ਅਥ . ਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਃ ਤਸ੍ਯ ਭੂਰਿਤਿ ਸ਼ਿਰਃ ਏਕਁ ਸ਼ਿਰ, ਏਕਮੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ; ਭੁਵ ਇਤਿ ਬਾਹੂਃ ਦ੍ਵੌਬਾਹੂ, ਦ੍ਵੇਏਤੇਅਕ੍ਸ਼ਰੇ; ਸ੍ਵਰਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਃ ਦ੍ਵੇਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇ, ਦ੍ਵੇਏਤੇਅਕ੍ਸ਼ਰੇ॥ ਤਸ੍ਯੋਪਨਿषਦਹਮਿਤਿ॥ ਹਨ੍ਤਿ ਪਾਪ੍ਮਾਨਂ ਜਹਾਤਿ ਚ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 7 ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਃ॥ ਵਿਦਾਨਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍; ਵਿਦ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਪਾਪ੍ਮਨੋ, ਯਏਵਂ ਵੇਦਃ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ॥ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਵਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ 8/
ਹੁਣ, ਜੋ ਪੁਰਖ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸਦਾ 'ਭੂ' ਸਿਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਰ, ਇੱਕ ਅੱਖਰ; 'ਭੁਵ' ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਅੱਖਰ; 'ਸਵ' ਆਧਾਰ ਹਨ, ਦੋ ਆਧਾਰ, ਦੋ ਅੱਖਰ। ਉਸਦੀ ਗੁਪਤ ਸਿੱਖਿਆ 'ਅਹਮ' ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਯੁਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਯੁਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ 'ਵਿਦਯੁਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਯੁਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਮਨੋਮਯੋऽਯਂ ਪੁਰੁषੋ, ਭਾਃਸਤ੍ਯਃ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇ ਯਥਾ ਵ੍ਰੀਹਿਰ੍ਵਾ ਯਵੋ ਵੈਵਮਯਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨ੍ਪੁਰੁषਃ . ॥. ਸਏषਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਸ਼ੀ . ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੇਸ਼ਾਨਃ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿਃ; ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਯਦਿਦਂ ਕਿਙ੍ਚ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ . 9/
ਇਹ ਪੁਰਖ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਜੌ ਦਾਣੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪੁਰਖ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਵਾਚਂ ਧੇਨੁਮੁਪਾਸੀਤ॥ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਤਨਾਃ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰੋਵषਟ੍ਕਾਰੋਹਨ੍ਤਕਾਰਃ ਸ੍ਵਧਾਕਾਰਃ॥ ਤਸ੍ਯੈ ਦ੍ਵੌਸ੍ਤਨੌ ਦੇਵਾਉਪਜੀਵਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰਂ ਚ ਵषਟ੍ਕਾਰਂ ਚ; ਹਨ੍ਤਕਾਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਃ, ਸ੍ਵਧਾਕਾਰਂ ਪਿਤਰਃ॥ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣऋषਭੋ, ਮਨੋ ਵਤ੍ਸਃ॥ 10/
ਬੋਲ ਨੂੰ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਥਣ ਹਨ: 'ਸਵਾਹਾ', 'ਵਸ਼ਟ', 'ਹੰਤ', ਅਤੇ 'ਸਵਧਾ'। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੇਵਤੇ 'ਸਵਾਹਾ' ਅਤੇ 'ਵਸ਼ਟ' ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ 'ਹੰਤ' ਤੋਂ; ਪਿਤਰ 'ਸਵਧਾ' ਤੋਂ। ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ (ਪ੍ਰਾਣ) ਨੱਥ (ਬਲਦ) ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਵੱਛਾ ਹੈ।
ਯਦਾਵੈਪੁਰੁषੋऽਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੈਤਿ, ਸਵਾਯੁਮਾਗਚ੍ਛਤਿ; ਤਸ੍ਮੈ ਸਤਤ੍ਰ ਵਿਜਿਹੀਤੇ ਯਥਾ ਰਥਚਕ੍ਰਸ੍ਯ ਖਂ; ਤੇਨ ਸਊਰ੍ਧ੍ਵਆਕ੍ਰਮਤੇ॥ ਸਆਦਿਤ੍ਯਮਾਗਚ੍ਛਤਿ; ਤਸ੍ਮੈ ਸਤਤ੍ਰ ਵਿਜਿਹੀਤੇ ਯਥਾਡਮ੍ਬਰਸ੍ਯ ਖਂ; ਤੇਨ ਸਊਰ੍ਧ੍ਵਆਕ੍ਰਮਤੇ॥ ਸਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਮਾਗਚ੍ਛਤਿ; ਤਸ੍ਮੈ ਸਤਤ੍ਰ ਵਿਜਿਹੀਤੇ ਯਥਾ ਦੁਨ੍ਦੁਭੇਃ ਖਂ; ਤੇਨ ਸਊਰ੍ਧ੍ਵਆਕ੍ਰਮਤੇ॥ ਸਲੋਕਮਾਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸ਼ੋਕਮਹਿਮਂ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਸਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਃ ਸਮਾਃ॥ 13/
ਅਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਕ ਆਹੁਃ॥ ਤਨ੍ਨਤਥਾ, ਪੂਯਤਿ ਵਾਅਨ੍ਨਮृਤੇਪ੍ਰਾਣਾਤ੍॥ ਪ੍ਰਾਣੋਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਕ ਆਹੁਃ॥ ਤਨ੍ਨਤਥਾ, ਸ਼ੁष੍ਯਤਿ ਵੈਪ੍ਰਣऋਤੇऽਨ੍ਨਾਦ੍॥ ਏਤੇਹ ਤ੍ਵੇਵਦੇਵਤੇ, ਏਕਧਾਭੂਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ, ਪਰਮਤਾਂ ਗਚ੍ਛਤਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਭੋਜਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਧ ਸ੍ਮਾਹ ਪ੍ਰਾਤृਦਃ ਪਿਤਰਮ੍ ਕਿਁ ਸ੍ਵਿਦੇਵੈਵਂਵਿਦੁषੇ ਸਾਧੁਕੁਰ੍ਯਾਂ, ਕਿਮੇਵਾਸ੍ਮਾ ਅਸਾਧੁਕੁਰ੍ਯਾਮਿਤਿ॥ ਸਹ ਸ੍ਮਾਹ ਪਾਣਿਨਾਃ ਮਾ, ਪ੍ਰਾਤृਦ, ਕਸ੍ ਤ੍ਵੇਨਯੋਰੇਕਧਾਭੂਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾਪਰਮਤਾਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ
ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਚੰਗਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕੀ ਮਾੜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?' ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਹਿ, ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ। ਕੌਣ, ਜੋ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਇਕ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ?'
ਤਸ੍ਮਾ ਉ ਹੈਤਦੁਵਾਚਃ ਵੀਤਿ ਅਨ੍ਨਂ ਵੈਵਿ ਅਨ੍ਨੇ ਹੀਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿष੍ਟਾਨਿ॥ ਰਮਿਤਿ, ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਰਂ, ਪ੍ਰਾਣੇਹੀਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਰਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਹ ਵਾਅਸ੍ਮਿਨ੍ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਰਮਨ੍ਤੇ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 14/
ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।' ਤੇ, 'ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਰੱਜਦੇ ਹਨ।' ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੱਜਦੇ ਹਨ।
ਉਕ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਵਾਉਕ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਥਾਪਯਤਿ॥ ਉਦ੍ਧਾਸ੍ਮਾ ਉਕ੍ਥਵਿਦ੍ਵੀਰਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਉਕ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਉਕਥ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਉਕਥ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਕਥ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਕਥ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯਜੁਃ, ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਯਜੁਃ, ਪ੍ਰਾਣੇਹੀਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ॥ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਾਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਾਯ, ਯਜੁषਃ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਯਜੁ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਯਜੁ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਲਈ ਜੁੜਦੇ ਹਨ; ਯਜੁ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮ, ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਸਾਮ, ਪ੍ਰਾਣੇਹੀਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਮ੍ਯਙ੍ਚਿ॥ ਸਮ੍ਯਙ੍ਚਿ ਹਾਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਾਯ ਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ, ਸਾਮ੍ਨਃ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਸਾਮ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਾਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਧੀਆ ਲਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਸਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਹਿਵੈਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮ੍ ਤ੍ਰਾਯਤੇ ਹੈਨਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਕ੍ਸ਼ਣਿਤੋਃ॥ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ, ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 15/
ਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨੂੰ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਦ੍ਯੌਰਿਤ੍ਯष੍ਟਾਵ੍ ! ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਅष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰਁ ਹ ਵਾਏਕਂ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੈਪਦਮ੍; ਏਤਦੁ ਹੈਵਾਸ੍ਯਾ ਏਤਤ੍॥ ਸਯਾਵਦੇषੁਤ੍ਰਿषੁਲੋਕੇषੁ, ਤਾਵਦ੍ਧ ਜਯਤਿ ਯੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਂ ਪਦਂ ਵੇਦ
ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਅਸਮਾਨ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਤਕ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ऋਚੋ ਯਜੂषਿ ਸਾਮਾਨੀਤ੍ਯष੍ਟਾਵਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਅष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰਁ ਹ ਵਾਏਕਂ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੈਪਦਮ੍; ਏਤਦੁ ਹੈਵਾਸ੍ਯਾ ਏਤਤ੍॥ ਸਯਾਵਤੀਯਂ ਤ੍ਰਯੀਵਿਦ੍ਯਾ, ਤਾਵਦ੍ਧ ਜਯਤਿ, ਯੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਂ ਪਦਂ ਵੇਦ
ਰਿਕ, ਯਜੁ ਤੇ ਸਾਮ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਤਕ ਤ੍ਰੈਵੀਦਿਆ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨੋਵ੍ਯਾਨਇਤ੍ਯष੍ਟਾਵਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਅष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰਁ ਹ ਵਾਏਕਂ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੈਪਦਮ੍; ਏਤਦੁ ਹੈਵਾਸ੍ਯਾ ਏਤਤ੍॥ ਸਯਾਵਦਿਦਂ ਪ੍ਰਾਣਿ, ਤਾਵਦ੍ਧ ਜਯਤਿ, ਯੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਂ ਪਦਂ ਵੇਦ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਤਕ ਜੀਵ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਤੁਰੀਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਤਂ ਪਦਂ ਪਰੋਰਜਾ ਯਏषਤਪਤਿਃ ਯਦ੍ਵੈਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਤੁਰੀਯਂ; ਦਰ੍ਸ਼ਤਂ ਪਦਮਿਤਿ, ਦਦृਸ਼ਇਵ ਹ੍ਯ੍ ਏषਃ; ਪਰੋਰਜਾ ਇਤਿ, ਸਰ੍ਵਮੁ ਹ੍ਯ੍ ਏਵੈषਰਜਉਪਰ੍ਯ੍-ਉਪਰਿ ਤਪਤਿ॥ ਏਵਁ ਹੈਵਸ਼੍ਰਿਯਾਯਸ਼ਸਾ ਤਪਤਿ, ਯੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਂ ਪਦਂ ਵੇਦ
ਹੁਣ, ਉਸ ਦਾ ਚੌਥਾ, ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪੈਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੌਥਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਹ ਚੌਥਾ ਹੈ; ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪੈਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸੈषਾਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯ੍ ਏਤਸ੍ਮਿਁਸ੍ ਤੁਰੀਯੇ ਦਰ੍ਸ਼ਤੇਪਦੇਪਰੋਰਜਸਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ; ਤਦ੍ਵੈਤਤ੍ਸਤ੍ਯੇਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਸਤ੍ਯਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਹਿਵੈਸਤ੍ਯਮ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦਿਦਾਨੀਂ ਦ੍ਵੌਵਿਵਦਮਾਨਾਵੇਯਾਤਮ੍ ਅਹਮਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਹਮਸ਼੍ਰੌषਮਿਤਿ, ਯਏਵ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ ਅਹਮਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਇਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਏਵਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਤ੍
ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਉਸ ਚੌਥੇ, ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੱਖ ਸਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਹੀ ਸਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਇੱਕ ਕਹੇ 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ', ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ', ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਹੇ 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ'।
ਤਦ੍ਵੈਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਬਲੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ; ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਬਲਂ; ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣੇਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ; ਤਸ੍ਮਾਦਾਹੁਃ ਬਲਁ ਸਤ੍ਯਾਦੋਜੀਯ ਇਤਿ॥ ਏਵਂ ਵੇषਾਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ
ਇਹ ਸਚ ਬਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬਲ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਬਲ ਸਚ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਾਇਤਰੀ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਾ ਹੈषਾਗਯਾਁਸ੍ ਤਤ੍ਰੇ; ਪ੍ਰਾਣਾਵੈਗਯਾਸ੍; ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਤਤ੍ਰੇ; ਤਦ੍ਯਦ੍ਗਯਾਁਸ੍ ਤਤ੍ਰੇ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗਾਯਤ੍ਰੀਨਾਮ॥ ਸਯਾਮੇਵਾਮੂਁ . ਅਨ੍ਵਾਹੈषੈਵਸਾ॥ ਸਯਸ੍ਮਾ ਅਨ੍ਵਾਹ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਤ੍ਰਾਯਤੇ
ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਉਥੇ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਉਥੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਾਁ ਹ . ਏਕੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀਮਨੁष੍ਟੁਭਮਨ੍ਵਾਹੁਃ ਵਾਗਨੁष੍ਟੁਬ੍; ਏਤਦ੍ਵਾਚਮਨੁਬ੍ਰੂਮ ਇਤਿ॥ ਨਤਥਾ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍॥ ਗਾਯਤ੍ਰੀਮੇਵਾਨੁਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ ॥. ਯਦਿ ਹ ਵਾਅਪਿ . \` ਬਹ੍ਵਿਵ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ, ਨਹੈਵਤਦ੍ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾਏਕਂ ਚਨਪਦਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਹੈ; 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਬੋਲ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗਾਇਤਰੀ ਹੀ ਜਾਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਦਾਨ ਲੈ ਲਵੇ, ਪਰ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਯਇਮਾਁਸ੍ ਤ੍ਰੀਂਲ੍ ਲੋਕਾਨ੍ਪੂਰ੍ਣਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਸੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਦਮਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍; ਅਥ ਯਾਵਤੀਯਂ ਤ੍ਰਯੀਵਿਦ੍ਯਾ, ਯਸ੍ ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਸੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਦਮਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍; ਅਥ ਯਾਵਦਿਦਂ ਪ੍ਰਾਣਿ, ਯਸ੍ ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਸੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਤ੍ਤृਤੀਯਂ ਪਦਮਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍; ਅਥਾਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਤੁਰੀਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਤਂ ਪਦਂ, ਪਰੋਰਜਾ ਯਏषਤਪਤਿ, ਨੈਵਕੇਨ ਚਨਾਪ੍ਯਮ੍ ਕੁਤ ਉ ਏਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍
ਏਤਦ੍ਧ ਵੈਤਜ੍ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹੋ ਬੁਢਿਲਮਾਸ਼੍ਵਤਰਾਸ਼੍ਵਿਮੁਵਾਚਃ ਯਨ੍ਨੁਹੋ ਤਦ੍ਗਾਯਤ੍ਰੀਵਿਦਬ੍ਰੂਥਾ, ਅਥ ਕਥਁ ਹਸ੍ਤੀਭੂਤੋਵਹਸੀਤਿ॥ ਮੁਖਁ ਹ੍ਯਸ੍ਯਾਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਨਵਿਦਾਂ ਚਕਰੇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਬੁਡੀਲਾ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਾਯਤਰੀ ਹਾਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਚਲਦੀ ਹੈ?' 'ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੀ ਹੈ,' ਉਹ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਤਸ੍ਯਾ ਆਗ੍ਨਿਰੇਵਮੁਖਂ; ਯਦਿ ਹ ਵਾਅਪਿ ਬਹ੍ਵਿਵਾਗ੍ਨਾਵਭ੍ਯਾਦਧਤਿ, ਸਰ੍ਵਮੇਵਤਤ੍ਸਂਦਹਤਿ॥ ਏਵਁ ਹੈਵੈਵਂਵਿਦ੍ ਯਦ੍ਯਪਿ ਬਹ੍ਵਿਵ ਪਾਪਂ ਕਰੋਤਿ ਸਰ੍ਵਮੇਵਤਤ੍ਸਂਪ੍ਸਾਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪੂਤੋऽਜਰੋऽਮृਤਃ ਸਂਭਵਤਿ
ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅੱਗ ਹੈ; ਜੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭੇਟਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਈ ਪਾਪ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ, ਬੁਢਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹ੍ਵੇਤਕੇਤੁਰ੍ਹ . . ਵਾਅਰੁਣੇਯਃ ਪਨ੍ਚਾਲਾਨਾਂ ਪਰਿषਦਮਾਜਗਾਮ॥ ਸਆਜਗਾਮ ਜੈਵਲਂ ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਪਰਿਚਾਰਯਮਾਣਂ॥ ਤਮੁਦੀਕ੍ਸ਼੍ਯਾਭ੍ਯੁਵਾਦਃ ਕੁਮਾਰਾ੩ ਇਤਿ॥ ਸਭੋਰ੍੩ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵਾ-॥ -ਨੁਸ਼ਿष੍ਟੋ ਨ੍ਵਸਿ ਪਿਤ੍ਰੇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਵੇਤਕੇਤੁ, ਆਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਚਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਜੈਵਲੀ, ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਕੁਮਾਰ!' ਉਹ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: 'ਹਾਂ, ਜੀ।' 'ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ?' 'ਹਾਂ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਵੇਤ੍ਥ ਯਥੇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਯੋ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤਾ੩ ਇਤਿ॥ ਨੇਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਵੇਤ੍ਥ ਯਥੇਮਂ ਲੋਕਂ ਪੁਨਰਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤਾ੩ ਇਤਿ॥ ਨੇਤਿ ਹੈਵੋਵਾਚ॥ ਵੇਤ੍ਥ ਯਥਾਸੌਲੋਕਏਵਂ ਬਹੁਭਿਃ ਪੁਨਃ-ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਯਦ੍ਭਿਰ੍ਨਸਂਪੂਰ੍ਯਤਾ੩ ਇਤਿ॥ ਨੇਤਿ ਹੈਵੋਵਾਚ
'ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤੇ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?' 'ਨਹੀਂ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?' 'ਨਹੀਂ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇਹ ਲੋਕ ਕਦੇ ਭਰਦਾ ਨਹੀਂ?' 'ਨਹੀਂ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਵੇਤ੍ਥ ਯਤਿਥ੍ਯਾਮਾਹੁਤ੍ਯਾਁ ਹੁਤਾਯਾਮਾਪਃ ਪੁਰੁषਵਾਚੋ ਭੂਤ੍ਵਾਸਮੁਤ੍ਥਾਯ ਵਦਨ੍ਤੀ੩ ਇਤਿ॥ ਨੇਤਿ ਹੈਵੋਵਾਚ॥ ਵੇਤ੍ਥੋ ਦੇਵਯਾਨਸ੍ਯ ਵਾ ਪਥਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦਂ ਪਿਤृਯਾਣਸ੍ਯ ਵਾ, ਯਤ੍ਕृਤ੍ਵਾਦੇਵਯਾਨਂ ਵਾ ਪਨ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਿਤृਯਾਣਂ ਵਾ ==ਸਂਬਂਧਿਤ ਕੜਿਯਾਁ== #[[ਉਪਨਿषਦ੍]] ##[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 1]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 2]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 3]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 4]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 5]] ==ਬਾਹਰੀ ਕਡਿਯਾਁ== [[ਵਰ੍ਗਃ:]] [[ਵਰ੍ਗਃ:ਅਪਰਿष੍ਕृਤਮ੍]]
'ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?' 'ਨਹੀਂ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਯਾਨ ਰਾਹ ਜਾਂ ਪਿਤਰਯਾਨ ਰਾਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਰਾਹ ਤੇ ਕੁਝ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਯਾਨ ਜਾਂ ਪਿਤਰਯਾਨ ਰਾਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?'
