ਅਥ ਯੋਹ ਵਾਅਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਸ੍ਵਂ ਲੋਕਮਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰੈਤਿ, ਸਏਨਮਵਿਦਿਤੋ ਨਭੁਨਕ੍ਤਿ; ਯਥਾ ਵੇਦੋ ਵਾਨਨੂਕ੍ਤੋऽਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਾਕृਤਂ॥ ਯਦਿ ਹ ਵਾਅਪ੍ਯਨੇਵਂਵਿਨ੍ਮਹਤ੍ਪੁਣ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ, ਤਦ੍ਧਾਸ੍ਯਾਨ੍ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤ ਏਵਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵਲੋਕਮੁਪਾਸੀਤ॥ ਸਯਆਤ੍ਮਾਨਮੇਵਲੋਕਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਨਹਾਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ॥ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨੋ ਯਦ੍-ਯਤ੍ਕਾਮਯਤੇ, ਤਤ੍-ਤਤ੍ਸृਜਤੇ
ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਕਰ ਲਵੇ, ਆਖਰ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਜੋ-ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ-ਉਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਸਪ੍ਤਾਨ੍ਨਾਨਿ ਮੇਧਯਾ ਤਪਸਾਜਨਯਤ੍ਪਿਤੇਤਿ, ਮੇਧਯਾ ਹਿਤਪਸਾਜਨਯਤ੍ਪਿਤੈਕਮਸ੍ਯ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤੀਦਮੇਵਾਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਾਧਾਰਣਮਨ੍ਨਂ, ਯਦਿਦਮਦ੍ਯਤੇ॥ ਸਯਏਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਨਸਪਾਪ੍ਮਨੋ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਤੇ; ਮਿਸ਼੍ਰਁ ਹ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਬੁਧੀ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਇੱਕ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਸਾਂਝਾ ਅੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇਦੇਵਾਨਭਾਜਯਦਿਤਿ, ਹੁਤਂ ਚ ਪ੍ਰਹੁਤਂ ਚ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵੇਭ੍ਯੋ ਜੁਹ੍ਵਤਿ ਚ ਪ੍ਰਚ ਜੁਹ੍ਵਤਿ॥ ਅਥੋ ਆਹੁਃ ਦਰ੍ਸ਼ਪੂਰ੍ਣਮਾਸਾਵਿਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੇष੍ਟਿਯਾਜੁਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਖੇ: ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਦੋਵੇਂ ਹਵਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਨਵੇਂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਯਜਨਾ।' ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼ੁਭ੍ਯ ਏਕਂ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਦਿਤਿ, ਤਤ੍ਪਯਃ; ਪਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਾਗ੍ਰੇ ਮਨੁष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਸ਼ਵਸ਼੍ਚੋਪਜੀਵਨ੍ਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਮਾਰਂ ਜਾਤਂ ਘृਤਂ ਵੈਵਾਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਲੇਹਯਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਤਨਂ ਵਾਨੁਧਾਪਯਨ੍ਤਿ;
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ: ਉਹ ਹੈ ਦੁੱਧ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੋਵੇਂ ਦੁੱਧ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੀ ਚਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਵਤ੍ਸਂ ਜਾਤਮਾਹੁਃ ਅਤृਣਾਦ ਇਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ, ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ ਯਚ੍ਚ ਨੇਤਿ, ਪਯਸਿ ਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ, ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ ਯਚ੍ਚ ਨ
ਜਦੋਂ ਵੱਛਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਹਾਲੇ ਘਾਹ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।' ਉਸ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ; ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ।
ਤਦ੍ਯਦਿਦਮਾਹੁਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪਯਸਾ ਜੁਹ੍ਵਦਪ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਂ ਜਯਤੀਤਿ, ਨਤਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍॥ ਯਦਹਰੇਵਜੁਹੋਤਿ, ਤਦਹਃ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਮਪਜਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਤ੍; ਸਰ੍ਵਁ ਹਿਦੇਵੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਨਾਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਿ ਨਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇऽਦ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਦੇਤਿ
ਜਦੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਸਾਲ ਭਰ ਦੁੱਧ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,' ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਆਹੂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਮੁੜ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ।
ਪੁਰੁषੋ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਿਤਿਃ, ਸਹੀਦਮਨ੍ਨਂ ਪੁਨਃ-ਪੁਨਰ੍ਜਨਯਤੇ॥ ਯੋਵੈਤਾਮਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਵੇਦੇਤਿ, ਪੁਰੁषੋ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਿਤਿਃ॥ ਸਹੀਦਮਨ੍ਨਂ ਧਿਯਾ-ਧਿਯਾ ਜਨਯਤੇ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਯਦ੍ਧੈਤਨ੍ਨਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਯੇਤ ਹ॥ ਸੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤੀਕੇਨੇਤਿ, ਮੁਖਂ ਪ੍ਰਤੀਕਂ, ਮੁਖੇਨੇਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍॥ ਸਦੇਵਾਨਪਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਊਰ੍ਜਮੁਪਜੀਵਤੀਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਁਸਾ
ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਅਖੁੰਨਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅਖੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਅਖੁੰਨਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਬੁਧੀ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅੰਨ ਘਟ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੂੰਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਤਕਾਰ ਹੈ।
ਤ੍ਰੀਣ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੇऽਕੁਰੁਤੇਤਿਃ ਮਨੋ ਵਾਚਂ ਪ੍ਰਾਣਂ; ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੇऽਕੁਰੁਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰਮਨਾ ਅਭੂਵਂ, ਨਾਦਰ੍ਸ਼ਮ੍; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਮਨਾ ਅਭੂਵਂ, ਨਾਸ਼੍ਰੌषਮਿਤਿਃ ਮਨਸਾ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਮਨਸਾ ਸ਼ृਣੋਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਾਖੇ: ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਤੇ ਸਾਹ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਾਖੇ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਧृਤਿਰਧृਤਿਰ੍ਹ੍ਰੀਰ੍ਧੀਰ੍ਭੀਰਿਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਨ ਏਵ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਪृष੍ਠਤ ਉਪਸ੍ਪृष੍ਟੋ ਮਨਸਾ ਵਿਜਾਨਾਤਿ
ਇੱਛਾ, ਨਿਸ਼ਚਾ, ਸੰਦੇਹ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਢਿੱਕ, ਅਡਿੱਕ, ਲਾਜ, ਬੁਧੀ, ਡਰ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿੱਛੋਂ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯਃ ਕਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੋ, ਵਾਗੇਵਸੈषਾਹ੍ਯਨ੍ਤਂ ਆਯਤ੍ਤੈषਾਹਿਨ॥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨੋਵ੍ਯਾਨਉਦਾਨਃ ਸਮਾਨੋऽਨਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਏਵੈਤਨ੍ਮਯੋ ਵਾਅਯਮਾਤ੍ਮਾਃ ਵਾਙ੍ਮਯੋ, ਮਨੋਮਯਃ, ਪ੍ਰਾਣਮਯਃ
ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਵਿਆਪਕ ਸਾਹ, ਉਪਰ ਸਾਹ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਸਾਹ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਬਣਿਆ।
ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਏਤਏਵਃ ਵਾਗੇਵਾਯਂ ਲੋਕੋ, ਮਨੋऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਲੋਕਃ, ਪ੍ਰਾਣੋऽਸੌਲੋਕਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ: ਇਹ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਵਿਚਲਾ ਲੋਕ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਪਰਲਾ ਲੋਕ ਸਾਹ ਹੈ।
ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾ ਏਤਏਵਃ ਵਾਗੇਵਰ੍ਗ੍ਵੇਦੋ, ਮਨੋ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਃ, ਪ੍ਰਾਣਃ ਸਾਮਵੇਦਃ
ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਹਨ: ਬੋਲੀ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ, ਮਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਹੈ, ਸਾਹ ਸਾਮਵੇਦ ਹੈ।
ਦੇਵਾਪਿਤਰੋ ਮਨੁष੍ਯਾਏਤਏਵਃ ਵਾਗੇਵਦੇਵਾ, ਮਨਃ ਪਿਤਰਃ, ਪ੍ਰਾਣੋਮਾਨੁष੍ਯਾਃ
ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ: ਬੋਲੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਮਨ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਸਾਹ ਮਨੁੱਖ ਹਨ।
ਪਿਤਾਮਾਤਾਪ੍ਰਜੈਤਏਵਃ ਮਨ ਏਵਪਿਤਾ, ਵਾਙ੍ ਮਾਤਾ, ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾ
ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਹਨ: ਮਨ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਸੰਤਾਨ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਮਵਿਜ੍ਞਾਤਮੇਤਏਵਃ ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਾਚਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਵਾਗ੍ਘਿਵਿਜ੍ਞਾਤਾ, ਵਾਗੇਨਂ ਤਦ੍ਭੂਤ੍ਵਾਵਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਜਾਣ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੋਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ ਮਨਸਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਮਨੋ ਹਿਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ, ਮਨ ਏਨਂ ਤਦ੍ਭੂਤ੍ਵਾਵਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚਾਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਪ੍ਰਾਣੋਹ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਤਃ, ਪ੍ਰਾਣਏਨਂ ਤਦ੍ਭੂਤ੍ਵਾਵਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪ ਹੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈ ਵਾਚਃ ਪृਥਿਵੀਸ਼ਰੀਰਂ, ਜ੍ਯੋਤੀ ਰੂਪਮਯਮਗ੍ਨਿਃ॥ ਤਦ੍ਯਾਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਵਾਕ੍ ਤਾਵਤੀ ਪृਥਿਵੀ, ਤਾਵਾਨਯਮਗ੍ਨਿਃ
ਬੋਲ ਦੀ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਅੱਗ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਬੋਲ ਹੈ, ਉਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਇਹ ਅੱਗ ਹੈ।
ਅਥੈਤਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਦ੍ਯੌਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਜ੍ਯੋਤੀ ਰੂਪਮਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯਃ॥ ਤਦ੍ਯਾਵਦੇਵਮਨਸ੍ ਤਾਵਤੀ ਦ੍ਯੌਃ ਤਾਵਾਨਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯਃ॥ ਤੌਮਿਥੁਨਁ ਸਮੈਤਾਂ॥ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਜਾਯਤ॥ ਸਇਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਸਏषੋऽਸਪਤ੍ਨੋ॥ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਵੈਸਪਤ੍ਨੋ॥ ਨਾਸ੍ਯ ਸਪਤ੍ਨੋ ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਉਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ ਜੋੜ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਥੈਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਪਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਜ੍ਯੋਤੀ ਰੂਪਮਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰਃ॥ ਤਦ੍ਯਾਵਾਨੇਵਪ੍ਰਾਣਃ ਤਾਵਤ੍ਯ ਆਪਃ ਤਾਵਾਨਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰਃ
ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਨੀ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ।
ਤਏਤੇਸਰ੍ਵ ਏਵਸਮਾਃ, ਸਰ੍ਵੇऽਨਨ੍ਤਾਃ॥ ਸਯੋਹੈਤਾਨਨ੍ਤਵਤ ਉਪਾਸ੍ਤੇ, ਅਨ੍ਤਵਨ੍ਤਁ ਸਲੋਕਂ ਜਯਤਿ ਅਥ ਯੋਹੈਤਾਨਨਨ੍ਤਾਨੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਅਨਨ੍ਤਁ ਸਲੋਕਂ ਜਯਤਿ
ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਸਭ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਮਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
ਸਏषਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿष੍ षੋਡਸ਼ਕਲਃ॥ ਤਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਯ ਏਵਪਙ੍ਚਦਸ਼ ਕਲਾ; ਧ੍ਰੁਵੈਵਾਸ੍ਯ षੋਡਸ਼ੀਕਲਾ॥ ਸਰਾਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵਾਚ ਪੂਰ੍ਯਤੇ, ਅਪ ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ॥ ਸੋऽਮਾਵਾਸ੍ਯਾਁ ਰਾਤ੍ਰਿਮੇਤਯਾ षੋਡਸ਼੍ਯਾਕਲਯਾ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਦਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਜਾਯਤੇ॥ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਾਁ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਤਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਨਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦਪਿ ਕृਕਲਾਸਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾ ਏਵਦੇਵਤਾਯਾ ਅਪਚਿਤ੍ਯੈ
ਯੋਵੈਸਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿष੍ षੋਡਸ਼ਕਾਲੋ, ਅਯਮੇਵਸਯੋऽਯਮੇਵਂਵਿਤ੍ਪੁਰੁषਃ॥ ਤਸ੍ਯ ਵਿਤ੍ਤਮੇਵਪਙ੍ਚਦਸ਼ ਕਲਾਃ ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਯ षੋਡਸ਼ੀਕਲਾ॥ ਸਵਿਤ੍ਤੇਨੈਵਾਚ ਪੂਰ੍ਯਤੇ, ਅਪ ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ॥ ਤਦੇਤਨ੍ਨਭ੍ਯਂ ਯਦਯਮਾਤ੍ਮਾ, ਪ੍ਰਧਿਰ੍ਵਿਤ੍ਤਂ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦਿ ਅਪਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਯਾਨਿਂ ਜੀਯਤ, ਆਤ੍ਮਨਾ ਚੇਜ੍ ਜੀਵਤਿ, ਪ੍ਰਧਿਨਾਗਾਦਿਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਃ
ਜੋ ਸਾਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਸੋਲ੍ਹਾ ਭਾਗ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਇਹੀ ਜਣੇਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਧਨ ਹਨ; ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਭਾਗ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਧਨ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਧਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖ ਕੇ ਜੀਵੇ, ਜੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਜੀਇਆ।
ਅਥ ਤ੍ਰਯੋ ਵਾਵਲੋਕਾਃ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਃ, ਪਿਤृਲੋਕੋ, ਦੇਵਲੋਕਇਤਿ॥ ਸੋऽਯਂ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਃ ਪੁਤ੍ਰੇਣੈਵਜਯ੍ਯੋ, ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ; ਕਰ੍ਮਣਾ ਪਿਤृਲੋਕੋ; ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਦੇਵਲੋਕੋ॥ ਦੇਵਲੋਕੋਵੈਲੋਕਾਨਾਁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਁਸਨ੍ਤਿ
ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ: ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਕਰਮ ਨਾਲ; ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਥਾਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਤਿਃ॥ ਯਦਾਪ੍ਰੈष੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ, ਅਥ ਪੁਤ੍ਰਮਾਹਃ ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਤ੍ਵਂ ਯਜ੍ਞਃ ਤ੍ਵਂ ਲੋਕਇਤਿ॥ ਸਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਯਜ੍ਞੋ, ਅਹਮ੍ਲੋਕਇਤਿ
ਹੁਣ ਵਾਰਸ ਦੀ ਗੱਲ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਯਜਨ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਲੋਕ ਹੈਂ।' ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਯਜਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਲੋਕ ਹਾਂ।'
ਅਥੋ ਅਯਂ ਵਾਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਲੋਕਃ; ਸਯਜ੍ ਜੁਹੋਤਿ, ਯਦ੍ਯਜਤੇ ਤੇਨ ਦੇਵਾਨਾਂ ਲੋਕੋ; ਅਥ ਯਦਨੁਬ੍ਰੂਤੇ, ਤੇਨਰ੍षੀਣਾਮ੍; ਅਥ ਯਤ੍ਪ੍ਰਜਾਮਿਚ੍ਛਤੇ, ਯਤ੍ਪਿਤृਭ੍ਯੋ ਨਿਪृਣਾਤਿ, ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਰ਼੍ਣਾਮ੍; ਅਥ ਯਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਨ੍ਵਾਸਯਤੇ, ਯਦੇਭ੍ਯੋऽਸ਼ਨਂ ਦਦਾਤਿ, ਤੇਨ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਮ੍; ਅਥ ਯਤ੍ਪਸ਼ੁਭ੍ਯਸ੍ ਤृਣੋਦਕਂ ਵਿਨ੍ਦਤਿ, ਤੇਨ ਪਸ਼ੂਨਾਂ; ਯਦਸ੍ਯ ਗृਹੇषੁ ਸ਼੍ਵਾਪਦਾ ਵਯਾਁਸ੍ਯ੍ ਆਪਿਪੀਲਿਕਾਭ੍ਯ ਉਪਜੀਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤੇषਾਂ ਲੋਕੋ॥ ਯਥਾ ਹ ਵੈਸ੍ਵਾਯ ਲੋਕਾਯਾਰਿष੍ਟਿਮਿਚ੍ਛੇਦ੍ ਏਵਁ ਹੈਵਂਵਿਦੇ ਸਰ੍ਵਦਾਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਰਿष੍ਟਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ॥ ਤਦ੍ਵਾਏਤਦ੍ਵਿਦਿਤਂ ਮੀਮਾਁਸਿਤਮ੍
ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ; ਜਦ ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ; ਜਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ; ਜਦ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਘਾਹ-ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਲੋਕ; ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲੋਕ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਦ੍ ਏਕ ਏਵ॥ ਸੋऽਕਾਮਯਤਃ ਜਾਯਾਮੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਪ੍ਰਜਾਯੇਯਾਥ ਵਿਤ੍ਤਂ ਮੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵੀਯੇਤਿ॥ ਏਤਾਵਾਨ੍ਵੈਕਾਮੋ ਨੇਚ੍ਛਁਸ਼੍ਚਨਾਤੋ ਭੂਯੋ ਵਿਨ੍ਦੇਤ੍॥ ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਯ੍ ਏਤਰ੍ਹ੍ਯ੍ ਏਕਾਕੀਕਾਮਯਤੇਃ ਜਾਯਾਮੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਪ੍ਰਜਾਯੇਯਾਥ ਵਿਤ੍ਤਂ ਮੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵੀਯੇਤਿ॥ ਸਯਾਵਦਪ੍ਯ੍ ਏਤੇषਾਮੇਕੈਕਂ ਨਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਅਕृਤ੍ਸ੍ਨ ਏਵਤਾਵਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ॥ ਤਸ੍ਯੋ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਤਾ
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ: 'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਾਂ।' ਇੱਛਾ ਦੀ ਹੱਦ ਇਤਨੀ ਹੀ ਹੈ; ਚਾਹਣ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: 'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਾਂ।' ਜਦ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ।
