ਸਯਦਾਹਾਸਤੋ ਮਾ ਸਦ੍ਗਮਯੇਤਿ, ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵਾਅਸਤ੍ ਸਦਮृਤਮ੍ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਮृਤਂ ਗਮਯਾਮृਤਂ ਮਾ ਕੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯ੍ ਏਵੈਤਦਾਹ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਅਸਲ ਤੋਂ ਝੂਠ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾ,' ਤਾਂ ਝੂਠ ਮੌਤ ਹੈ, ਅਸਲ ਅਮਰਤਾ ਹੈ; 'ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਨੂੰ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣਾਓ।'
ਤਮਸੋ ਮਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਮਯੇਤਿ, ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵੈਤਮੋ, ਜ੍ਯੋਤਿਰਮृਤਮ੍ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਮृਤਂ ਗਮਯਾਮृਤਂ ਮਾ ਕੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯ੍ ਏਵੈਤਦਾਹ॥ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਮृਤਂ ਗਮਯੇਤਿ, ਨਾਤ੍ਰ ਤਿਰੋਹਿਤਮਿਵਾਸ੍ਤਿ
'ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ'—ਮੌਤ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਚਾਨਣ ਅਮਰਤਾ ਹੈ; 'ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਨੂੰ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣਾਓ।' 'ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ'—ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਥ ਯਾਨੀਤਰਾਣਿ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਾਣਿ, ਤੇष੍ਵਾਤ੍ਮਨੇऽਨ੍ਨਾਦ੍ਯਮਾਗਾਯੇਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦੁ ਤੇषੁ ਵਰਂ ਵृਣੀਤ, ਯਂ ਕਾਮਂ ਕਾਮਯੇਤ, ਤਁ॥ ਸਏषਏਵਂਵਿਦੁਦ੍ਗਾਤਾਤ੍ਮਨੇ ਵਾ ਯਜਮਾਨਾਯ ਵਾ ਯਂ ਕਾਮਂ ਕਾਮਯਤੇ, ਤਮਾਗਾਯਤਿ॥ ਤਦ੍ਧੈਤਲ੍ ਲੋਕਜਿਦੇਵ, ਨਹੈਵਾਲੋਕ੍ਯਤਾਯਾ ਆਸ਼ਾਸ੍ਤਿ, ਯਏਵਮੇਤਤ੍ਸਾਮ ਵੇਦ॥ 4 = 14.4.2.1-31 =
ਜੋ ਹੋਰ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗਾਇਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਂ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਸਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਤ੍ਪੁਰੁषਵਿਧਃ॥ ਸੋऽਨੁਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਨ੍ਯਦਾਤ੍ਮਨੋऽਪਸ਼੍ਯਤ੍॥ ਸੋऽਹਮਸ੍ਮੀਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਵ੍ਯਾਹਰਤ੍॥ ਤਤੋऽਹਂਨਾਮਾਭਵਤ੍॥ ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਯ੍ ਏਤਰ੍ਹ੍ਯ੍ ਆਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤੋਃ ਅਹਮਯਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਗ੍ਰ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾਥਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਤੇ ਯਦਸ੍ਯ ਭਵਤਿ
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ।' ਇਸ ਲਈ, ਉਹ 'ਮੈਂ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸਯਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋऽਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪਾਪ੍ਮਨ ਔषਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰੁष॥ ਓषਤਿ ਹ ਵੈਸਤਂ, ਯੋऽਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋ ਬੁਭੂषਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੁਰਖਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋऽਬਿਭੇਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਾਕੀਬਿਭੇਤਿ॥ ਸਹਾਯਮੀਕ੍ਸ਼ਾਂ ਚਕ੍ਰੇਃ ਯਨ੍ਮਦਨ੍ਯਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ, ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨੁਬਿਭੇਮੀਤਿ॥ ਤਤ ਏਵਾਸ੍ਯ ਭਯਂ ਵੀਯਾਯ॥ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਯਭੇष੍ਯਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦ੍ਵੈਭਯਂ ਭਵਤਿ
ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਜਦ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸ ਤੋਂ ਡਰਾਂ?' ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਡਰ ਸਦਾ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਵੈਨੈਵਰੇਮੇ; ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਾਕੀਨਰਮਤੇ॥ ਸਦ੍ਵਿਤੀਯਮੈਚ੍ਛਤ੍॥ ਸਹੈਤਾਵਾਨਾਸ ਯਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਮਾਁਸੌ ਸਮ੍ਪਰਿष੍ਵਕ੍ਤੌ
ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕੱਲਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ ਗਲਵੱਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਇਮਮੇਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦ੍ਵੇਧਾਪਾਤਯਤ੍; ਤਤਃ ਪਤਿਸ਼੍ਚ ਪਤ੍ਨੀ ਚਾਭਵਤਾਂ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਿਦਮਰ੍ਧਬृਗਲਮਿਵ ਸ੍ਵ ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਯਮਾਕਾਸ਼ਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਪੂਰ੍ਯਤ ਏਵ॥ ਤਾਁ ਸਮਭਵਤ੍ ਤਤੋ ਮਨੁष੍ਯਾਅਜਾਯਨ੍ਤ
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਤੀ ਤੇ ਪਤਨੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, 'ਇਹ ਦਾਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।' ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਔਰਤ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਸੋਹੇਯਮੀਕ੍ਸ਼ਾਂ ਚਕ੍ਰੇਃ ਕਥਂ ਨੁਮਾਤ੍ਮਨ ਏਵਜਨਯਿਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵਤਿ॥ ਹਨ੍ਤ ਤਿਰੋऽਸਾਨੀਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਉਹ ਲੁਕ ਗਈ।
ਸਾਗੌਰਭਵਦ੍ ਵृषਭਇਤਰਸ੍; ਤਾਁ ਸਮੇਵਾਭਵਤ੍ ਤਤੋ ਗਾਵੋऽਜਾਯਨ੍ਤ
ਉਹ ਬਲਦ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਗਾਂ ਬਣੀ; ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਗਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ਵਡਵੇਤਰਾਭਵਦ੍ ਅਸ਼੍ਵਵृषਇਤਰੋ; ਗਰ੍ਦਭੀਤਰਾ, ਗਰ੍ਦਭਇਤਰਸ੍; ਤਾਁ ਸਮੇਵਾਭਵਤ੍ ਤਤ ਏਕਸ਼ਫਮਜਾਯਤ
ਉਹ ਘੋੜਾ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਘੋੜੀ ਬਣੀ; ਉਹ ਗਧਾ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਗਧੀ ਬਣੀ; ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਅਜੇਤਰਾਭਵਦ੍ ਬਸ੍ਤਇਤਰੋ; ਅਵਿਰਿਤਰਾ, ਮੇषਇਤਰਸ੍; ਤਾਁ ਸਮੇਵਾਭਵਤ੍ ਤਤੋऽਜਾਵਯੋऽਜਾਯਨ੍ਤੈਵਮੇਵਯਦਿਦਂ ਕਿਙ੍ਚ ਮਿਥੁਨਮਾਪਿਪੀਲਿਕਾਭ੍ਯਃ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਸृਜਤ
ਉਹ ਬੱਕਰਾ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਬੱਕਰੀ ਬਣੀ; ਉਹ ਰਾਮ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਭੇੜ ਬਣੀ; ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬੱਕਰੇ ਤੇ ਭੇੜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਜੋੜੇ ਹਨ, ਚੀਟੀ ਤੱਕ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
ਸੋऽਵੇਦ੍ ਅਹਂ ਵਾਵਸृष੍ਟਿਰਸ੍ਮਿ ਅਹਁ ਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਮਸृਕ੍ਸ਼ੀਤਿ॥ ਤਤਃ ਸृष੍ਟਿਰਭਵਤ੍॥ ਸृष੍ਟ੍ਯਾਁ ਹਾਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਂ ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ, 'ਮੈਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।' ਇਸ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਥੇਤ੍ਯਭ੍ਯਮਨ੍ਥਤ੍॥ ਸਮੁਖਾਚ੍ਚ ਯੋਨੇਰ੍ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚਾਗ੍ਨਿਮਸृਜਤ॥ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦੁਭਯਮਲੋਮਕਮਨ੍ਤਰਤੋ, ਅਲੋਮਕਾ ਹਿਯੋਨਿਰਨ੍ਤਰਤਃ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਗੜਿਆ; ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਯੋਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਬਿਨਾ ਵਾਲ ਹਨ; ਯੋਨੀ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਨਾ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਯਦਿਦਮਾਹੁਃ ਅਮੁਂ ਯਜਾਮੁਂ ਯਜੇਤ੍ਯ੍ ਏਕੈਕਂ ਦੇਵਮ੍ ਏਤਸ੍ਯੈਵਸਾਵਿਸृष੍ਟਿਃ ਏषਉ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾ
ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਸ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ,' ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਇੱਕ ਦੀ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਝਲਕ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਹਨ।