ਅਪਿ ਹਿਨ ऋषੇਰ੍ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਦ੍ਵੇਸृਤੀਅਸ਼ृਣਵਂ ਪਿਤ੍ਰ਼੍ਣਾਮ੍ ਅਹਂ ਦੇਵਾਨਾਮੁਤਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ; ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੇਜਤ੍ਸਮੇਤਿ ਯਦਨ੍ਤਰਾਪਿਤਰਂ ਮਾਤਰਂ ਚੇਤਿ॥ ਨਾਹਮਤ ਏਕਂ ਚਨਵੇਦੇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣੀ, ਪਰ ਪਿਤਾ, ਦੇਵਤੇ, ਮਰਦ ਤੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਅਥ ਹੈਨਂ . ਵਸਤ੍ਯੋਪਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਂ ਚਕ੍ਰੇ॥ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਵਸਤਿਂ ਕੁਮਾਰਃ ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰਾਵ॥ ਸਆਜਗਾਮ ਪਿਤਰਂ, ਤਁ ਹੋਵਾਚੇਤਿ ਵਾਵਕਿਲ ਨੋ ਭਵਾਨ੍ਪੁਰਾਨੁਸ਼ਿष੍ਟਾਨਵੋਚ ਇਤਿ॥ ਕਥਁ, ਸੁਮੇਧ ਇਤਿ॥ ਪਙ੍ਚ ਮਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨ੍ਰਾਜਨ੍ਯਬਨ੍ਧੁਰਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਤ੍ ਤਤੋ ਨੈਕਂ ਚਨਵੇਦੇਤਿ ਹੋਵਾਚ . ਕਤਮੇਤਇਤੀ- -ਮਇਤਿ ਹ ਪ੍ਰਤੀਕਾਨ੍ਯ੍ ਉਦਾਜਹਾਰ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਕੁਮਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ?' 'ਕਿਵੇਂ, ਸਮੇਧਾ?' 'ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਨੇ ਸਵਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ।
ਅਯਮਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋਯੋऽਯਮਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁषੇ, ਯੇਨੇਦਮਨ੍ਨਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਦਿਦਮਦ੍ਯਤੇ॥ ਤਸ੍ਯ ਏषਘੋषੋ ਭਵਤਿ, ਯਮੇਤਤ੍ਕਰ੍ਣਾਵਪਿਧਾਯ ਸ਼ृਣੋਤਿ॥ ਸਯਦੋਤ੍ਕ੍ਰਮਿष੍ਯਨ੍ਭਵਤਿ, ਨੈਨਂ ਘੋषਁ ਸ਼ृਣੋਤਿ॥ 11 ਏਤਦ੍ਵੈਪਰਮਂ ਤਪੋ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਹਿਤਸ੍ ਤਪ੍ਯਤੇ; ਪਰਮਁ ਹੈਵਲੋਕਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦੈਤਦ੍ਵੈਪਰਮਂ ਤਪੋ ਯਂ ਪ੍ਰੇਤਮਰਣ੍ਯਁ ਹਰਨ੍ਤਿ; ਪਰਮਁ ਹੈਵਲੋਕਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦੈਤਦ੍ਵੈਪਰਮਂ ਤਪੋ ਯਂ ਪ੍ਰੇਤਮਗ੍ਨਾਵਭ੍ਯਾਦਧਤਿ; ਪਰਮਁ ਹੈਵਲੋਕਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 12/
ਇਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਨਰ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪਕਦਾ ਤੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੰਨ ਢੱਕ ਕੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਪस्या ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਉਥੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਨਾਂਗ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਡੰਬ ਦੀ ਨਾਂਗ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਡੁੰਡੂਭੀ ਦੀ ਨਾਂਗ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਭਰਿਆ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਭਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਿੰਨੀ ਤ੍ਰੈਵੀਦਿਆ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਤੀਜਾ ਪੈਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਚੌਥਾ ਪੈਰ, ਜੋ ਸਾਫ-ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ—ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇਹਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤਸ੍ਯਾ ਉਪਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਗਾਯਤ੍ਰਿ ਅਸ੍ਯ੍ ਏਕਪਦੀ ਦ੍ਵਿਪਦੀ ਤ੍ਰਿਪਦੀ ਚਤੁष੍ਪਦਿ ਅਪਦਸਿ, ਨਹਿਪਦ੍ਯਸੇ॥ ਨਮਸ੍ ਤੇ ਤੁਰੀਯਾਯ ਦਰ੍ਸ਼ਤਾਯ ਪਦਾਯ ਪਰੋਰਜਸੇਃ ਅਸਾਵਦੋਮਾਪ੍ਰਾਪਦਿਤਿ, ਯਂ ਦ੍ਵਿष੍ਯਾਦ੍; ਅਸਾਵਸ੍ਮੈ ਕਾਮੋ ਮਾਸਮਰ੍ਧੀਤਿ ਵਾ, ਨਹੈਵਾਸ੍ਮੈ ਸਕਾਮਃ ਸਮृਧ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾ ਏਵਮੁਪਤਿष੍ਠਤੇ; ਅਹਮਦਃ ਪ੍ਰਾਪਮਿਤਿ ਵਾ
ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ: ਇਹ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲੀ, ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਵਾਲੀ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪੈਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੱਕ ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਚੌਥੇ, ਸਾਫ-ਸਪਸ਼ਟ ਪੈਰ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੈਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਹੋ, 'ਇਹਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ,' ਜਾਂ 'ਇਹਦੀ ਇੱਛਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇ।' ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਾਂ, 'ਮੈਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂ,' ਕਹੋ।
. ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨ ਪਾਤ੍ਰੇਣ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿਹਿਤਂ ਮੁਖਂ; ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਪੂषਨ੍ਨ੍ ਅਪਾਵृਣੁ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਾਯ ਦृष੍ਟਯੇ॥ ਪੂषਨ੍ਨ੍ ਏਕਰ੍षੇ, ਯਮ, षੂਰ੍ਯ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਵ੍ਯੂਹ ਰਸ਼੍ਮੀਨ੍ ਸਮੂਹ ਤੇਜੋ; ਯਤ੍ਤੇ ਰੂਪਂ ਕਲ੍ਯਾਣਤਮਂ, ਤਤ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ॥ ਯੋऽਸਾਵਸੌ ਪੁਰੁषਃ, ਸੋऽਹਮਸ੍ਮਿ॥ ਵਾਯੁਰਨਿਲਮਮृਤਮ੍ ਅਥੇਦਂ ਭਸ੍ਮਾਨ੍ਤਁ ਸ਼ਰੀਰਂ॥ ਕ੍ਰਤੋ, ਸ੍ਮਰ, ਕृਤਁ ਸ੍ਮਰ, ਕ੍ਰਤੋ, ਸ੍ਮਰ, ਕृਤਁ ਸ੍ਮਰਾ-॥ -ਗ੍ਨੇ, ਨਯ ਸੁਪਥਾ ਰਾਯੇऽਸ੍ਮਾਨ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਾਨਿ, ਦੇਵ, ਵਯੁਨਾਨਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍; ਯੁਯੋਧ੍ਯਸ੍ਮਜ੍ ਜੁਹੁਰਾਣਮੇਨੋ, ਭੂਯਿष੍ਠਾਂ ਤੇ ਨਮਃਉਕ੍ਤਿਂ ਵਿਧੇਮ॥ 6 = 14.9 =
ਸੱਚ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਤਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕਿ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕੇ। ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਇਕੱਲਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਯਮ, ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਟਾ, ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਇਕੱਠਾ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਜੋ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹਵਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਮਨ, ਯਾਦ ਕਰ! ਹੇ ਮਨ, ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਯਾਦ ਕਰ! ਹੇ ਅੱਗ, ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਚਲ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਸਾਡਾ ਪਾਖੰਡ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਾਂ।