बृहदारण्यकोपनिषद्

एकदा, यत्र सर्वं अस्ति तत्र न किञ्चन अस्ति, सर्वं मरणेन तथा भूखया आवृत्तं आसीत्। तस्मिन् समये, तस्य आत्मनं प्रकटयितुं तेन मनसः इच्छां कृतवान्। तेन पूजां कृतवान्, यत्तस्मिन् पूजायाम्, जलं जातं। तेन विचारितम्, "एषः निःसंदेहं सुखं अस्ति।" एषः पूजायाः स्वभावः अस्ति। यः एषं पूजायाः स्वभावं जानाति, सः सुखदः। जलं तु पूजां अस्ति। यत् जलस्य फेनं आसीत्, तत् स्थूलं जातं, पृथिवी इव। तस्मिन् थकितः सः, तस्मात् थकनात्, तापात्, तेजः च उत्पन्नम्। अतोऽस्मिन् तृतीयः सूर्यः, तृतीयः वायुः च विभक्तः। एषः त्रैविधं प्राणः प्रस्थापितः। तस्य पूर्वदिशा शिरः, शुद्धं च अशुद्धं च जिव्हा, पश्चिमदिशा पूंषः, शुद्धं च अशुद्धं च जंघा, दक्षिण-उत्तरदिशा पार्श्वे, स्वर्गः पीठम्, मध्यं उदरम्, एषः पृथिवी स्तनः। एषः जलेषु स्थिरः अस्ति, यत्र गच्छति, तत्र स्थिरः। तस्मिन् विचारितम्, "द्वितीयं आत्मानं मम जातं भवतु।" मनसः च वाचः सह युग्मं जातं, भूखायां मरणं च प्रकटितम्। यत् शुक्रं जातं, तत् वर्षं जातं। तस्मिन् वर्षे, सः तं धारयामास। यदा ततः जातं, सः तं आलिङ्गितवान्; ततः तेन वाचः प्रकटितम्। तदा सा विचारितवती, "यदि अहं तस्मिन् सह युज्यामि, अहं क्षीणं भविष्यामि; अहं भोजनं करोमि।" एषा वाचः, तेन सर्वं सृष्टं, यदपि अत्र अस्ति: ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, मीटरः, यज्ञाः, प्राणिणः च। यदपि सृष्टं, तेन तस्मिन् भोजनं प्राविष्टम्। निःसंदेहं सर्वं भोजनं, एषः अदिति स्वभावः अस्ति। यः एषं अदितिः स्वभावं जानाति, सः सर्वस्य भोजनं भवति; सर्वं तस्य भोजनं भवति। तदा सः विचारितवान्, "महत्याः यज्ञे, अहं महत् भविष्यामि।" थकितः सः तपः कृतवान्। तस्मिन् थकनात्, तापात्, महिमा च तेजः उत्पन्नम्। प्राणः निःसंदेहं महिमा च तेजः अस्ति। यदा प्राणः निर्गच्छति, शरीरं वर्धते; शरीरस्य केवलं मनः अस्ति। तदा सः विचारितवान्, "यज्ञघ horse मम भविष्यति; अहं तस्मिन् स्थिरः भविष्यामि।" तदा घ horse जातं। यतः घ horse अस्ति, यज्ञघ horse जातं। एषः यज्ञघ horse यज्ञस्य सत्यं स्वभावः अस्ति। यः एषं ज्ञाति, सः यज्ञघ horse ज्ञाति। तस्मिन् यज्ञे, तेन तं आत्मनं न निरोधितम्, किन्तु तं विचारितम्। वर्षातीतं, तेन तं आत्मनं अपगम्य, देवेषु पशून् अर्पितवान्। एषः यज्ञः सर्वेषां देवेषां च प्रजापतिं च संबद्धः। एषः यज्ञघ horse अस्ति, एषः यज्ञाणां स्वामी; तस्य आत्मा वर्षः, तस्य अग्निः सूर्यः। तस्य आत्मा एषः लोकाः। तस्मिन् यज्ञघ horse च सूर्ययज्ञः एकं अस्ति; परं, केवलं एकः देवता अस्ति। मरणं निःसंदेहं जलं अस्ति; मरणं पुनः जित्वा, मरणं तस्मिन् न गच्छति। मरणं तस्य आत्मा भवति; सः सर्वं जीवनं प्राप्नोति। एषां देवेषु, यः एषं ज्ञाति, सः ज्ञाता भवति। तस्मिन् प्रजापतिः द्विविधं सुतं जातं: देवाः च दानवाः च। तेषां मध्ये, देवाः अल्पाः, दानवाः महताः। तेषां विश्वेषु प्रतिस्पर्धा आसीत्। तदा देवाः वदन्ति, "यज्ञगानं चानुचरितुं दानवाः अतिक्रमाम।" ते वाचं प्रतिज्ञाय, "त्वं गा।" सा सहमतिः कृतवती। वाचः तेषां कृते गाति। यदपि वाचायां सुखं अस्ति, तेन तेषां कृते गाति; यदपि शुभं तेन स्वयम्। दानवाः ज्ञातवन्तः, "एषः गायकः, तेन ते अतिक्रमिष्यन्ति।" ते तां दुष्टता सा आक्रमिताः। यः अपूर्णं वदति, सः दुष्टता द्वारा दुःखितः। तदा ते प्राणं प्रतिज्ञाय, "त्वं गा।" सः सहमतिः कृतवान्। प्राणः तेषां कृते गाति। यदपि प्राणायां सुखं अस्ति, तेन तेषां कृते गाति; यदपि शुभं तेन स्वयम्। दानवाः ज्ञातवन्तः, "एषः गायकः, तेन ते अतिक्रमिष्यन्ति।" ते तं दुष्टता आक्रमिताः। यः अपूर्णं वदति, सः दुष्टता द्वारा दुःखितः। तदा ते चक्षुः प्रतिज्ञाय, "त्वं गा।" सः सहमतिः कृतवान्। चक्षुः तेषां कृते गाति। यदपि चक्षुषि सुखं अस्ति, तेन तेषां कृते गाति; यदपि शुभं तेन स्वयम्। दानवाः ज्ञातवन्तः, "एषः गायकः, तेन ते अतिक्रमिष्यन्ति।" ते तं दुष्टता आक्रमिताः। यः अपूर्णं वदति, सः दुष्टता द्वारा दुःखितः। तदा ते शृवाणं प्रतिज्ञाय, "त्वं गा।" सः सहमतिः कृतवान्। शृवाणः तेषां कृते गाति। यदपि शृवाणि सुखं अस्ति, तेन तेषां कृते गाति; यदपि शुभं तेन स्वयम्। दानवाः ज्ञातवन्तः, "एषः गायकः, तेन ते अतिक्रमिष्यन्ति।" ते तं दुष्टता आक्रमिताः। यः अपूर्णं वदति, सः दुष्टता द्वारा दुःखितः। तदा ते मनः प्रतिज्ञाय, "त्वं गा।" सः सहमतिः कृतवान्। मनः तेषां कृते गाति। यदपि मनसि सुखं अस्ति, तेन तेषां कृते गाति; यदपि शुभं तेन स्वयम्। दानवाः ज्ञातवन्तः, "एषः गायकः, तेन ते अतिक्रमिष्यन्ति।" ते तं दुष्टता आक्रमिताः। यः अपूर्णं वदति, सः दुष्टता द्वारा दुःखितः। एवम्, एषां देवेषु दुष्टता प्रकटिता; तथा दानवाः तेषां दुष्टता द्वारा आक्रमिताः। तदा यज्ञस्य आसने, ते प्राणं प्रतिज्ञाय, "त्वं गा।" सः सहमतिः कृतवान्। एषः प्राणः तेषां कृते गाति। दानवाः ज्ञातवन्तः, "एषः गायकः, तेन ते अतिक्रमिष्यन्ति।" ते तं दुष्टता आक्रमिताः, किन्तु यथा कश्चित् शिलायां वा कस्यचित् गण्डकायां च प्रहारः, तथा तेषां दुष्टता नष्टा। तदा देवाः जयन्ति, दानवाः पराजिताः। आत्मना विजयते; शत्रुः, प्रतिस्पर्धी, पराजितः—यः एषं ज्ञाति। ते वदन्ति, "कः तु गच्छति, यः अस्मिन् बन्धनं बन्धितः?" ते वदन्ति, "सः मुखे अस्ति; सः अङ्गानां सारः, अङ्गानां रसः अस्ति।" एषः देवता 'दूर' इति नामितः, यः मरणं तस्मिन् दूरम् अस्ति। निःसंदेहं, यः एषं ज्ञाति, तस्मिन् मरणं दूरम् अस्ति। एषः देवता, यः एषां देवेषां दुष्टता च मरणं परित्यज्य, तान् यत्र दिशां समाप्ताः, तत्र तस्य दुष्टता प्रक्षिप्तम्। तस्मात्, न तु मानवः अधो गच्छेत्, न च समाप्तं गच्छेत्, न च दुष्टता च मरणं अनुगच्छेत्। एषः देवता, यः एषां देवेषां दुष्टता च मरणं परित्यज्य, तान् मरणात् अतीत्य, तान् गच्छति। सा प्रथमं वाचं मरणात् अतीत्य गच्छति। यदा सा वाचं मरणात् विमोचयति, तदाऽग्निः जातः; एषः अग्निः, यः मरणात् अतीत्य, इदानीं प्रकाशते। ततः सा प्राणं मरणात् अतीत्य गच्छति। यदा सा प्राणं मरणात् विमोचयति, तदाऽवायुः जातः; एषः वायु, यः मरणात् अतीत्य, इदानीं प्रवहति। ततः सा चक्षुः मरणात् अतीत्य गच्छति। यदा सा चक्षुः मरणात् विमोचयति, तदाऽसूर्यः जातः; एषः सूर्यः, यः मरणात् अतीत्य, इदानीं प्रकाशते। ततः सा शृवाणं मरणात् अतीत्य गच्छति। यदा सा शृवाणं मरणात् विमोचयति, तदाऽदिशाः जाताः; एषः दिशाः, याः मरणात् अतीत्य, इदानीं अस्ति। ततः सा मनं मरणात् अतीत्य गच्छति। यदा सा मनं मरणात् विमोचयति, तदाऽचन्द्रः जातः; एषः चन्द्रः, यः मरणात् अतीत्य, इदानीं प्रकाशते। एवं, एषः देवता यः एकं मरणात् अतीत्य गच्छति, यः एषं ज्ञाति। ततः आत्मनं भोजनं आगतम्। यदपि भोजनं खाद्यं, एषः केवलं खाद्यं; अत्र एषः स्थिरः अस्ति। ते वदन्ति, "एषः केवलं भोजनं अस्ति; त्वं आत्मनं गच्छसि। इदानीं भोजनं वयं वितराम।" ते तस्मिन् प्राविष्टाः। "यथा वः खाद्यं, तेन तेषां संतोषः भवति।" एषः तु आत्मनं प्राविष्टः, स्वामी आत्मनं श्रेष्ठः, खाद्यस्य स्वामी, यः एषं ज्ञाति। यः एषं ज्ञाति, सः आत्मनं सुतं इच्छति, तस्मिन् पत्न्यः न अपूर्णाः। यः एषं न जानाति, सः पत्न्यः सुतं इच्छति, तस्मिन् न अपूर्णः। सः अङ्गानां सारः अस्ति, अङ्गानां रसः अस्ति। निःसंदेहं प्राणः अङ्गानां रसः अस्ति। यतः, यः यः अङ्गात् प्राणः निर्गच्छति, तत् निःसंदेहं सूक्ष्मं अस्ति, यतः प्राणः अङ्गानां रसः अस्ति। सः निःसंदेहं बृहस्पति अस्ति; वाचः निःसंदेहं बृहती अस्ति, सः तस्य स्वामी अस्ति; तस्मात्, सः बृहस्पति इति नामितः। सः निःसंदेहं ब्रह्मणस्पति अस्ति; वाचः निःसंदेहं ब्रह्मण अस्ति, सः तस्य स्वामी अस्ति; तस्मात्, सः ब्रह्मणस्पति इति नामितः। सः निःसंदेहं सामन अस्ति; वाचः निःसंदेहं सामन अस्ति, सः तस्य गायकः अस्ति। एषः सामनस्य स्वभावः अस्ति। यः घ horse इव, यः मच्छिका इव, यः गज इव, यः एतेषां त्रयाणां लोकानां समानं, यः सर्वं एषं जानाति, सः सामनं सह गच्छति। सः निःसंदेहं उद्गीथा अस्ति। प्राणः निःसंदेहं उद्गीथा अस्ति, यतः प्राणेन सर्वं धार्यते। वाचः गीतं च गायकः, तस्मात्, सः उद्गीथा इति नामितः। एकदा, भोजनं कृत्वा, चिकीटानां राजा ब्रह्मदत्तः वदति, "एषः राजा यः तस्य शिरं छिद्रितवान्; यतः यदा तस्य सारः अन्यमार्गे निर्गच्छति, तदा वाचः च निःसंदेहं प्राणः च निर्गच्छति।" यः एषं सामनस्य सत्यं स्वामित्वं जानाति, सः निःसंदेहं स्वामित्वं प्राप्नोति; यः सः, निःसंदेहं स्वामित्वं प्राप्नोति। यः एषं सामनस्य स्वर्णं जानाति, सः निःसंदेहं स्वर्णं प्राप्नोति; यः सः, निःसंदेहं स्वर्णं प्राप्नोति। यः एषं सामनस्य स्थिरं जानाति, सः निःसंदेहं स्थिरः अस्ति; यः सः, निःसंदेहं स्थिरः अस्ति। अधुना, पवमानस्य उत्थानस्य विषये, प्रस्थोतृ एकाकी सामनं गाति। यदा सः गाति, तदा एषां वाचं प्रकटयेत्: "असत्यात् सत्यम् प्रति गच्छामि; अंधकारात् प्रकाशं प्रति गच्छामि; मरणात् अमृतत्वं प्रति गच्छामि।" एवं, सर्वं यथावत्, सः प्राणः यज्ञं, वाचं, चक्षुः, शृवाणं, मनं च मरणात् अतीत्य गच्छति। यः एषं ज्ञाति, सः अमृतं प्राप्नोति।