ਮਨ ਏਵਾਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ; ਵਾਗ੍ਜਾਯਾ; ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾ; ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਮਾਨੁषਂ ਵਿਤ੍ਤਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹਿਤਦ੍ਵਿਨ੍ਦਤਿ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਦੈਵਂ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਹਿਤਚ੍ਛृਣੋਤਿ ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਹਿਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ॥ ਸਏषਪਾਙ੍ਕ੍ਤੋ ਯਜ੍ਞਃ, ਪਾਙ੍ਕ੍ਤਃ ਪਸ਼ੁਃ, ਪਾਙ੍ਕ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਃ, ਪਾਙ੍ਕ੍ਤਮਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿਦਂ ਕਿਙ੍ਚ॥ ਤਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 5 = 14.4.3.1-34=
ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਸਾਹ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਧਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਚੀਜ਼ ਲੱਭਦਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਉਸ ਦਾ ਦਿਵਿਆ ਧਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਜਨ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਸਪ੍ਤਾਨ੍ਨਾਨਿ ਮੇਧਯਾ ਤਪਸਾਜਨਯਤ੍ਪਿਤੈ- -ਕਮਸ੍ਯ ਸਾਧਾਰਣਂ, ਦ੍ਵੇਦੇਵਾਨਭਾਜਯਤ੍॥ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੇऽਕੁਰੁਤ, ਪਸ਼ੁਭ੍ਯ ਏਕਂ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ੍; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ, ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ ਯਚ੍ਚ ਨ॥ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਿ ਨਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ, ਅਦ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਦਾ॥ ਯੋਵੈਤਾਮਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਵੇਦ, ਸੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤੀਕੇਨ, ਸਦੇਵਾਨਪਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਊऋਜਮੁਪਜੀਵਤੀਤਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ
ਉਸ ਨੇ ਬੁਧੀ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਇੱਕ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ, ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰੱਖੇ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਸ ਅਖੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
ਉਹ ਸਾਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਰਾਤਾਂ ਹਨ; ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਭਾਗ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ, ਇਸ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਰਾਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਠਿੱਪਲੀ ਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਲਈ।
ਯਦ੍ਵੈਕਿਙ੍ਚਾਨੂਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਕਤਾ॥ ਯੇਵੈਕੇਚ ਯਜ੍ਞਾਃ ਤੇषਾਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਯਜ੍ਞਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਤਾ॥ ਯੇਵੈਕੇਚ ਲੋਕਾਃ ਤੇषਾਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਲੋਕਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਤੈਤਾਵਦ੍ਵਾਇਦਁ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਨ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਁ ਸਨ੍ਨਯਮਿਤੋਭੁਨਜਦਿਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰਮਨੁਸ਼ਿष੍ਟਂ ਲੋਕ੍ਯਮਾਹੁਃ ਤਸ੍ਮਾਦੇਨਮਨੁਸ਼ਾਸਤਿ॥ ਸਯਦੈਵਂਵਿਦਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੈਤਿ ਅਥੈਭਿਰੇਵਪ੍ਰਾਣੈਃ ਸਹਪੁਤ੍ਰਮਾਵਿਸ਼ਤਿ॥ ਸਯਦ੍ਯਨੇਨ ਕਿਙ੍ਚਿਦਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾਕृਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਨਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰੋਮੁਙ੍ਚਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰੋਨਾਮ॥ ਸਪੁਤ੍ਰੇਣੈਵਾਸ੍ਮਿਲ੍ ਲੋਕੇਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਤਿ ਅਥੈਨਮੇਤੇਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਅਮृਤਾ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਯਜਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਯਜਨ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵਾਂ।' ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ ਜਾਂ ਗਲਤੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਪੁੱਤਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।