ਆਤ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਵੋਪਾਸੀਤਾਤ੍ਰ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇਸਰ੍ਵ ਏਕਂ ਭਵਨ੍ਤਿ॥ ਤਦੇਤਤ੍ਪਦਨੀਯਮਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਯਦਯਮਾਤ੍ਮਾਨੇਨ ਹ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵੇਦ॥ ਯਥਾ ਹ ਵੈਪਦੇਨਾਨੁਵਿਨ੍ਦੇਦ੍ ਏਵਂ ਕੀਰ੍ਤਿਁ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਵਿਨ੍ਦਤੇ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ: ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲਗ ਕੇ ਰਸਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦੇਤਤ੍ਪ੍ਰੇਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰੇਯੋ ਵਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰੇਯੋऽਨ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰਤਰਂ, ਯਦਯਮਾਤ੍ਮਾ॥ ਸਯੋऽਨ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਁ ਰੋਤ੍ਸ੍ਯਤੀਤੀਸ਼੍ਵਰੋਹ ਤਥੈਵਸ੍ਯਾਦ੍॥ ਆਤ੍ਮਾਨਮੇਵਪ੍ਰਿਯਮੁਪਾਸੀਤ॥ ਸਯਆਤ੍ਮਾਨਮੇਵਪ੍ਰਿਯਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਨਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਂ ਪ੍ਰਮਾਯੁਕਂ ਭਵਤਿ
ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਧਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ: ਇਹ ਆਤਮਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਜੋ ਤੂੰ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਦਾਹੁਃ ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤੋ ਮਨੁष੍ਯਾਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕਿਮੁ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵੇਦ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਭਵਦਿਤਿ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ,' ਅਤੇ ਲੋਕ ਇੰਝ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਿਆ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਾਇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਤ੍॥ ਤਦਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵਾਵੇਦ੍ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮੀਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਭਵਤ੍॥ ਤਦ੍ਯੋ-ਯੋ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬੁਧ੍ਯਤ, ਸਏਵਤਦਭਵਤ੍ ਤਥਰ੍षੀਨਾਂ, ਤਥਾ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਮ੍
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ, ਇੱਕੋ-ਇੱਕ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ: 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ।' ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਦੇਵਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ।
ਸਨੈਵਵ੍ਯਭਵਤ੍॥ ਸਵਿਸ਼ਮਸृਜਤ, ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਦੇਵਜਾਤਾਨਿ ਗਣਸ਼ਆਖ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇ, ਵਸਵੋ ਰੁਦ੍ਰਾਆਦਿਤ੍ਯਾਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵਾਮਰੁਤ ਇਤਿ
ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਗਣਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵ, ਮਰੁਤ।
ਸਨੈਵਵ੍ਯਭਵਤ੍॥ ਸਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਵਰ੍ਣਮਸृਜਤ ਪੂषਣਮ੍॥ ਇਯਂ ਵੈਪੂषੇਯਁ ਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਪੁष੍ਯਤਿ ਯਦਿਦਂ ਕਿਙ੍ਚ
ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ, ਪੁਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਪੁਸ਼ਨ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
ਸਨੈਵਵ੍ਯਭਵਤ੍॥ ਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਰੂਪਮਤ੍ਯਸृਜਤ ਧਰ੍ਮਂ॥ ਤਦੇਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਯਦ੍ਧਰ੍ਮਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਪਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ॥ ਅਥੋ ਅਬਲੀਯਾਨ੍ਬਲੀਯਾਁਸਮਾਸ਼ਁਸਤੇ ਧਰ੍ਮੇਣ ਯਥਾ ਰਾਜ੍ਞੈਵਂ॥ ਯੋਵੈਸਧਰ੍ਮਃ, ਸਤ੍ਯਂ ਵੈਤਤ੍॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਵਦਨ੍ਤਮਾਹੁਃ ਧਰ੍ਮਂ ਵਦਤੀਤਿ, ਧਰ੍ਮਂ ਵਾ ਵਦਨ੍ਤਁ: ਸਤ੍ਯਂ ਵਦਤੀਤਿ ਏਤਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਵੈਤਦੁਭਯਂ ਭਵਤਿ
ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰੂਪ, ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦਾ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੈ: ਧਰਮ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ। ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਧਰਮ ਬੋਲਦਾ ਹੈ'; ਜੋ ਧਰਮ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, 'ਸਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਹਨ।
ਤਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਵਿਟ੍ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ॥ ਤਦਗ੍ਨਿਨੈਵਦੇਵੇषੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਵਦ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਮਨੁष੍ਯੇषੁ, ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੇਣ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ, ਵੈਸ਼੍ਯੇਨ ਵੈਸ਼੍ਯਃ, ਸ਼ੂਦ੍ਰੇਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਾਵੇਵਦੇਵੇषੁ ਲੋਕਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਏਤਾਭ੍ਯਾਁ ਹਿਰੂਪਾਭ੍ਯਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਵਤ੍
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਵਿਟ, ਸ਼ੂਦਰ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਿਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ; ਵਿਟ ਨਾਲ ਵਿਟ; ਸ਼ੂਦਰ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰ। ਇਸ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਿਆ।
ਅਥ ਯੋਹ ਵਾਅਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਸ੍ਵਂ ਲੋਕਮਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰੈਤਿ, ਸਏਨਮਵਿਦਿਤੋ ਨਭੁਨਕ੍ਤਿ; ਯਥਾ ਵੇਦੋ ਵਾਨਨੂਕ੍ਤੋऽਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਾਕृਤਂ॥ ਯਦਿ ਹ ਵਾਅਪ੍ਯਨੇਵਂਵਿਨ੍ਮਹਤ੍ਪੁਣ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ, ਤਦ੍ਧਾਸ੍ਯਾਨ੍ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤ ਏਵਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵਲੋਕਮੁਪਾਸੀਤ॥ ਸਯਆਤ੍ਮਾਨਮੇਵਲੋਕਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਨਹਾਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ॥ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨੋ ਯਦ੍-ਯਤ੍ਕਾਮਯਤੇ, ਤਤ੍-ਤਤ੍ਸृਜਤੇ
ਯਤ੍ਸਪ੍ਤਾਨ੍ਨਾਨਿ ਮੇਧਯਾ ਤਪਸਾਜਨਯਤ੍ਪਿਤੇਤਿ, ਮੇਧਯਾ ਹਿਤਪਸਾਜਨਯਤ੍ਪਿਤੈਕਮਸ੍ਯ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤੀਦਮੇਵਾਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਾਧਾਰਣਮਨ੍ਨਂ, ਯਦਿਦਮਦ੍ਯਤੇ॥ ਸਯਏਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਨਸਪਾਪ੍ਮਨੋ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਤੇ; ਮਿਸ਼੍ਰਁ ਹ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਬੁਧੀ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਇੱਕ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਸਾਂਝਾ ਅੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇਦੇਵਾਨਭਾਜਯਦਿਤਿ, ਹੁਤਂ ਚ ਪ੍ਰਹੁਤਂ ਚ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵੇਭ੍ਯੋ ਜੁਹ੍ਵਤਿ ਚ ਪ੍ਰਚ ਜੁਹ੍ਵਤਿ॥ ਅਥੋ ਆਹੁਃ ਦਰ੍ਸ਼ਪੂਰ੍ਣਮਾਸਾਵਿਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੇष੍ਟਿਯਾਜੁਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਖੇ: ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਦੋਵੇਂ ਹਵਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਨਵੇਂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਯਜਨਾ।' ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼ੁਭ੍ਯ ਏਕਂ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਦਿਤਿ, ਤਤ੍ਪਯਃ; ਪਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਾਗ੍ਰੇ ਮਨੁष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਸ਼ਵਸ਼੍ਚੋਪਜੀਵਨ੍ਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਮਾਰਂ ਜਾਤਂ ਘृਤਂ ਵੈਵਾਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਲੇਹਯਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਤਨਂ ਵਾਨੁਧਾਪਯਨ੍ਤਿ;
