्टात् अधारः, तस्मिन्न् सर्वा वसूनि स्थाप्यन्ते। सप्त तीर्थानि ऋषयः, वाक् अष्टमी, ब्रह्मसंयुक्ता। अधस्तात् विवरयुक्तः पात्रम्, उपरिष्टात् अधारः—एष एव शरीरे पात्रम्, सर्वा वसूनि तत्र स्थाप्यन्ते—प्राण एव वसु, सर्वेषु रूपेषु स्थाप्यते इति। सप्त तीर्थानि ऋषयः—प्राण एव ऋषयः इति। वाक् अष्टमी, ब्रह्मसंयुक्ता—वाक् अष्टमी, ब्रह्मसंयुक्ता इति।