ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚਾਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਪ੍ਰਾਣੋਹ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਤਃ, ਪ੍ਰਾਣਏਨਂ ਤਦ੍ਭੂਤ੍ਵਾਵਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪ ਹੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈ ਵਾਚਃ ਪृਥਿਵੀਸ਼ਰੀਰਂ, ਜ੍ਯੋਤੀ ਰੂਪਮਯਮਗ੍ਨਿਃ॥ ਤਦ੍ਯਾਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਵਾਕ੍ ਤਾਵਤੀ ਪृਥਿਵੀ, ਤਾਵਾਨਯਮਗ੍ਨਿਃ
ਬੋਲ ਦੀ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਅੱਗ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਬੋਲ ਹੈ, ਉਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਇਹ ਅੱਗ ਹੈ।
ਅਥੈਤਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਦ੍ਯੌਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਜ੍ਯੋਤੀ ਰੂਪਮਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯਃ॥ ਤਦ੍ਯਾਵਦੇਵਮਨਸ੍ ਤਾਵਤੀ ਦ੍ਯੌਃ ਤਾਵਾਨਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯਃ॥ ਤੌਮਿਥੁਨਁ ਸਮੈਤਾਂ॥ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਜਾਯਤ॥ ਸਇਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਸਏषੋऽਸਪਤ੍ਨੋ॥ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਵੈਸਪਤ੍ਨੋ॥ ਨਾਸ੍ਯ ਸਪਤ੍ਨੋ ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਉਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ ਜੋੜ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਥੈਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਪਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਜ੍ਯੋਤੀ ਰੂਪਮਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰਃ॥ ਤਦ੍ਯਾਵਾਨੇਵਪ੍ਰਾਣਃ ਤਾਵਤ੍ਯ ਆਪਃ ਤਾਵਾਨਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰਃ
ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਨੀ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ।
ਤਏਤੇਸਰ੍ਵ ਏਵਸਮਾਃ, ਸਰ੍ਵੇऽਨਨ੍ਤਾਃ॥ ਸਯੋਹੈਤਾਨਨ੍ਤਵਤ ਉਪਾਸ੍ਤੇ, ਅਨ੍ਤਵਨ੍ਤਁ ਸਲੋਕਂ ਜਯਤਿ ਅਥ ਯੋਹੈਤਾਨਨਨ੍ਤਾਨੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਅਨਨ੍ਤਁ ਸਲੋਕਂ ਜਯਤਿ
ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਸਭ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਮਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
ਸਏषਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿष੍ षੋਡਸ਼ਕਲਃ॥ ਤਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਯ ਏਵਪਙ੍ਚਦਸ਼ ਕਲਾ; ਧ੍ਰੁਵੈਵਾਸ੍ਯ षੋਡਸ਼ੀਕਲਾ॥ ਸਰਾਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵਾਚ ਪੂਰ੍ਯਤੇ, ਅਪ ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ॥ ਸੋऽਮਾਵਾਸ੍ਯਾਁ ਰਾਤ੍ਰਿਮੇਤਯਾ षੋਡਸ਼੍ਯਾਕਲਯਾ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਦਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਜਾਯਤੇ॥ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਾਁ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਤਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਨਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦਪਿ ਕृਕਲਾਸਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾ ਏਵਦੇਵਤਾਯਾ ਅਪਚਿਤ੍ਯੈ
ਯੋਵੈਸਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿष੍ षੋਡਸ਼ਕਾਲੋ, ਅਯਮੇਵਸਯੋऽਯਮੇਵਂਵਿਤ੍ਪੁਰੁषਃ॥ ਤਸ੍ਯ ਵਿਤ੍ਤਮੇਵਪਙ੍ਚਦਸ਼ ਕਲਾਃ ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਯ षੋਡਸ਼ੀਕਲਾ॥ ਸਵਿਤ੍ਤੇਨੈਵਾਚ ਪੂਰ੍ਯਤੇ, ਅਪ ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ॥ ਤਦੇਤਨ੍ਨਭ੍ਯਂ ਯਦਯਮਾਤ੍ਮਾ, ਪ੍ਰਧਿਰ੍ਵਿਤ੍ਤਂ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦਿ ਅਪਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਯਾਨਿਂ ਜੀਯਤ, ਆਤ੍ਮਨਾ ਚੇਜ੍ ਜੀਵਤਿ, ਪ੍ਰਧਿਨਾਗਾਦਿਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਃ
ਜੋ ਸਾਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਸੋਲ੍ਹਾ ਭਾਗ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਇਹੀ ਜਣੇਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਧਨ ਹਨ; ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਭਾਗ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਧਨ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਧਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖ ਕੇ ਜੀਵੇ, ਜੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਜੀਇਆ।
ਅਥ ਤ੍ਰਯੋ ਵਾਵਲੋਕਾਃ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਃ, ਪਿਤृਲੋਕੋ, ਦੇਵਲੋਕਇਤਿ॥ ਸੋऽਯਂ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਃ ਪੁਤ੍ਰੇਣੈਵਜਯ੍ਯੋ, ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ; ਕਰ੍ਮਣਾ ਪਿਤृਲੋਕੋ; ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਦੇਵਲੋਕੋ॥ ਦੇਵਲੋਕੋਵੈਲੋਕਾਨਾਁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਁਸਨ੍ਤਿ
ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ: ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਕਰਮ ਨਾਲ; ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਥਾਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਤਿਃ॥ ਯਦਾਪ੍ਰੈष੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ, ਅਥ ਪੁਤ੍ਰਮਾਹਃ ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਤ੍ਵਂ ਯਜ੍ਞਃ ਤ੍ਵਂ ਲੋਕਇਤਿ॥ ਸਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਯਜ੍ਞੋ, ਅਹਮ੍ਲੋਕਇਤਿ
ਹੁਣ ਵਾਰਸ ਦੀ ਗੱਲ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਯਜਨ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਲੋਕ ਹੈਂ।' ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਯਜਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਲੋਕ ਹਾਂ।'
ਪृਥਿਵ੍ਯੈਚੈਨਮਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਦੈਵੀ ਵਾਗਾਵਿਸ਼ਤਿ॥ ਸਾਵੈਦੈਵੀ ਵਾਗ੍ਯਯਾ, ਯਦ੍-ਯਦੇਵਵਦਤਿ, ਤਤ੍-ਤਦ੍ਭਵਤਿ
ਧਰਤੀ ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਬੋਲ ਉਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਦਿਵਿਆ ਬੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵਸ਼੍ਚੈਨਮਾਦਿਤ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦੈਵਂ ਮਨ ਆਵਿਸ਼ਤਿ॥ ਤਦ੍ਵੈਦੈਵਂ ਮਨੋ ਯੇਨਾਨਨ੍ਦ੍ਯ੍ ਏਵਭਵਤਿ ਅਥੋ ਨਸ਼ੋਚਤਿ
ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦਿਵਿਆ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਰਤਮੀਮਾਁਸਾ॥ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਹ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਸृਜੇ॥ ਤਾਨਿ ਸृष੍ਟਾਨ੍ਯਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯੇਨਾਸ੍ਪਰ੍ਧਨ੍ਤਃ ਵਦਿष੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਏਵਾਹਮਿਤਿ ਵਾਗ੍ਦਧ੍ਰੇ; ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ; ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍; ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯਥਾਕਰ੍ਮਮ੍
ਹੁਣ ਵਰਤ ਦੀ ਗੱਲ: ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਰਮ ਬਣਾਏ। ਜਦ ਉਹ ਬਣੇ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਹਰ ਇਕ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਮੈਂ ਬੋਲਾਂਗਾ,' ਬੋਲ ਨੇ ਕਿਹਾ; 'ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ,' ਅੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ; 'ਮੈਂ ਸੁਣਾਂਗਾ,' ਕੰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਵੀ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ।
ਤਾਨਿ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਸ਼੍ਰਮੋ ਭੂਤ੍ਵੋਪਯੇਮੇ, ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਪ੍ਨੋਤ੍; ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਪ੍ਤ੍ਵਾਮृਤ੍ਯੁਰਵਾਰੁਨ੍ਦ੍ਧ॥ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਵਾਕ੍ ਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ, ਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍॥ ਅਥੇਮਮੇਵਨਾਪ੍ਨੋਦ੍ ਯੋऽਯਂ ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣਃ
ਮੌਤ ਨੇ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਫੜ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬੋਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੰਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ, ਮੱਧਲਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਮੌਤ ਨੇ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ।