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ: ਉਹ ਹੈ ਦੁੱਧ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੋਵੇਂ ਦੁੱਧ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੀ ਚਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਵਤ੍ਸਂ ਜਾਤਮਾਹੁਃ ਅਤृਣਾਦ ਇਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ, ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ ਯਚ੍ਚ ਨੇਤਿ, ਪਯਸਿ ਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ, ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ ਯਚ੍ਚ ਨ
ਜਦੋਂ ਵੱਛਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਹਾਲੇ ਘਾਹ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।' ਉਸ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ; ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ।
ਤਦ੍ਯਦਿਦਮਾਹੁਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਪਯਸਾ ਜੁਹ੍ਵਦਪ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਂ ਜਯਤੀਤਿ, ਨਤਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍॥ ਯਦਹਰੇਵਜੁਹੋਤਿ, ਤਦਹਃ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਮਪਜਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਤ੍; ਸਰ੍ਵਁ ਹਿਦੇਵੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਨਾਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਿ ਨਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇऽਦ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਦੇਤਿ
ਜਦੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਸਾਲ ਭਰ ਦੁੱਧ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,' ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਆਹੂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਮੁੜ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ।
ਪੁਰੁषੋ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਿਤਿਃ, ਸਹੀਦਮਨ੍ਨਂ ਪੁਨਃ-ਪੁਨਰ੍ਜਨਯਤੇ॥ ਯੋਵੈਤਾਮਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਵੇਦੇਤਿ, ਪੁਰੁषੋ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਿਤਿਃ॥ ਸਹੀਦਮਨ੍ਨਂ ਧਿਯਾ-ਧਿਯਾ ਜਨਯਤੇ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਯਦ੍ਧੈਤਨ੍ਨਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਯੇਤ ਹ॥ ਸੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤੀਕੇਨੇਤਿ, ਮੁਖਂ ਪ੍ਰਤੀਕਂ, ਮੁਖੇਨੇਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍॥ ਸਦੇਵਾਨਪਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਊਰ੍ਜਮੁਪਜੀਵਤੀਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਁਸਾ
ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਅਖੁੰਨਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅਖੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਅਖੁੰਨਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਬੁਧੀ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅੰਨ ਘਟ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੂੰਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਤਕਾਰ ਹੈ।
ਤ੍ਰੀਣ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੇऽਕੁਰੁਤੇਤਿਃ ਮਨੋ ਵਾਚਂ ਪ੍ਰਾਣਂ; ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੇऽਕੁਰੁਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰਮਨਾ ਅਭੂਵਂ, ਨਾਦਰ੍ਸ਼ਮ੍; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਮਨਾ ਅਭੂਵਂ, ਨਾਸ਼੍ਰੌषਮਿਤਿਃ ਮਨਸਾ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਮਨਸਾ ਸ਼ृਣੋਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਾਖੇ: ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਤੇ ਸਾਹ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਾਖੇ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਧृਤਿਰਧृਤਿਰ੍ਹ੍ਰੀਰ੍ਧੀਰ੍ਭੀਰਿਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਨ ਏਵ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਪृष੍ਠਤ ਉਪਸ੍ਪृष੍ਟੋ ਮਨਸਾ ਵਿਜਾਨਾਤਿ
ਇੱਛਾ, ਨਿਸ਼ਚਾ, ਸੰਦੇਹ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਢਿੱਕ, ਅਡਿੱਕ, ਲਾਜ, ਬੁਧੀ, ਡਰ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿੱਛੋਂ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯਃ ਕਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੋ, ਵਾਗੇਵਸੈषਾਹ੍ਯਨ੍ਤਂ ਆਯਤ੍ਤੈषਾਹਿਨ॥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨੋਵ੍ਯਾਨਉਦਾਨਃ ਸਮਾਨੋऽਨਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਏਵੈਤਨ੍ਮਯੋ ਵਾਅਯਮਾਤ੍ਮਾਃ ਵਾਙ੍ਮਯੋ, ਮਨੋਮਯਃ, ਪ੍ਰਾਣਮਯਃ
ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਵਿਆਪਕ ਸਾਹ, ਉਪਰ ਸਾਹ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਸਾਹ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਬਣਿਆ।
ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਏਤਏਵਃ ਵਾਗੇਵਾਯਂ ਲੋਕੋ, ਮਨੋऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਲੋਕਃ, ਪ੍ਰਾਣੋऽਸੌਲੋਕਃ
ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ: ਇਹ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਵਿਚਲਾ ਲੋਕ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਪਰਲਾ ਲੋਕ ਸਾਹ ਹੈ।
ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾ ਏਤਏਵਃ ਵਾਗੇਵਰ੍ਗ੍ਵੇਦੋ, ਮਨੋ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਃ, ਪ੍ਰਾਣਃ ਸਾਮਵੇਦਃ
ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਹਨ: ਬੋਲੀ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ, ਮਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਹੈ, ਸਾਹ ਸਾਮਵੇਦ ਹੈ।
ਦੇਵਾਪਿਤਰੋ ਮਨੁष੍ਯਾਏਤਏਵਃ ਵਾਗੇਵਦੇਵਾ, ਮਨਃ ਪਿਤਰਃ, ਪ੍ਰਾਣੋਮਾਨੁष੍ਯਾਃ
ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ: ਬੋਲੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਮਨ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਸਾਹ ਮਨੁੱਖ ਹਨ।
ਪਿਤਾਮਾਤਾਪ੍ਰਜੈਤਏਵਃ ਮਨ ਏਵਪਿਤਾ, ਵਾਙ੍ ਮਾਤਾ, ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾ
ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਹਨ: ਮਨ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਸੰਤਾਨ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਮਵਿਜ੍ਞਾਤਮੇਤਏਵਃ ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਾਚਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਵਾਗ੍ਘਿਵਿਜ੍ਞਾਤਾ, ਵਾਗੇਨਂ ਤਦ੍ਭੂਤ੍ਵਾਵਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਜਾਣ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੋਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ ਮਨਸਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਮਨੋ ਹਿਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ, ਮਨ ਏਨਂ ਤਦ੍ਭੂਤ੍ਵਾਵਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਧੈਤਤ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨृषਿਰ੍ਵਾਮਦੇਵਃ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇਃ ਅਹਂ ਮਨੁਰਭਵਁ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਤਦਿਦਮਪ੍ਯ੍ ਏਤਰ੍ਹਿ ਯਏਵਂ ਵੇਦਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮੀਤਿ, ਸਇਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਹ ਨਦੇਵਾਸ਼੍ਚਨਾਭੂਤ੍ਯਾ ਈਸ਼ਤ, ਆਤ੍ਮਾਹ੍ਯ੍ ਏषਾਁ ਸਭਵਤਿ॥ ਅਥ ਯੋऽਨ੍ਯਾਂ ਦੇਵਤਾਮੁਪਾਸ੍ਤੇਃ ਅਨ੍ਯੋऽਸਾਉ ਅਨ੍ਯੋऽਹਮਸ੍ਮੀਤਿ, ਨਸਵੇਦ॥ ਯਥਾ ਪਸ਼ੁਰੇਵਁ ਸਦੇਵਾਨਾਂ॥ ਯਥਾ ਹ ਵੈਬਹਵਃ ਪਸ਼ਵੋ ਮਨੁष੍ਯਂ ਭੁਙ੍ਜ੍ਯੁਃ ਏਵਮੇਕੈਕਃ ਪੁਰੁषੋ ਦੇਵਾਨ੍ਭੁਨਕ੍ਤਿ॥ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਪਸ਼ਾਵਾਦੀਯਮਾਨੇऽਪ੍ਰਿਯਂ ਭਵਤਿ, ਕਿਮੁ ਬਹੁषੁ; ਤਸ੍ਮਾਦੇषਾਂ ਤਨ੍ਨਪ੍ਰਿਯਂ ਯਦੇਤਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੁਃ
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਮਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਮਨੂ ਬਣਿਆ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਬਣਿਆ।' ਅੱਜ ਵੀ, ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ,' ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਪੂਰਵਜ ਉਸ 'ਤੇ ਹਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ 'ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਹਾਂ,' ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਪਸ਼ੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਫਿਰ ਕਈ ਲਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਾਇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਦੇਕਮੇਵ॥ ਤਦੇਕਁ ਸਨ੍ਨਵ੍ਯਭਵਤ੍॥ ਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਰੂਪਮਤ੍ਯਸृਜਤ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ, ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਦੇਵਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵਰੁਣਃ ਸੋਮੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਯਮੋਮृਤ੍ਯੁਰੀਸ਼ਾਨ ਇਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਤ੍ਪਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍! ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਂ ਅਧਸ੍ਤਾਦੁਪਾਸ੍ਤੇ ਰਾਜਸੂਯੇ॥ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਏਵਤਦ੍ਯਸ਼ੋ ਦਧਾਤਿ, ਸੈषਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯੋਨਿਰ੍ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਾਜਾ ਪਰਮਤਾਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਨ੍ਤਤਉਪਨਿਸ਼੍ਰਯਤਿ ਸ੍ਵਾਂ ਯੋਨਿਂ॥ ਯਉ ਏਨਁ ਹਿਨਸ੍ਤਿ, ਸ੍ਵਾਁ ਸਯੋਨਿਮृਚ੍ਛਤਿ॥ ਸਪਾਪੀਯਾਨ੍ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੇਯਾਁਸਁ ਹਿਁਸਿਤ੍ਵਾ
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ, ਇੱਕੋ-ਇੱਕ। ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰੂਪ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ (ਸਰਕਾਰ) ਬਣਾਇਆ: ਇਹ ਹਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰ—ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਜਨ, ਯਮ, ਮਰਣ, ਈਸ਼ਾਨ। ਇਸ ਲਈ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਪੂਜਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੀ ਜਨਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਆਖਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪਣੀ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ।
ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਕਰ ਲਵੇ, ਆਖਰ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਜੋ-ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ-ਉਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥੋ ਅਯਂ ਵਾਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਲੋਕਃ; ਸਯਜ੍ ਜੁਹੋਤਿ, ਯਦ੍ਯਜਤੇ ਤੇਨ ਦੇਵਾਨਾਂ ਲੋਕੋ; ਅਥ ਯਦਨੁਬ੍ਰੂਤੇ, ਤੇਨਰ੍षੀਣਾਮ੍; ਅਥ ਯਤ੍ਪ੍ਰਜਾਮਿਚ੍ਛਤੇ, ਯਤ੍ਪਿਤृਭ੍ਯੋ ਨਿਪृਣਾਤਿ, ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਰ਼੍ਣਾਮ੍; ਅਥ ਯਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਨ੍ਵਾਸਯਤੇ, ਯਦੇਭ੍ਯੋऽਸ਼ਨਂ ਦਦਾਤਿ, ਤੇਨ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਮ੍; ਅਥ ਯਤ੍ਪਸ਼ੁਭ੍ਯਸ੍ ਤृਣੋਦਕਂ ਵਿਨ੍ਦਤਿ, ਤੇਨ ਪਸ਼ੂਨਾਂ; ਯਦਸ੍ਯ ਗृਹੇषੁ ਸ਼੍ਵਾਪਦਾ ਵਯਾਁਸ੍ਯ੍ ਆਪਿਪੀਲਿਕਾਭ੍ਯ ਉਪਜੀਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤੇषਾਂ ਲੋਕੋ॥ ਯਥਾ ਹ ਵੈਸ੍ਵਾਯ ਲੋਕਾਯਾਰਿष੍ਟਿਮਿਚ੍ਛੇਦ੍ ਏਵਁ ਹੈਵਂਵਿਦੇ ਸਰ੍ਵਦਾਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਰਿष੍ਟਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ॥ ਤਦ੍ਵਾਏਤਦ੍ਵਿਦਿਤਂ ਮੀਮਾਁਸਿਤਮ੍
ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ; ਜਦ ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ; ਜਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ; ਜਦ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਘਾਹ-ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਲੋਕ; ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲੋਕ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਦ੍ ਏਕ ਏਵ॥ ਸੋऽਕਾਮਯਤਃ ਜਾਯਾਮੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਪ੍ਰਜਾਯੇਯਾਥ ਵਿਤ੍ਤਂ ਮੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵੀਯੇਤਿ॥ ਏਤਾਵਾਨ੍ਵੈਕਾਮੋ ਨੇਚ੍ਛਁਸ਼੍ਚਨਾਤੋ ਭੂਯੋ ਵਿਨ੍ਦੇਤ੍॥ ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਯ੍ ਏਤਰ੍ਹ੍ਯ੍ ਏਕਾਕੀਕਾਮਯਤੇਃ ਜਾਯਾਮੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਪ੍ਰਜਾਯੇਯਾਥ ਵਿਤ੍ਤਂ ਮੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵੀਯੇਤਿ॥ ਸਯਾਵਦਪ੍ਯ੍ ਏਤੇषਾਮੇਕੈਕਂ ਨਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਅਕृਤ੍ਸ੍ਨ ਏਵਤਾਵਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ॥ ਤਸ੍ਯੋ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਤਾ
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ: 'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਾਂ।' ਇੱਛਾ ਦੀ ਹੱਦ ਇਤਨੀ ਹੀ ਹੈ; ਚਾਹਣ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: 'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਾਂ।' ਜਦ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ।
ਮਨ ਏਵਾਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ; ਵਾਗ੍ਜਾਯਾ; ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾ; ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਮਾਨੁषਂ ਵਿਤ੍ਤਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹਿਤਦ੍ਵਿਨ੍ਦਤਿ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਦੈਵਂ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਹਿਤਚ੍ਛृਣੋਤਿ ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਹਿਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ॥ ਸਏषਪਾਙ੍ਕ੍ਤੋ ਯਜ੍ਞਃ, ਪਾਙ੍ਕ੍ਤਃ ਪਸ਼ੁਃ, ਪਾਙ੍ਕ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਃ, ਪਾਙ੍ਕ੍ਤਮਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿਦਂ ਕਿਙ੍ਚ॥ ਤਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 5 = 14.4.3.1-34=
ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਸਾਹ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਧਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਚੀਜ਼ ਲੱਭਦਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਉਸ ਦਾ ਦਿਵਿਆ ਧਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਜਨ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਸਪ੍ਤਾਨ੍ਨਾਨਿ ਮੇਧਯਾ ਤਪਸਾਜਨਯਤ੍ਪਿਤੈ- -ਕਮਸ੍ਯ ਸਾਧਾਰਣਂ, ਦ੍ਵੇਦੇਵਾਨਭਾਜਯਤ੍॥ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੇऽਕੁਰੁਤ, ਪਸ਼ੁਭ੍ਯ ਏਕਂ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ੍; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ, ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ ਯਚ੍ਚ ਨ॥ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਿ ਨਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ, ਅਦ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਦਾ॥ ਯੋਵੈਤਾਮਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਵੇਦ, ਸੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤੀਕੇਨ, ਸਦੇਵਾਨਪਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਊऋਜਮੁਪਜੀਵਤੀਤਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ
ਉਸ ਨੇ ਬੁਧੀ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਇੱਕ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ, ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰੱਖੇ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਸ ਅਖੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।