प्रजापतेः द्वे एव अपत्ये आस्ताम्—देवा असुराश्च। तयोः देवाः अल्पीयांसः, असुराः तु महीयांसः। त एवमेतस्मिन्संसारे स्पर्धां चक्रुः। अथ देवाः ऊचुः—“उद्गीथेन असुरान् अत्यक्रामाम।” त उवाचुः वाचम्—“त्वं गाय।” सा तेषां सन्नम्य जगौ। या वाचि रमणीयता, सा देवेषु अगायत्; या च वाचि शिवा, सा स्वयमेव। असुराः तद्विज्ञाय—“एषा गायत्री अस्मान् अत्यक्रामिष्यति” इति, ताम् एव पापेन अभ्यधावन्। यः कश्चित् वाचम् अप्रियम् अभिवदति, स एव पापेन अभिधाव्यते। ततः ते प्राणं ऊचुः—“त्वं गाय।” स सन्नम्य जगौ। यः प्राणे रमणीयः, स देवेषु अगायत्; या च प्राणे शिवा, सा स्वयमेव। असुराः तद्विज्ञाय, तम् एव पापेन अभ्यधावन्। यः कश्चित् अप्रियम् घ्राणेन जिघ्रति, स पापेन अभिधाव्यते। ततः ते चक्षुषम् ऊचुः—“त्वं गाय।” स सन्नम्य जगौ। यः चक्षुषि रमणीयः, स देवेषु अगायत्; या च चक्षुषि शिवा, सा स्वयमेव। असुराः तद्विज्ञाय, तम् एव पापेन अभ्यधावन्। यः कश्चित् अप्रियम् पश्यति, स पापेन अभिधाव्यते। ततः ते श्रोत्रम् ऊचुः—“त्वं गाय।” स सन्नम्य जगौ। यः श्रोत्रे रमणीयः, स देवेषु अगायत्; या च श्रोत्रे शिवा, सा स्वयमेव। असुराः तद्विज्ञाय, तम् एव पापेन अभ्यधावन्। यः कश्चित् अप्रियम् शृणोति, स पापेन अभिधाव्यते। ततः ते मनसः ऊचुः—“त्वं गाय।” स सन्नम्य जगौ। यः मनसि रमणीयः, स देवेषु अगायत्; या च मनसि शिवा, सा स्वयमेव। असुराः तद्विज्ञाय, तम् एव पापेन अभ्यधावन्। यः कश्चित् अप्रियम् मनसा ध्यायति, स पापेन अभिधाव्यते। एवं तानि देवतानि पापैः परितप्तानि; एवं असुराः पापेन अभ्यधावन्। अथ यज्ञस्य आसने ते प्राणम् ऊचुः—“त्वं गाय।” स सन्नम्य जगौ। असुराः तद्विज्ञाय, तम् एव पापेन अभ्यधावन्; किन्तु यथा शिलां वा मृत्तिकां वा ताडयेत्, सा सर्वतः विकीर्णा भवति, एवं तेषां पापं नाशं जगाम। तदा देवाः विजिग्युः, असुराः पराजिता अभवन्। एवमेव आत्मना विजयी भवति, शत्रुः प्रतिद्वन्द्वी च पराजितः भवति—एवं यः वेद। ते ऊचुः—“क्व गच्छति स यः एवं बद्धः?”—“अस्य मुखे एव, एष एव अङ्गानां सारः, एष एव अङ्गानां रसं।” इति। एषा देवता ‘दूर्’ इति कथ्यते, यतः मृत्युः तस्य दूरस्थः। यः एवं वेद, तस्य मृत्युः दूर एव। एषा एव देवता, एषां देवतानां पापं मृत्युम् उत्सृज्य, तान् दिशां अन्तं यत्र तत्र अनयत्; तत्रैव तेषां पापं निक्षिप्य। तस्मात् न मनुष्यादधः गन्तव्यम्, नान्तं, न च पापं मृत्युम् अनुयातव्यम्। एषा एव देवता, एषां देवतानां पापं मृत्युम् उत्सृज्य, तान् मृत्योः परं निनाय। सा प्रथमं वाचं मृत्योः परं अनयत्; सा वाचं मृत्योः विमोच्य, सा अग्निरभवत्; एष एव अग्निः, मृत्युमतीत्य, अद्य अपि दीप्तिमान् अस्ति। अनन्तरं सा प्राणं मृत्युमतीत्य अनयत्; प्राणं मृत्योः विमोच्य, स वायुरभवत्; एष एव वायुः, मृत्युमतीत्य, अद्य अपि वाति। ततः सा चक्षुः मृत्युमतीत्य अनयत्; चक्षुः मृत्योः विमोच्य, स सूर्यः अभवत्; एष एव सूर्यः, मृत्युमतीत्य, अद्य अपि दीप्तिमान् अस्ति। ततः सा श्रोत्रं मृत्युमतीत्य अनयत्; श्रोत्रं मृत्योः विमोच्य, दिशः अभवन्; एताः एव दिशः, मृत्युमतीत्य, अद्य अपि सन्ति। ततः सा मनः मृत्युमतीत्य अनयत्; मनः मृत्योः विमोच्य, स सोमः अभवत्; एष एव सोमः, मृत्युमतीत्य, अद्य अपि दीप्तिमान् अस्ति। एवं हि एषा देवता मृत्योः परं नयति, यः एवं वेद। अथ आत्मनः अन्नं उपनिन्युः। यद्यदन्नं खाद्यते, तदेनैव खाद्यते, अत्रैव प्रतिष्ठितम्। ते ऊचुः—“एतावद्वै अन्नं, आत्मानं प्राप्नोषि। इदानीं अन्नं अस्मभ्यं वितर।” ते तस्मिन् प्रविविशुः। “एवं स्यात्” इति स उवाच। ते सम्पूर्णतः प्रविविशुः। तस्मात् येन अन्नं खादति, तेन ते तृप्यन्ति। एवं स्वेषु एव प्रविशन्ति। स्वामी स्वस्य श्रेष्ठतमः, अन्नादः, ईश्वरः भवति, यः एवं वेद। यः एवं वेद, स स्वेषु अपत्यं कामयमानः, पत्नीनां न कदाचन अल्पः भवति। यस्तु एवं न वेद, स पत्नीनां अपत्यं कामयमानः, स तु पत्नीनां अल्पः एव। एष एव अङ्गानां सारः, अङ्गानां रसः। प्राणः एव अङ्गानां रसः। यतः प्राणः अङ्गानां रसः, तस्मात् यस्मादङ्गात् प्राणः निर्गच्छति, तत् शुष्यति; प्राणः हि अङ्गानां रसः। एष एव बृहस्पतिः; वाक् एव बृहती, एष एव तस्याः पतिः; तस्मात् बृहस्पतिः इति च। एष एव ब्रह्मणस्पतिः; वाक् एव ब्रह्म, एष एव तस्याः पतिः; तस्मात् ब्रह्मणस्पतिः इति च। एष एव साम; वाक् एव साम, एष एव गायत्री। एष एव साम्नः सारः। यः अश्वेन तुल्यः, यः मशकेन तुल्यः, यः गजेन तुल्यः, यः त्रिभिः लोकैः तुल्यः, यः सर्वेण तुल्यः, स साम्ना ऐक्यं लोकेषु च प्राप्नोति, यः एतत् साम वेद। एष एव उद्गीथः। प्राणः एव उद्गीथः, यतः प्राणेन सर्वम् इदम् अधिष्ठितम्। वाक् एव गीतिः गायत्री च; तस्मात् उद्गीथः इति च। एकदा ब्रह्मदत्तः चिकीतानानां राजा, अन्नं भुञ्जानः, उवाच—“स एष राजा यस्य शिरः विदारितम्; यदा तस्य सारः अन्येन मार्गेण निर्गतः, तदा वाचा प्राणेन च निर्गतः।” यः एतस्य साम्नः स्वम् वेत्ति, स एव स्वं