ਅਥ ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚੇਦਮਾਰ੍ਦ੍ਰਂ, ਤਦ੍ਰੇਤਸੋऽਸृਜਤ; ਤਦੁ ਸੋਮ॥ ਏਤਾਵਦ੍ਵਾਇਦਁ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਚੈਵਾਨ੍ਨਾਦਸ਼੍ਚ; ਸੋਮ ਏਵਾਨ੍ਨਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਰਨ੍ਨਾਦਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਬੀਜ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ; ਇਹੀ ਸੋਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ: ਸੋਮ ਹੀ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਹੀ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸੈषਾਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਤਿਸृष੍ਟਿਃ ਯਚ੍ਛ੍ਰੇਯਸੋ ਦੇਵਾਨਸृਜਤਾਥ ਯਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਮृਤਾਨਸृਜਤ, ਤਸ੍ਮਾਦਤਿਸृष੍ਟਿਃ ਅਤਿਸृष੍ਟ੍ਯਾਁ ਹਾਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਂ ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਹੈ: ਉਸ ਨੇ ਚੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਏ; ਫਿਰ, ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਉੱਚੀ ਰਚਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਧੇਦਂ ਤਰ੍ਹ੍ਯਵ੍ਯਾਕृਤਮਾਸੀਤ੍॥ ਤਨ੍ਨਾਮਰੂਪਾਭ੍ਯਾਮੇਵਵ੍ਯਾਕ੍ਰਿਯਤਾਸੌਨਾਮਾਯਮਿਦਁਰੂਪ ਇਤਿ॥ ਤਦਿਦਮਪ੍ਯ੍ ਏਤਰ੍ਹਿ ਨਾਮਰੂਪਾਭ੍ਯਾਮੇਵਵ੍ਯਾਕ੍ਰਿਯਤ ਅਸੌਨਾਮਾਯਮਿਦਁਰੂਪ ਇਤਿ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣ-ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ: 'ਇਹ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ, ਇਹ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ।' ਅੱਜ ਵੀ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ: 'ਇਹ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ, ਇਹ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ।'
ਸਏषਇਹਪ੍ਰਵਿष੍ਟ ਆਨਖਾਗ੍ਰੇਭ੍ਯੋ॥ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੁਰਃ ਕ੍ਸ਼ੁਰਧਾਨੇऽਵਹਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ਭਰੋਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ਭਰਕੁਲਾਯੇ, ਤਂ ਨਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਅਕृਤ੍ਸ੍ਨੋ ਹਿਸਃ;
ਉਹ ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਨਖਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਵੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਲੇਸ਼ੀ ਕਲੇਸ਼ੀ-ਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਪ੍ਰਾਣਨ੍ਨੇਵਪ੍ਰਾਣੋਨਾਮ ਭਵਤਿ, ਵਦਨ੍ਵਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਯਂਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ, ਸ਼ृਣ੍ਵਙ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਂ, ਮਨ੍ਵਾਨੋਮਨਃ॥ ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਨਾਮਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ॥ ਸਯੋऽਤ ਏਕੈਕਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਨਸਵੇਦਾਕृਤ੍ਸ੍ਨੋ ਹ੍ਯ੍ ਏषੋऽਤ ਏਕੈਕੇਨ ਭਵਤਿ
ਜਦ ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਸਾਹ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, 'ਬੋਲ'; ਜਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, 'ਅੱਖ'; ਜਦ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, 'ਕੰਨ'; ਜਦ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮਨ'। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਹ ਉਤਨਾ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਪੂਜਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਵੋਪਾਸੀਤਾਤ੍ਰ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇਸਰ੍ਵ ਏਕਂ ਭਵਨ੍ਤਿ॥ ਤਦੇਤਤ੍ਪਦਨੀਯਮਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਯਦਯਮਾਤ੍ਮਾਨੇਨ ਹ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵੇਦ॥ ਯਥਾ ਹ ਵੈਪਦੇਨਾਨੁਵਿਨ੍ਦੇਦ੍ ਏਵਂ ਕੀਰ੍ਤਿਁ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਵਿਨ੍ਦਤੇ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ: ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲਗ ਕੇ ਰਸਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦੇਤਤ੍ਪ੍ਰੇਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰੇਯੋ ਵਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰੇਯੋऽਨ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰਤਰਂ, ਯਦਯਮਾਤ੍ਮਾ॥ ਸਯੋऽਨ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਿਯਁ ਰੋਤ੍ਸ੍ਯਤੀਤੀਸ਼੍ਵਰੋਹ ਤਥੈਵਸ੍ਯਾਦ੍॥ ਆਤ੍ਮਾਨਮੇਵਪ੍ਰਿਯਮੁਪਾਸੀਤ॥ ਸਯਆਤ੍ਮਾਨਮੇਵਪ੍ਰਿਯਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਨਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਂ ਪ੍ਰਮਾਯੁਕਂ ਭਵਤਿ
ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਧਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ: ਇਹ ਆਤਮਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਜੋ ਤੂੰ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਦਾਹੁਃ ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤੋ ਮਨੁष੍ਯਾਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕਿਮੁ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵੇਦ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਭਵਦਿਤਿ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ,' ਅਤੇ ਲੋਕ ਇੰਝ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਿਆ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਾਇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਤ੍॥ ਤਦਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵਾਵੇਦ੍ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮੀਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਭਵਤ੍॥ ਤਦ੍ਯੋ-ਯੋ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬੁਧ੍ਯਤ, ਸਏਵਤਦਭਵਤ੍ ਤਥਰ੍षੀਨਾਂ, ਤਥਾ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਮ੍
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ, ਇੱਕੋ-ਇੱਕ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ: 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ।' ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਦੇਵਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ।
ਸਨੈਵਵ੍ਯਭਵਤ੍॥ ਸਵਿਸ਼ਮਸृਜਤ, ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਦੇਵਜਾਤਾਨਿ ਗਣਸ਼ਆਖ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇ, ਵਸਵੋ ਰੁਦ੍ਰਾਆਦਿਤ੍ਯਾਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵਾਮਰੁਤ ਇਤਿ
ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਗਣਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵ, ਮਰੁਤ।
ਸਨੈਵਵ੍ਯਭਵਤ੍॥ ਸਸ਼ੌਦ੍ਰਂ ਵਰ੍ਣਮਸृਜਤ ਪੂषਣਮ੍॥ ਇਯਂ ਵੈਪੂषੇਯਁ ਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਪੁष੍ਯਤਿ ਯਦਿਦਂ ਕਿਙ੍ਚ
ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ, ਪੁਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਪੁਸ਼ਨ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
ਸਨੈਵਵ੍ਯਭਵਤ੍॥ ਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਰੂਪਮਤ੍ਯਸृਜਤ ਧਰ੍ਮਂ॥ ਤਦੇਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਯਦ੍ਧਰ੍ਮਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਪਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ॥ ਅਥੋ ਅਬਲੀਯਾਨ੍ਬਲੀਯਾਁਸਮਾਸ਼ਁਸਤੇ ਧਰ੍ਮੇਣ ਯਥਾ ਰਾਜ੍ਞੈਵਂ॥ ਯੋਵੈਸਧਰ੍ਮਃ, ਸਤ੍ਯਂ ਵੈਤਤ੍॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਵਦਨ੍ਤਮਾਹੁਃ ਧਰ੍ਮਂ ਵਦਤੀਤਿ, ਧਰ੍ਮਂ ਵਾ ਵਦਨ੍ਤਁ: ਸਤ੍ਯਂ ਵਦਤੀਤਿ ਏਤਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਵੈਤਦੁਭਯਂ ਭਵਤਿ
ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰੂਪ, ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦਾ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੈ: ਧਰਮ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ। ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਧਰਮ ਬੋਲਦਾ ਹੈ'; ਜੋ ਧਰਮ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, 'ਸਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਹਨ।
ਤਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਵਿਟ੍ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ॥ ਤਦਗ੍ਨਿਨੈਵਦੇਵੇषੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਵਦ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਮਨੁष੍ਯੇषੁ, ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੇਣ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ, ਵੈਸ਼੍ਯੇਨ ਵੈਸ਼੍ਯਃ, ਸ਼ੂਦ੍ਰੇਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਾਵੇਵਦੇਵੇषੁ ਲੋਕਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਏਤਾਭ੍ਯਾਁ ਹਿਰੂਪਾਭ੍ਯਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਵਤ੍
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਵਿਟ, ਸ਼ੂਦਰ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਿਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ; ਵਿਟ ਨਾਲ ਵਿਟ; ਸ਼ੂਦਰ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰ। ਇਸ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਗੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਿਆ।
ਤਦ੍ਧੈਤਤ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨृषਿਰ੍ਵਾਮਦੇਵਃ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇਃ ਅਹਂ ਮਨੁਰਭਵਁ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਤਦਿਦਮਪ੍ਯ੍ ਏਤਰ੍ਹਿ ਯਏਵਂ ਵੇਦਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮੀਤਿ, ਸਇਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਹ ਨਦੇਵਾਸ਼੍ਚਨਾਭੂਤ੍ਯਾ ਈਸ਼ਤ, ਆਤ੍ਮਾਹ੍ਯ੍ ਏषਾਁ ਸਭਵਤਿ॥ ਅਥ ਯੋऽਨ੍ਯਾਂ ਦੇਵਤਾਮੁਪਾਸ੍ਤੇਃ ਅਨ੍ਯੋऽਸਾਉ ਅਨ੍ਯੋऽਹਮਸ੍ਮੀਤਿ, ਨਸਵੇਦ॥ ਯਥਾ ਪਸ਼ੁਰੇਵਁ ਸਦੇਵਾਨਾਂ॥ ਯਥਾ ਹ ਵੈਬਹਵਃ ਪਸ਼ਵੋ ਮਨੁष੍ਯਂ ਭੁਙ੍ਜ੍ਯੁਃ ਏਵਮੇਕੈਕਃ ਪੁਰੁषੋ ਦੇਵਾਨ੍ਭੁਨਕ੍ਤਿ॥ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਪਸ਼ਾਵਾਦੀਯਮਾਨੇऽਪ੍ਰਿਯਂ ਭਵਤਿ, ਕਿਮੁ ਬਹੁषੁ; ਤਸ੍ਮਾਦੇषਾਂ ਤਨ੍ਨਪ੍ਰਿਯਂ ਯਦੇਤਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੁਃ
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਮਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਮਨੂ ਬਣਿਆ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਬਣਿਆ।' ਅੱਜ ਵੀ, ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ,' ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਪੂਰਵਜ ਉਸ 'ਤੇ ਹਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ 'ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਹਾਂ,' ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਪਸ਼ੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਫਿਰ ਕਈ ਲਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਾਇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਦੇਕਮੇਵ॥ ਤਦੇਕਁ ਸਨ੍ਨਵ੍ਯਭਵਤ੍॥ ਤਚ੍ਛ੍ਰੇਯੋ ਰੂਪਮਤ੍ਯਸृਜਤ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ, ਯਾਨ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਦੇਵਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵਰੁਣਃ ਸੋਮੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਯਮੋਮृਤ੍ਯੁਰੀਸ਼ਾਨ ਇਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਤ੍ਪਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍! ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਂ ਅਧਸ੍ਤਾਦੁਪਾਸ੍ਤੇ ਰਾਜਸੂਯੇ॥ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਏਵਤਦ੍ਯਸ਼ੋ ਦਧਾਤਿ, ਸੈषਾਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯੋਨਿਰ੍ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਾਜਾ ਪਰਮਤਾਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਨ੍ਤਤਉਪਨਿਸ਼੍ਰਯਤਿ ਸ੍ਵਾਂ ਯੋਨਿਂ॥ ਯਉ ਏਨਁ ਹਿਨਸ੍ਤਿ, ਸ੍ਵਾਁ ਸਯੋਨਿਮृਚ੍ਛਤਿ॥ ਸਪਾਪੀਯਾਨ੍ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੇਯਾਁਸਁ ਹਿਁਸਿਤ੍ਵਾ
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ, ਇੱਕੋ-ਇੱਕ। ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰੂਪ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ (ਸਰਕਾਰ) ਬਣਾਇਆ: ਇਹ ਹਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰ—ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਜਨ, ਯਮ, ਮਰਣ, ਈਸ਼ਾਨ। ਇਸ ਲਈ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਪੂਜਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੀ ਜਨਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਆਖਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪਣੀ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ।