1 ਪੂਰ੍ਣਮਦਃ, ਪੂਰ੍ਣਮਿਦਂ, ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣਮੁਦਚ੍ਯਤੇ॥ ਪੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਣਮਾਦਾਯ, ਪੂਰ੍ਣਮੇਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ॥ ਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਖਂ ਪੁਰਾਣਂ, ਵਾਯੁਰਂ ਖਮ੍ ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਕੌਰਵ੍ਯਾਯਣੀਪੁਤ੍ਰੋ॥ ਵੇਦੋऽਯਂ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਵਿਦੁਃ ਵੇਦੈਨੇਨ ਯਦ੍ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮ੍॥ 2
ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰਨ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਇਹ ਕੌਰਵਯਾਣੀਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਵੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਯਾਃ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੌ ਪਿਤਰਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੂषੁਃ ਦੇਵਾਮਨੁष੍ਯਾਅਸੁਰਾਃ
ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਅਸੁਰ—ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਰਹੇ।
ਉषਿਤ੍ਵਾਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਦੇਵਾਊਚੁਃ ਬ੍ਰਵੀਤੁ ਨੋ ਭਵਾਨਿਤਿ॥ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹੈਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮੁਵਾਚਃ ਦਇਤਿ; ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਟਾ੩ ਇਤਿ॥ ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਮੇਤਿ ਹੋਚੁਃ ਦਾਮ੍ਯਤੇਤਿ ਨ ਆਤ੍ਥੇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਟੇਤਿ
ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: 'ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਓ।' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅੱਖਰ ਦੱਸਿਆ: 'ਦ'। 'ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ?' ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। 'ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਹਾਂ,' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ।'
ਅਥ ਹੈਨਂ ਮਨੁष੍ਯਾਊਚੁਃ ਬ੍ਰਵੀਤੁ ਨੋ ਭਵਾਨਿਤਿ॥ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹੈਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਮੁਵਾਚਃ ਦ ਇਤਿ; ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਟਾ੩ ਇਤਿ॥ ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਮੇਤਿ ਹੋਚੁਃ ਦਤ੍ਤੇਤਿ ਨ ਆਤ੍ਥੇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਟੇਤਿ
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਓ।' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਅੱਖਰ ਦੱਸਿਆ: 'ਦ'। 'ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ?' ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। 'ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਦਾਨ ਦਿਓ।' 'ਹਾਂ,' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ।'
ਅਥ ਹੈਨਮਸੁਰਾ ਊਚੁਃ ਬ੍ਰਵੀਤੁ ਨੋ ਭਵਾਨਿਤਿ॥ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹੈਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਮੁਵਾਚਃ ਦ ਇਤਿ; ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਟਾ੩ ਇਤਿ॥ ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਮੇਤਿ ਹੋਚੁਃ ਦਯਧ੍ਵਮਿਤਿ ਨ ਆਤ੍ਥੇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਵ੍ਯਜ੍ਞਾਸਿष੍ਟੇਤਿ॥ ਤਦੇਤਦੇਵੈषਾਦੈਵੀ ਵਾਗਨੁਵਦਤਿ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਃ ਦਦਦ ਇਤਿ; ਦਮ੍ਯਤ ਦਤ੍ਤਦਯਧ੍ਵਮਿਤਿ॥ ਤਦੇਤਤ੍ਤ੍ਰਯਁ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ੇਦ੍ ਦਮਂ, ਦਾਨਂ, ਦਯਾਮਿਤਿ॥ 3/ ॥ ਵਾਯੁਰਨਿਲਮਮृਤਂ ਭਸ੍ਮਨ੍ਤਁ ਸ਼ਰੀਰਮ੍॥ ਓ੩ਮ੍ ਕ੍ਰਤੋ ਸ੍ਮਰ, ਕ੍ਲਿਬੇਸ੍ਮਰ, ਕृਤਁ ਸ੍ਮਰਾ-॥ -ਗ੍ਨੇ, ਨਯ ਸੁਪਥਾ ਰਾਯੇਅਸ੍ਮਾਨ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਾਨਿ, ਦੇਵ, ਵਯੁਨਾਨਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਯੁਯੋਧ੍ਯਸ੍ਮਜ੍ ਜੁਹੁਰਾਣਮੇਨੋ ਭੂਯਿष੍ਠਾਂ ਤੇ ਨਮਃਉਕ੍ਤਿਂ ਵਿਧੇਮ॥ 4/
ਏषਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਯਦ੍ਧृਦਯਮ੍ ਏਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ॥ ਤਦੇਤਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਁ: ਹृਦਯਮਿਤਿ॥ ਹृ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਮਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਅਭਿਹਰਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮੈ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਚ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ ਦਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਮਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਦਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮੈ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਚ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ ਯਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਕਮਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਲੋਕਂ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 5/
ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਦਿਲ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਹ੍ਰ-ਦਾ-ਯਮ। 'ਹ੍ਰ' ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਦਾ' ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਯਮ' ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵੈਤਦ੍ ਏਤਦੇਵਤਦਾਸ, ਸਤ੍ਯਮੇਵ॥ ਸਯੋਹ ਏਵਮ੍ . ਏਤਨ੍ਮਹਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਥਮਜਂ ਵੇਦਃ ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ, ਜਯਤੀਮਾਁਲ੍ ਲੋਕਾਨ੍॥ ਜਿਤਇਨ੍ਨ੍ਵਸਾਵਸਦ੍ ਯਏਵਮੇਤਨ੍ਮਹਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਥਮਜਂ ਵੇਦਃ ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ; ਸਤ੍ਯਁ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ 6
ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਮਹਾਨ, ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਮਹਾਨ, ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਥੇ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।
,4 ਆਪ ਏਵੇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੁਸ੍; ਤਾਆਪਃ ਸਤ੍ਯਮਸृਜਨ੍ਤ, ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਦੇਵਾਨ੍॥ 2/6, 1 ਤੇਦੇਵਾਃ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯ੍ ! ਉਪਾਸਤੇ ਤਦੇਤਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਁ: ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ॥ ਸਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਮਕ੍ਸ਼ਰਂ; ਤੀਤ੍ਯ੍ ਏਕਮਕ੍ਸ਼ਰਂ, ਅਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਮਕ੍ਸ਼ਰਂ॥ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਤਮੇਅਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸਤ੍ਯਂ, ਮਧ੍ਯਤੋऽਨृਤਮ੍ ਤਦੇਤਦਨृਤਮ੍ . ਸਤ੍ਯੇਨ ਪਰਿਗृਹੀਤਁ ਸਤ੍ਯਭੂਯਮੇਵਭਵਤਿ॥ ਨੈਵਂਵਿਦ੍ਵਾਁਸਮਨृਤਁ ਹਿਨਸ੍ਤਿ
ਤਦ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਮਸੌਸਆਦਿਤ੍ਯੋ॥ ਯਏषਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਣ੍ਡਲੇ ਪੁਰੁषੋ ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਃ ਤਾਵੇਤਾਵਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤੌ; ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰੇषੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ, ਪ੍ਰਾਣੈਰਯਮਮੁष੍ਮਿਨ੍॥ ਸਯਦੋਤ੍ਕ੍ਰਮਿष੍ਯਨ੍ਭਵਤਿ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਮੇਵੈਤਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿਃ ਨੈਨਮੇਤੇਰਸ਼੍ਮਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯਨ੍ਤਿ
ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਖ ਇਸ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਖ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਾਂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚਕਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।
ਯਏषਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਣ੍ਡਲੇ ਪੁਰੁषਃ ਤਸ੍ਯ ਭੂਰਿਤਿ ਸ਼ਿਰਃ ਏਕਁ ਸ਼ਿਰ, ਏਕਮੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ; ਭੁਵ ਇਤਿ ਬਾਹੂਃ ਦ੍ਵੌਬਾਹੂ, ਦ੍ਵੇਏਤੇਅਕ੍ਸ਼ਰੇ; ਸ੍ਵਰਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਃ ਦ੍ਵੇਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇਦ੍ਵੇਏਤੇਅਕ੍ਸ਼ਰੇ॥ ਤਸ੍ਯੋਪਨਿषਦਹਰਿਤਿ॥ ਹਨ੍ਤਿ ਪਾਪ੍ਮਾਨਂ ਜਹਾਤਿ ਚ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਜੋ ਪੁਰਖ ਇਸ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸਦਾ 'ਭੂ' ਸਿਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਰ, ਇੱਕ ਅੱਖਰ; 'ਭੁਵ' ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਅੱਖਰ; 'ਸਵ' ਆਧਾਰ ਹਨ, ਦੋ ਆਧਾਰ, ਦੋ ਅੱਖਰ। ਉਸਦੀ ਗੁਪਤ ਸਿੱਖਿਆ 'ਅਹ' ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਮਯੋऽਯਂ ਪੁਰੁषੋ, ਭਾਃਸਤ੍ਯਃ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇ ਯਥਾ ਵ੍ਰੀਹਿਰ੍ਵਾ ਯਵੋ ਵੈਵਮਯਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨ੍ਪੁਰੁषਃ . ॥. ਸਏषਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਸ਼ੀ . ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੇਸ਼ਾਨਃ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਧਿਪਤਿਃ; ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਯਦਿਦਂ ਕਿਙ੍ਚ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ . 9/
ਇਹ ਪੁਰਖ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਜੌ ਦਾਣੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪੁਰਖ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਵਾਚਂ ਧੇਨੁਮੁਪਾਸੀਤ॥ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਤਨਾਃ ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰੋਵषਟ੍ਕਾਰੋਹਨ੍ਤਕਾਰਃ ਸ੍ਵਧਾਕਾਰਃ॥ ਤਸ੍ਯੈ ਦ੍ਵੌਸ੍ਤਨੌ ਦੇਵਾਉਪਜੀਵਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰਂ ਚ ਵषਟ੍ਕਾਰਂ ਚ; ਹਨ੍ਤਕਾਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਃ, ਸ੍ਵਧਾਕਾਰਂ ਪਿਤਰਃ॥ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣऋषਭੋ, ਮਨੋ ਵਤ੍ਸਃ॥ 10/
ਬੋਲ ਨੂੰ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਥਣ ਹਨ: 'ਸਵਾਹਾ', 'ਵਸ਼ਟ', 'ਹੰਤ', ਅਤੇ 'ਸਵਧਾ'। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੇਵਤੇ 'ਸਵਾਹਾ' ਅਤੇ 'ਵਸ਼ਟ' ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ 'ਹੰਤ' ਤੋਂ; ਪਿਤਰ 'ਸਵਧਾ' ਤੋਂ। ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ (ਪ੍ਰਾਣ) ਨੱਥ (ਬਲਦ) ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਵੱਛਾ ਹੈ।
ਯਦਾਵੈਪੁਰੁषੋऽਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੈਤਿ, ਸਵਾਯੁਮਾਗਚ੍ਛਤਿ; ਤਸ੍ਮੈ ਸਤਤ੍ਰ ਵਿਜਿਹੀਤੇ ਯਥਾ ਰਥਚਕ੍ਰਸ੍ਯ ਖਂ; ਤੇਨ ਸਊਰ੍ਧ੍ਵਆਕ੍ਰਮਤੇ॥ ਸਆਦਿਤ੍ਯਮਾਗਚ੍ਛਤਿ; ਤਸ੍ਮੈ ਸਤਤ੍ਰ ਵਿਜਿਹੀਤੇ ਯਥਾਡਮ੍ਬਰਸ੍ਯ ਖਂ; ਤੇਨ ਸਊਰ੍ਧ੍ਵਆਕ੍ਰਮਤੇ॥ ਸਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਮਾਗਚ੍ਛਤਿ; ਤਸ੍ਮੈ ਸਤਤ੍ਰ ਵਿਜਿਹੀਤੇ ਯਥਾ ਦੁਨ੍ਦੁਭੇਃ ਖਂ; ਤੇਨ ਸਊਰ੍ਧ੍ਵਆਕ੍ਰਮਤੇ॥ ਸਲੋਕਮਾਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸ਼ੋਕਮਹਿਮਂ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਸਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਃ ਸਮਾਃ॥ 13/
ਅਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਕ ਆਹੁਃ॥ ਤਨ੍ਨਤਥਾ, ਪੂਯਤਿ ਵਾਅਨ੍ਨਮृਤੇਪ੍ਰਾਣਾਤ੍॥ ਪ੍ਰਾਣੋਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਕ ਆਹੁਃ॥ ਤਨ੍ਨਤਥਾ, ਸ਼ੁष੍ਯਤਿ ਵੈਪ੍ਰਣऋਤੇऽਨ੍ਨਾਦ੍॥ ਏਤੇਹ ਤ੍ਵੇਵਦੇਵਤੇ, ਏਕਧਾਭੂਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ, ਪਰਮਤਾਂ ਗਚ੍ਛਤਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਭੋਜਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਧ ਸ੍ਮਾਹ ਪ੍ਰਾਤृਦਃ ਪਿਤਰਮ੍ ਕਿਁ ਸ੍ਵਿਦੇਵੈਵਂਵਿਦੁषੇ ਸਾਧੁਕੁਰ੍ਯਾਂ, ਕਿਮੇਵਾਸ੍ਮਾ ਅਸਾਧੁਕੁਰ੍ਯਾਮਿਤਿ॥ ਸਹ ਸ੍ਮਾਹ ਪਾਣਿਨਾਃ ਮਾ, ਪ੍ਰਾਤृਦ, ਕਸ੍ ਤ੍ਵੇਨਯੋਰੇਕਧਾਭੂਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾਪਰਮਤਾਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ
ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਚੰਗਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਕੀ ਮਾੜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?' ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਹਿ, ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ। ਕੌਣ, ਜੋ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਇਕ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ?'
ਤਸ੍ਮਾ ਉ ਹੈਤਦੁਵਾਚਃ ਵੀਤਿ ਅਨ੍ਨਂ ਵੈਵਿ ਅਨ੍ਨੇ ਹੀਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿष੍ਟਾਨਿ॥ ਰਮਿਤਿ, ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਰਂ, ਪ੍ਰਾਣੇਹੀਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਰਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਹ ਵਾਅਸ੍ਮਿਨ੍ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਰਮਨ੍ਤੇ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 14/
ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।' ਤੇ, 'ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਰੱਜਦੇ ਹਨ।' ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੱਜਦੇ ਹਨ।
ਉਕ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਵਾਉਕ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਥਾਪਯਤਿ॥ ਉਦ੍ਧਾਸ੍ਮਾ ਉਕ੍ਥਵਿਦ੍ਵੀਰਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਉਕ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਉਕਥ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਉਕਥ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਕਥ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਕਥ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯਜੁਃ, ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਯਜੁਃ, ਪ੍ਰਾਣੇਹੀਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ॥ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਾਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਾਯ, ਯਜੁषਃ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਯਜੁ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਯਜੁ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਲਈ ਜੁੜਦੇ ਹਨ; ਯਜੁ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮ, ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਸਾਮ, ਪ੍ਰਾਣੇਹੀਮਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਮ੍ਯਙ੍ਚਿ॥ ਸਮ੍ਯਙ੍ਚਿ ਹਾਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਾਯ ਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ, ਸਾਮ੍ਨਃ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਸਾਮ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਾਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਧੀਆ ਲਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਸਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਹਿਵੈਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮ੍ ਤ੍ਰਾਯਤੇ ਹੈਨਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਕ੍ਸ਼ਣਿਤੋਃ॥ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ, ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 15/
ਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨੂੰ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਦ੍ਯੌਰਿਤ੍ਯष੍ਟਾਵ੍ ! ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਅष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰਁ ਹ ਵਾਏਕਂ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੈਪਦਮ੍; ਏਤਦੁ ਹੈਵਾਸ੍ਯਾ ਏਤਤ੍॥ ਸਯਾਵਦੇषੁਤ੍ਰਿषੁਲੋਕੇषੁ, ਤਾਵਦ੍ਧ ਜਯਤਿ ਯੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਂ ਪਦਂ ਵੇਦ
ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਅਸਮਾਨ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਤਕ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ऋਚੋ ਯਜੂषਿ ਸਾਮਾਨੀਤ੍ਯष੍ਟਾਵਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਅष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰਁ ਹ ਵਾਏਕਂ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੈਪਦਮ੍; ਏਤਦੁ ਹੈਵਾਸ੍ਯਾ ਏਤਤ੍॥ ਸਯਾਵਤੀਯਂ ਤ੍ਰਯੀਵਿਦ੍ਯਾ, ਤਾਵਦ੍ਧ ਜਯਤਿ, ਯੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਂ ਪਦਂ ਵੇਦ
ਰਿਕ, ਯਜੁ ਤੇ ਸਾਮ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਤਕ ਤ੍ਰੈਵੀਦਿਆ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨੋਵ੍ਯਾਨਇਤ੍ਯष੍ਟਾਵਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਅष੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰਁ ਹ ਵਾਏਕਂ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯੈਪਦਮ੍; ਏਤਦੁ ਹੈਵਾਸ੍ਯਾ ਏਤਤ੍॥ ਸਯਾਵਦਿਦਂ ਪ੍ਰਾਣਿ, ਤਾਵਦ੍ਧ ਜਯਤਿ, ਯੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਂ ਪਦਂ ਵੇਦ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਤਕ ਜੀਵ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਤੁਰੀਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਤਂ ਪਦਂ ਪਰੋਰਜਾ ਯਏषਤਪਤਿਃ ਯਦ੍ਵੈਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਤੁਰੀਯਂ; ਦਰ੍ਸ਼ਤਂ ਪਦਮਿਤਿ, ਦਦृਸ਼ਇਵ ਹ੍ਯ੍ ਏषਃ; ਪਰੋਰਜਾ ਇਤਿ, ਸਰ੍ਵਮੁ ਹ੍ਯ੍ ਏਵੈषਰਜਉਪਰ੍ਯ੍-ਉਪਰਿ ਤਪਤਿ॥ ਏਵਁ ਹੈਵਸ਼੍ਰਿਯਾਯਸ਼ਸਾ ਤਪਤਿ, ਯੋऽਸ੍ਯਾ ਏਤਦੇਵਂ ਪਦਂ ਵੇਦ
ਹੁਣ, ਉਸ ਦਾ ਚੌਥਾ, ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪੈਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੌਥਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਹ ਚੌਥਾ ਹੈ; ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪੈਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸੈषਾਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯ੍ ਏਤਸ੍ਮਿਁਸ੍ ਤੁਰੀਯੇ ਦਰ੍ਸ਼ਤੇਪਦੇਪਰੋਰਜਸਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ; ਤਦ੍ਵੈਤਤ੍ਸਤ੍ਯੇਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਸਤ੍ਯਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਹਿਵੈਸਤ੍ਯਮ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦਿਦਾਨੀਂ ਦ੍ਵੌਵਿਵਦਮਾਨਾਵੇਯਾਤਮ੍ ਅਹਮਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਹਮਸ਼੍ਰੌषਮਿਤਿ, ਯਏਵ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ ਅਹਮਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਇਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਏਵਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਤ੍
ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਉਸ ਚੌਥੇ, ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੱਖ ਸਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਹੀ ਸਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਇੱਕ ਕਹੇ 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ', ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ', ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਹੇ 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ'।
ਤਦ੍ਵੈਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਬਲੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ; ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਬਲਂ; ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣੇਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ; ਤਸ੍ਮਾਦਾਹੁਃ ਬਲਁ ਸਤ੍ਯਾਦੋਜੀਯ ਇਤਿ॥ ਏਵਂ ਵੇषਾਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ
ਇਹ ਸਚ ਬਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬਲ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਬਲ ਸਚ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਾਇਤਰੀ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਾ ਹੈषਾਗਯਾਁਸ੍ ਤਤ੍ਰੇ; ਪ੍ਰਾਣਾਵੈਗਯਾਸ੍; ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਤਤ੍ਰੇ; ਤਦ੍ਯਦ੍ਗਯਾਁਸ੍ ਤਤ੍ਰੇ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗਾਯਤ੍ਰੀਨਾਮ॥ ਸਯਾਮੇਵਾਮੂਁ . ਅਨ੍ਵਾਹੈषੈਵਸਾ॥ ਸਯਸ੍ਮਾ ਅਨ੍ਵਾਹ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਤ੍ਰਾਯਤੇ
ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਉਥੇ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਉਥੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਾਁ ਹ . ਏਕੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀਮਨੁष੍ਟੁਭਮਨ੍ਵਾਹੁਃ ਵਾਗਨੁष੍ਟੁਬ੍; ਏਤਦ੍ਵਾਚਮਨੁਬ੍ਰੂਮ ਇਤਿ॥ ਨਤਥਾ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍॥ ਗਾਯਤ੍ਰੀਮੇਵਾਨੁਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ ॥. ਯਦਿ ਹ ਵਾਅਪਿ . \` ਬਹ੍ਵਿਵ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ, ਨਹੈਵਤਦ੍ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾਏਕਂ ਚਨਪਦਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਹੈ; 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਬੋਲ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗਾਇਤਰੀ ਹੀ ਜਾਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਦਾਨ ਲੈ ਲਵੇ, ਪਰ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਓ।' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਅੱਖਰ ਦੱਸਿਆ: 'ਦ'। 'ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ?' ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। 'ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਦਇਆ ਕਰੋ।' 'ਹਾਂ,' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ: 'ਦ, ਦ, ਦ'—ਸੰਯਮ ਰੱਖੋ, ਦਾਨ ਦਿਓ, ਦਇਆ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ: ਸੰਯਮ, ਦਾਨ, ਦਇਆ—ਇਹ ਸਿੱਖੋ।
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੱਚ ਬਣਿਆ; ਸੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਸ-ਤ-ਯ-ਮ। 'ਸ' ਇੱਕ ਅੱਖਰ, 'ਤ' ਇੱਕ ਅੱਖਰ, 'ਯ' ਇੱਕ ਅੱਖਰ। ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਸੱਚ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੱਖਰ ਝੂਠ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਝੂਠ ਸੱਚ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਅਥ . ਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਃ ਤਸ੍ਯ ਭੂਰਿਤਿ ਸ਼ਿਰਃ ਏਕਁ ਸ਼ਿਰ, ਏਕਮੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ; ਭੁਵ ਇਤਿ ਬਾਹੂਃ ਦ੍ਵੌਬਾਹੂ, ਦ੍ਵੇਏਤੇਅਕ੍ਸ਼ਰੇ; ਸ੍ਵਰਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਃ ਦ੍ਵੇਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇ, ਦ੍ਵੇਏਤੇਅਕ੍ਸ਼ਰੇ॥ ਤਸ੍ਯੋਪਨਿषਦਹਮਿਤਿ॥ ਹਨ੍ਤਿ ਪਾਪ੍ਮਾਨਂ ਜਹਾਤਿ ਚ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 7 ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਃ॥ ਵਿਦਾਨਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍; ਵਿਦ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਪਾਪ੍ਮਨੋ, ਯਏਵਂ ਵੇਦਃ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ॥ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਵਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ 8/
ਹੁਣ, ਜੋ ਪੁਰਖ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਸਦਾ 'ਭੂ' ਸਿਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਰ, ਇੱਕ ਅੱਖਰ; 'ਭੁਵ' ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਅੱਖਰ; 'ਸਵ' ਆਧਾਰ ਹਨ, ਦੋ ਆਧਾਰ, ਦੋ ਅੱਖਰ। ਉਸਦੀ ਗੁਪਤ ਸਿੱਖਿਆ 'ਅਹਮ' ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਯੁਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਯੁਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ 'ਵਿਦਯੁਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਯੁਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਅਯਮਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋਯੋऽਯਮਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁषੇ, ਯੇਨੇਦਮਨ੍ਨਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਦਿਦਮਦ੍ਯਤੇ॥ ਤਸ੍ਯ ਏषਘੋषੋ ਭਵਤਿ, ਯਮੇਤਤ੍ਕਰ੍ਣਾਵਪਿਧਾਯ ਸ਼ृਣੋਤਿ॥ ਸਯਦੋਤ੍ਕ੍ਰਮਿष੍ਯਨ੍ਭਵਤਿ, ਨੈਨਂ ਘੋषਁ ਸ਼ृਣੋਤਿ॥ 11 ਏਤਦ੍ਵੈਪਰਮਂ ਤਪੋ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਹਿਤਸ੍ ਤਪ੍ਯਤੇ; ਪਰਮਁ ਹੈਵਲੋਕਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦੈਤਦ੍ਵੈਪਰਮਂ ਤਪੋ ਯਂ ਪ੍ਰੇਤਮਰਣ੍ਯਁ ਹਰਨ੍ਤਿ; ਪਰਮਁ ਹੈਵਲੋਕਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦੈਤਦ੍ਵੈਪਰਮਂ ਤਪੋ ਯਂ ਪ੍ਰੇਤਮਗ੍ਨਾਵਭ੍ਯਾਦਧਤਿ; ਪਰਮਁ ਹੈਵਲੋਕਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 12/
ਇਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਨਰ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪਕਦਾ ਤੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੰਨ ਢੱਕ ਕੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਪस्या ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਉਥੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਨਾਂਗ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਡੰਬ ਦੀ ਨਾਂਗ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਡੁੰਡੂਭੀ ਦੀ ਨਾਂਗ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਭਰਿਆ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।