प्राप्नोति; तस्य स्वम् एव स्वरः। तस्मात् यः होतारं इच्छेत्, स वाचि स्वरम् इच्छेत्; स्वरयुक्तया वाचा होत्रं कुर्यात्। एवम् ये यज्ञे स्वं द्रष्टुम् इच्छन्ति, ते स्वरवन्तं पश्यन्ति; स एव स्वं प्राप्नोति, यः एतस्य साम्नः स्वम् वेत्ति। यः एतस्य साम्नः हिरण्यम् वेत्ति, स हिरण्यम् प्राप्नोति; तस्य हिरण्यम् एव स्वरः। स एव हिरण्यम् प्राप्नोति, यः एतस्य साम्नः हिरण्यम् वेत्ति। यः एतस्य साम्नः प्रतिष्ठां वेत्ति, स प्रतिष्ठितः भवति; तस्य प्रतिष्ठा एव वाक्। अस्य प्राणः वाचि प्रतिष्ठितः गीतः च। केचित् अन्नम् इति वदन्ति। अथ पवमानस्यारोहणे—प्रस्तोता एव प्रस्तावस्य साम गायति। स यदा गायेत्, तदा एतान् ऋचः पठेत्—“असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय” इति। यदा स उच्यते—“असतो मा सद्गमय”—असत् मृत्युः, सत् अमृतम्। “मृत्योर्मा अमृतं गमय” इति—“मा माम् मृत्युम् करोतु” इति। “तमसो मा ज्योतिर्गमय”—मृत्युः एव तमः, ज्योतिः अमृतम्। “मृत्योर्मा अमृतं गमय”—“मा माम् मृत्युम् करोतु” इति। “मृत्योर्मा अमृतं गमय”—न किञ्चनात्र गुह्यं अस्ति। अन्येषु सामसु, तत्र स्वस्य खाद्यं पेयं च गायेत्; तस्मात् तत्र यं कामं इच्छेत्, तम् एव वृणीत। एवं यः वेद, स स्वस्य वा यजमानस्य वा यं कामं इच्छेत्, तम् एव गायति। स एष लोकजित्; स दृष्टस्य नाशांसी भवति, यः एतत् साम वेत्ति। आदौ एष आत्मैव आसीत्, पुरुषवद्रूपः। स परितः पश्यन्, अन्यन्नापश्यत्। स आदौ उवाच—“अहमस्मि” इति। तस्मात् ‘अहम्’ इति नामाभवत्। अतः अद्यापि यः कश्चन आह्वयते, स प्रथमं ‘अहमस्मि’ इति वदति, अनन्तरं यदन्यत् नाम, तत् ब्रूते। स सर्वं पाप्मानं पूर्वं दग्धवान्, तस्मात् ‘पुरुषः’ इति उच्यते। यः पूर्वं पाप्मानं दग्धुम् इच्छेत्, स एवं वेद, स तद् दहति। स बिभेति स्म। तस्मात् यः एकाकी भवति, स बिभेति। अथ स चिन्तयामास—“नान्यदस्ति, कस्याहम् भीतः?” तस्मात् तस्य भीः व्यजग्मा; द्वितीयात् हि भीः जायते। स एव एकाकी आसीत्; तस्मात् एकाकी न रमते। स द्वितीयं अकामयत्। स स्त्रीपुरुषाभ्याम् समं बभूव। स आत्मानं द्विधा अकुर्वत्; ततो भार्यापत्ये अभवताम्। तस्मात् याज्ञवल्क्यः आह—“इयं अर्धमाषस्य इव।” तस्मात् स्त्री इदं व्याप्नोति। स तया सह समगच्छत्, ततो मनुष्याः अभवन्। सा चिन्तयामास—“कथं माम् सः आत्मनः उत्पाद्य समागच्छेत्?” सा आत्मानम् अपोह्य छन्ना अभवत्। स वृषभः अभवत्, सा धेनुः अभवत्। स तया समगच्छत्, ततो गावः अभवन्।