ਤਾਨਿ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਦਧ੍ਰਿਰੇਃ ਅਯਂ ਵੈਨਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਯਃ ਸਂਚਰਂਸ਼੍ਚਾਸਂਚਰਂਸ਼੍ਚ ਨਵ੍ਯਥਤੇ, ਅਥੋ ਨਰਿष੍ਯਤਿ॥ ਹਨ੍ਤਾਸ੍ਯੈਵਸਰ੍ਵੇ ਰੂਪਂ ਭਵਾਮੇਤਿ॥ ਤਏਤਸ੍ਯੈਵਸਰ੍ਵੇ ਰੂਪਮਭਵਨਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਏਤੇਨਾਖ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਇਤਿ॥ ਤੇਨ ਹ ਵਾਵਤਤ੍ਕੁਲਮਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕੁਲੇ ਭਵਤਿ ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ ਯਉ ਹੈਵਂਵਿਦਾ ਸ੍ਪਰ੍ਧਤੇ ॥ ਅਨੁਸ਼ੁष੍ਯ ਹੈਵਾਨ੍ਤਤੋਮ੍ਰਿਯਤ॥ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍
ਅਥਾਧਿਦੇਵਤਮ੍ ਜ੍ਵਲਿष੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਏਵਾਹਮਿਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰ੍ਦਧ੍ਰੇ; ਤਪ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਤ੍ਯੋ; ਭਾਸ੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ; ਏਵਮਨ੍ਯਾਦੇਵਤਾ ਯਥਾਦੇਵਤਁ॥ ਸਯਥੈषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣ, ਏਵਮੇਤਾਸਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਵਾਯੁਃ॥ ਮ੍ਲੋਚਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾਦੇਵਤਾ, ਨਵਾਯੁਃ॥ ਸੈषਾਨਸ੍ਤਮਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਯਦ੍ਵਾਯੁਃ
ਹੁਣ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ: 'ਮੈਂ ਜਲਾਂਗਾ,' ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ; 'ਮੈਂ ਤਪਾਂਗਾ,' ਸੂਰਜ ਨੇ; 'ਮੈਂ ਚਮਕਾਂਗਾ,' ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ; ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਮੱਧਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਾਯੁ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਯੁ ਨਹੀਂ। ਵਾਯੁ ਹੀ ਅਟੱਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ਅਥੈषਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿਃ ਯਤਸ਼੍ਚੋਦੇਤਿ ਸੂਰ੍ਯੋ, ਅਸ੍ਤਂ ਯਤ੍ਰ ਚ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਵਾਏषਉਦੇਤਿ, ਪ੍ਰਾਣੇऽਸ੍ਤਮੇਤਿ ਤਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰਿਰੇ ਧਰ੍ਮਁ, ਸਏਵਾਦ੍ਯ, ਸਉ ਸ਼੍ਵਇਤਿ॥ ਯਦ੍ਵਾਏਤੇऽਮੁਰ੍ਹ੍ਯਧ੍ਰਿਯਨ੍ਤ, ਤਦੇਵਾਪ੍ਯਦ੍ਯਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਮੇਵਵ੍ਰਤਂ ਚਰੇਤ੍॥ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਾਚ੍ਚੈਵਾਪਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚਃ ਨੇਨ੍ਮਾ ਪਾਪ੍ਮਾਮृਤ੍ਯੁਰਾਪ੍ਨਵਦਿਤਿ॥ ਯਦ੍ਯ੍ ਉ ਚਰੇਤ੍ ਸਮਾਪਿਪਯਿषੇਤ੍॥ ਤੇਨੋ ਏਤਸ੍ਯੈ ਦੇਵਤਾਯੈ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 6 = 14.4.4.1-4=
ਤ੍ਰਯਂ ਵਾਇਦਂ, ਨਾਮ ਰੂਪਂ ਕਰ੍ਮ॥ ਤੇषਾਂ ਨਾਮ੍ਨਾਂ ਵਾਗਿਤ੍ਯ੍ ਏਤਦੇषਾਮੁਕ੍ਥਮ੍ ਅਤੋ ਹਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਾਮਾਨ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ॥ ਏਤਦੇषਾਁ ਸਾਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਸਮਮ੍॥ ਏਤਦੇषਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਾਮਾਨਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਨਾਂ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਰੂਪਾਣਾਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਿਤ੍ਯ੍ ਏਤਦੇषਾਮੁਕ੍ਥਮ੍ ਅਤੋ ਹਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ॥ ਏਤਦੇषਾਁ ਸਾਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵੈ ਰੂਪੈਃ ਸਮਮ੍॥ ਏਤਦੇषਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ
ਹੁਣ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਅੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਕਰ੍ਮਣਾਮਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਤਦੇषਾਮੁਕ੍ਥਮ੍ ਅਤੋ ਹਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ॥ ਏਤਦੇषਾਁ ਸਾਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸਮਮ੍॥ ਏਤਦੇषਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ॥ ਤਦੇਤਤ੍ਤ੍ਰਯਁ ਸਦੇਕਮਯਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮੋਏਕਃ ਸਨ੍ਨੇਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ॥ ਤਦੇਤਦਮृਤਁ ਸਤ੍ਯੇਨ ਛਨ੍ਨਂ॥ ਪ੍ਰਾਣੋਵਾਅਮृਤਂ, ਨਾਮਰੂਪੇਸਤ੍ਯਂ; ਤਾਭ੍ਯਾਮਯਂ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਛਨ੍ਨਃ॥ 2 = 14.5.1-9=
ਡृਪ੍ਤਬਾਲਾਕਿਰ੍ਹਾਨੂਚਾਨੋਗਾਰ੍ਗ੍ਯ ਆਸ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਕਾਸ਼੍ਯਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇ ਬ੍ਰਵਾਣੀਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਸਹਸ੍ਰਮੇਤਸ੍ਯਾਂ ਵਾਚਿਦਦ੍ਮੋਃ ਜਨਕੋ, ਜਨਕਇਤਿ ਵੈਜਨਾ ਧਾਵਨ੍ਤੀਤਿ
ਡ੍ਰਿਪਤ ਬਾਲਾਕੀ, ਅਨੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਗਾਰਗਿਆ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਉਥੇ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਸੀ ਦੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੱਸਾਂਗਾ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਸ ਗੱਲ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਜਨਕ, ਜਨਕ! ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਅਤਿष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਧਾਰਾਜੇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਅਤਿष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਧਾਰਾਜਾ ਭਵਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰੇਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਬृਹਨ੍ਪਾਣ੍ਦਰਵਾਸਾਃ ਸੋਮੋ ਰਾਜੇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਅਹਰ੍-ਅਹਰ੍ਹ ਸੁਤਃ ਪ੍ਰਸੁਤੋ ਭਵਤਿ, ਨਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਸੋਮ, ਰਾਜਾ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿ ਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾਃ॥ ਤੇਜਸ੍ਵੀਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਤੇਜਸ੍ਵੀਹ ਭਵਤਿ, ਤੇਜਸ੍ਵਿਨੀ ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਭਵਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਤੇਜੀਲਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜੀਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਤੇਜੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਾਕਾਸ਼ੇਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾਃ॥ ਪੂਰ੍ਣਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤੀਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਜਯਾ ਪਸ਼ੁਭਿਃ ਨਾਸ੍ਯਾਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰਜੋਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਪੂਰਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਵਾਯੌਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵੈਕੁਣ੍ਠੋऽਪਰਾਜਿਤਾ ਸੇਨੇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਜਿष੍ਣੁਰ੍ਹਾਪਰਾਜਿष੍ਣੁਰ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯਤਸ੍ਤ੍ਯਜਾਯੀ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਅਜੇਤੂ ਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤੂ ਤੇ ਅਜੇਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਗ੍ਨੌਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਵਿषਾਸਹਿਰਿਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਵਿषਾਸਹਿਰ੍ਹ ਭਵਤਿ, ਵਿषਾਸਹਿਰ੍ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਭਵਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਪ੍ਸੁਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾਃ॥ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਁ ਹੈਵੈਨਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ, ਨਾਪ੍ਰਤਿਰੂਪਮ੍ ਅਥੋ ਪ੍ਰਤਿਰੁਪੋऽਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਹਣਾਪਣ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤੇ ਸੋਹਣਾਪਣ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਾਦਰ੍ਸ਼ੇਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਰੋਚਿष੍ਣੁਰਿਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਰੋਚਿष੍ਣੁਰ੍ਹ ਭਵਤਿ, ਰੋਚਿष੍ਣੁਰ੍ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਭਵਤਿ ਅਥੋ ਯੈਃ ਸਂਨਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਁਸ੍ ਤਾਨਤਿਰੋਚਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।'
ਉਹ ਸਾਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਰਾਤਾਂ ਹਨ; ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਭਾਗ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ, ਇਸ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਰਾਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਠਿੱਪਲੀ ਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਲਈ।
ਯਦ੍ਵੈਕਿਙ੍ਚਾਨੂਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਕਤਾ॥ ਯੇਵੈਕੇਚ ਯਜ੍ਞਾਃ ਤੇषਾਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਯਜ੍ਞਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਤਾ॥ ਯੇਵੈਕੇਚ ਲੋਕਾਃ ਤੇषਾਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਲੋਕਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਤੈਤਾਵਦ੍ਵਾਇਦਁ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਨ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਁ ਸਨ੍ਨਯਮਿਤੋਭੁਨਜਦਿਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰਮਨੁਸ਼ਿष੍ਟਂ ਲੋਕ੍ਯਮਾਹੁਃ ਤਸ੍ਮਾਦੇਨਮਨੁਸ਼ਾਸਤਿ॥ ਸਯਦੈਵਂਵਿਦਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੈਤਿ ਅਥੈਭਿਰੇਵਪ੍ਰਾਣੈਃ ਸਹਪੁਤ੍ਰਮਾਵਿਸ਼ਤਿ॥ ਸਯਦ੍ਯਨੇਨ ਕਿਙ੍ਚਿਦਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾਕृਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਨਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰੋਮੁਙ੍ਚਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰੋਨਾਮ॥ ਸਪੁਤ੍ਰੇਣੈਵਾਸ੍ਮਿਲ੍ ਲੋਕੇਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਤਿ ਅਥੈਨਮੇਤੇਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਅਮृਤਾ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਯਜਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਯਜਨ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵਾਂ।' ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ ਜਾਂ ਗਲਤੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਪੁੱਤਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਦ੍ਭ੍ਯਸ਼੍ਚੈਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਸ਼੍ਚ ਦੈਵਃ ਪ੍ਰਾਣਆਵਿਸ਼ਤਿ॥ ਸਵੈਦੈਵਃ ਪ੍ਰਾਣੋਯਃ ਸਂਚਰਁਸ਼੍ਚਾਸਂਚਰਁਸ਼੍ਚ ਨਵ੍ਯਥਤੇ, ਅਥੋ ਨਰਿष੍ਯਤਿ॥ ਸਏषਏਵਂਵਿਤ੍ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮਾਤ੍ਮਾਭਵਤਿ॥ ਯਥੈषਾਦੇਵਤੈਵਁ ਸ॥ ਯਥੈਤਾਂ ਦੇਵਤਾਁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਵਨ੍ਤਿ ਏਵਁ ਹੈਵਂਵਿਦਁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਵਨ੍ਤਿ॥ ਯਦੁ ਕਿਙ੍ਚੇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਅਮੈਵਾਸਾਂ ਤਦ੍ਭਵਤਿ, ਪੁਣ੍ਯਮੇਵਾਮੁਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਨਹ ਵੈਦੇਵਾਨ੍ਪਾਪਂ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਪਾਣੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਪ ਦੇਵਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ: 'ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਈਏ।' ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੁਟੰਬ ਵਿਚ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਵੱਡੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।' ਜੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਥੱਕ ਕੇ ਆਖਰੀ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਹੁਣ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਜਿਥੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ'—ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ; ਉਹ ਅੱਜ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਹੈ। ਜੋ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਹੀ ਵਰਤ ਰੱਖੋ: 'ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਪਾਪ ਤੇ ਨਾ ਮੌਤ ਮਿਲੇ।' ਜੇ ਇਹ ਵਰਤ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਸੱਚ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਸੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।