ਸਏषਨੇਤਿ ਨੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਗृਹ੍ਯੋ ਨਹਿਗृਹ੍ਯਤੇऽਸ਼ੀਰ੍ਯੋ ਨਹਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇऽਸਙ੍ਗੋऽਸਿਤੋ ਨਸਜ੍ਯਤੇ ਨਵ੍ਯਥਤੇ .\^ ਅਭਯਂ ਵੈ, ਜਨਕ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਸੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹੋਃ ਨਮਸ੍ ਤੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਾਭਯਂ ਤ੍ਵਾਗਚ੍ਛਤਾਦ੍ਯੋਨੋ, ਭਗਵਨ੍ ਅਭਯਂ ਵੇਦਯਸ .: ਸ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋ ਵੈਦੇਹੋऽਭਯਂ ਤ੍ਵਾਗਚ੍ਛਤਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਯੋ ਨੋ, ਭਗਵਨ੍ ਅਭਯਂ ਵੇਦਯਸੇ; ਨਮਸ੍ ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਇਮੇਵਿਦੇਹਾਅਯਮਹਮਸ੍ਮੀਤਿ॥ 3 = 14.7.1 =
ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ' ਹੈ; ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ; ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਨਕ।' ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲੇ। ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।' ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੈਦੇਹ ਮੇਰੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।'
ਜਨਕਁ ਹ ਵੈਦੇਹਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਜਗਾਮਃ ਸਮੇਨੇਨ ਵਦਿष੍ਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਹ ਯਜ੍ ਜਨਕਸ਼੍ਚ ਵੈਦੇਹੋ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰੇਸਮੂਦਤੁਸ੍ ਤਸ੍ਮੈ ਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਵਰਂ ਦਦੌ॥ ਸਹ ਕਾਮਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਵਵਵ੍ਰੇ॥ ਤਁ ਹਾਸ੍ਮੈ ਦਦੌ॥ ਤਁ ਹ ਸਮ੍ਰਾਡ੍ ਏਵਪੂਰ੍ਵਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ
ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਤੇ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਮੰਗਿਆ। ਉਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਆਦਿਤ੍ਯਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚਾਦਿਤ੍ਯੇਨੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
'ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?' 'ਸੂਰਜ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਚਨ੍ਦ੍ਰਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
'ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਫਿਰ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?' 'ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਅਗ੍ਨਿਨੈਵਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਤੇ ਚੰਨ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਗ੍ਨੌ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਵਾਗ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ! ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਵਾਚੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਅਪਿ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਃ ਪਾਣਿਰ੍ਨਵਿਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਅਥ ਯਤ੍ਰ ਵਾਗੁਚ੍ਚਰਤਿ ਉਪੈਵਤਤ੍ਰ ਨ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਗ੍ਨੌ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਵਾਚਿ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਆਤ੍ਮਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ! ਆਤ੍ਮਨੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।'
ਕਤਮਆਤ੍ਮੇਤਿ॥ ਯੋऽਯਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਹृਦ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ \^\` ਸਸਮਾਨਃ ਸਨ੍ਨੁਭੌਲੋਕੌਸਂਚਰਤਿ ਧ੍ਯਾਯਤੀਵ ਲੇਲਾਯਤੀਵ ਸਧੀਃ \` ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭੂਤ੍ਵੇਮਂ ਲੋਕਮਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ . \^
ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਜਿਹਾ, ਹਿਲਦਾ ਜਿਹਾ, ਸਮਝ ਵਾਲਾ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਲੋਕ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਅਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਜਾਯਮਾਨਃ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਃ ਪਾਪ੍ਮਭਿਃ ਸਁਸृਜ੍ਯਤੇ॥ ਸਉਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਃ ਪਾਪ੍ਮਨੋ ਵਿਜਹਾਤਿ ਮृਤ੍ਯੋਰੂਪਾਣਿ .
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ, ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਵਾਏਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਦ੍ਵੇਏਵਸ੍ਥਾਨੇ ਭਵਤਃ ਇਦਂ ਚ ਪਰਲੋਕਸ੍ਥਾਨਂ ਚ; ਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਤृਤੀਯਁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਥਾਨਂ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿष੍ਠਨੁਭੇਸ੍ਥਾਨੇ ਪਸ਼੍ਯਤੀਦਂ ਚ ਪਰਲੋਕਸ੍ਥਾਨਂ ਚ
ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ: ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਵਿਚੋਲਾ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ। ਇਸ ਵਿਚੋਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਥਾਕ੍ਰਮੋऽਯਂ ਪਰਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਭਵਤਿ; ਤਮਾਕ੍ਰਮਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯੋਭਯਾਨ੍ਪਾਪ੍ਮਨ ਆਨਨ੍ਦਾਁਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ॥ ਸਯਤ੍ਰਾਯਂ . ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਿਤਿ ਅਸ੍ਯਲੋਕਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਵਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਮਪਾਦਾਯ, ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਹਤ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਰ੍ਮਾਯ ਸ੍ਵੇਨ ਭਾਸਾਸ੍ਵੇਨ ਜ੍ਯੋਤਿषਾ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਯਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਯਂਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਭਵਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ—ਪਾਪ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਪ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਤਤ੍ਰ ਰਥਾ ਨਰਥਯੋਗਾ ਨਪਨ੍ਥਾਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਅਥ ਰਥਾਨ੍ਰਥਯੋਗਾਨ੍ਪਥਃ ਸृਜਤੇ॥ ਨਤਤ੍ਰਾਨਨ੍ਦਾਮੁਦਃ ਪ੍ਰਮੁਦੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਅਥਾਨਨ੍ਦਾਨ੍ਮੁਦਃ ਪ੍ਰਮੁਦਃ ਸृਜਤੇ॥ ਨਤਤ੍ਰ ਵੇਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁष੍ਕਰਿਣ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਅਥ ਵੇਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਃ ਪੁष੍ਕਰਿਣੀਃ ਸृਜਤੇ; ਸਹਿਕਰ੍ਤਾ
ਉਥੇ ਨਾ ਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਰਸਤੇ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਰਥ, ਰਥੀ ਤੇ ਰਸਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਸੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਸੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਹੌਵਲੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਹੌਵਲੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਤਲਾਬ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।
ਤਦਪ੍ਯ੍ ਏਤੇਸ਼੍ਲੋਕਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨ ਸ਼ਾਰੀਰਮਭਿਪ੍ਰਹਤ੍ਯਾ- -ਸੁਪ੍ਤਃ ਸੁਪ੍ਤਾਨਭਿਚਾਕਸ਼ੀਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਦਾਯ ਪੁਨਰੈਤਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਪੌਰੁष ਏਕਹਁਸਃ
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਸੁੱਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨਿਆਂ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਇਕੱਲਾ ਹੰਸ।
ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਨਪਰਂ ਕੁਲਾਯਂ ਬਹਿਃ ਕੁਲਾਯਾਦਮृਤਸ਼੍ਚਰਿਤ੍ਵਾ, ਸਈਯਤੇऽਮृਤੋ ਯਤ੍ਰਕਾਮਂ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਪੌਰੁष ਏਕਹਁਸਃ
ਸਾਹ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨਿਆਂ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਇਕੱਲਾ ਹੰਸ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਉਚ੍ਚਾਵਚਮੀਯਮਾਨੋ ਰੂਪਾਣਿ ਦੇਵਃ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍ਯ੍ ਉਤੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਸਹਮੋਦਮਾਨੋ ਜਕ੍ਸ਼ਦੁਤੇਵਾਪਿ ਭਯਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍
ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਉੱਚੇ-ਹੇਠਲੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਰਾਮਮਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਤਂ ਕਸ਼੍ਚਨਪਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਤਂ ਨਾਯਤਂ ਬੋਧਯੇਦਿਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਃ ਦੁਰ੍ਭਿषਜ੍ਯਁ ਹਾਸ੍ਮੈਭਵਤਿ, ਯਮੇषਨਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਉਹਦੇ ਆਨੰਦ ਬਾਗ ਨੂੰ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' ਜੇ ਉਹ ਲੱਭਣ ਤੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥੋ ਖਲ੍ਵਾਹੁਃ ਜਾਗਰਿਤਦੇਸ਼ਏਵਾਸ੍ਯੈਸ; ਯਾਨਿ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਾਨਿ ਸੁਪ੍ਤਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਯਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਯਂਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ . \`॥. ਸੋऽਹਂ ਭਗਵਤੇ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮਿ॥ ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯੈਵ . ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਇਹ ਉਸਦੀ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਹੈ।' ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁੱਤ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਪ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।' 'ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।'
. 40 : 34 ਸਵਾਏषਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤੇ ਰਤ੍ਵਾਚਰਿਤ੍ਵਾਦृष੍ਟ੍ਵੈਵਪੁਣ੍ਯਂ ਚ ਪਾਪਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਨ੍ਯਾਯਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਰਵਤਿ ਬੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਯੈਵ ਸਯਦਤ੍ਰ ਕਿਙ੍ਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਨਨ੍ਵਾਗਤਸ੍ ਤੇਨ ਭਵਤਿ ਅਸਙ੍ਗੋ ਹ੍ਯਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਸੋऽਹਂ ਭਗਵਤੇ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮਿ॥ ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯੈਵਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
. ਸ ਵਾ ਏष ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਰਤ੍ਵਾ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਪੁਣ੍ਯਂ ਚ ਪਾਪਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਨ੍ਯਾਯਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਰਵਤਿ ਬੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਯੈਵ; ਸ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਕਿਙ੍ਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਨਨ੍ਵਾਗਤਸ੍ ਤੇਨ ਭਵਤਿ ਅਸਙ੍ਗੋ ਹ੍ਯਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਸੋऽਹਂ ਭਗਵਤੇ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮਿ॥ ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯੈਵ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
. ਸ ਵਾ ਏष ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਬੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇ ਰਤ੍ਵਾ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਪੁਣ੍ਯਂ ਚ ਪਾਪਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਨ੍ਯਾਯਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਰਵਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਾਯੈਵ
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਘੁੰਮ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਲਈ।
ਤਦ੍ਯਥਾ ਮਹਾਮਤ੍ਸ੍ਯਉਭੇਕੂਲੇ ਅਨੁਸਂਚਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਚਾਪਰਂ ਚੈਵਮੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਏਤਾਉਭਾਵਨ੍ਤਾਵਨੁਸਂਚਰਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ—ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ—ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੋ ਹੱਦਾਂ—ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਜਾਗਣ—ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਯਥਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਕਾਸ਼ੇਸ਼੍ਯੇਨੋਵਾ ਸੁਪਰ੍ਣੋਵਾ ਵਿਪਰਿਪਤ੍ਯ ਰਾਨ੍ਤਃ ਸਁਹਤ੍ਯ ਪਕ੍ਸ਼ੌਸਂਲਯਾਯੈਵਧ੍ਰਿਯਤ, ਏਵਮੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਏਤਸ੍ਮਾ ਅਨ੍ਤਾਯ ਧਵਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸੁਪ੍ਤੋਨਕਂ ਚਨਕਾਮਂ ਕਾਮਯਤੇ ਨਕਂ ਚਨਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹੰਸ ਉੱਡ ਕੇ, ਥੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਹੱਦ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਤ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤੇ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਤਦ੍ਵਾਅਸ੍ਯੈਤਦਾਤ੍ਮਕਾਮਮਾਪ੍ਤਕਾਮਮਕਾਮਂ .. ਰੂਪਂ॥ ਤਦ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਿਯਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਸਂਪਰਿष੍ਵਕ੍ਤੋ ਨਬਾਹ੍ਯਂ ਕਿਂ ਚਨਵੇਦ ਨਾਨ੍ਤਰਮੇਵਮੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ਼ਾਰਿਰਆਤ੍ਮਾ . ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਨਾਤ੍ਮਨਾ ਸਂਪਰਿष੍ਵਕ੍ਤੋ ਨਬਾਹ੍ਯਂ ਕਿਂ ਚਨਵੇਦ ਨਾਨ੍ਤਰਂ
ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ—ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਇੰਝ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖ ਨਾਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ, ਨਾਂ ਅੰਦਰ; ਇੰਝ ਹੀ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ, ਨਾਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ, ਨਾਂ ਅੰਦਰ।
ਤਦ੍ਵਾਅਸ੍ਯੈਤਦਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦੋऽਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾਭਯਁ ਰੂਪਮਸ਼ੋਕਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਇਹ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਪ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬੇਹੱਦ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ।
ਅਤ੍ਰ ਪਿਤਾਪਿਤਾ ਭਵਤਿ ਮਾਤਾਮਾਤਾ ਲੋਕਾਅਲੋਕਾ ਦੇਵਾਅਦੇਵਾ ਵੇਦਾ ਅਵੇਦਾ ਯਜ੍ਞੋऽਯਜ੍ਞੋ . ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਤੇਨੋऽਸ੍ਤੇਨੋ ਭਵਤਿ ਭ੍ਰੂਣਹਾਭ੍ਰੂਣਹਾ ਪੌਲ੍ਕਸੋऽਪੌਲ੍ਕਸਸ਼੍ਚਾਣ੍ਡਾਲੋऽਚਣ੍ਡਾਲਃ . . ਸ਼੍ਰਮਣੋऽਸ਼੍ਰਮਣਸ੍ ਤਾਪਸੋऽਤਾਪਸੋऽਨਨ੍ਵਾਗਤਃ ਪੁਣ੍ਯੇਨਾਨਨ੍ਵਾਗਤਃ ਪਾਪੇਨ; ਤੀਰ੍ਣੋਹਿਤਦਾਸਰ੍ਵਾਙ੍ਸ਼ੋਕਾਨ੍ਹृਦਯਸ੍ਯ ਭਵਤਿ
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਪਿਤਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਮਾਂ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਲੋਕ ਲੋਕ ਨਹੀਂ, ਦਿਵਤੇ ਦਿਵਤੇ ਨਹੀਂ, ਵੇਦ ਵੇਦ ਨਹੀਂ, ਯਜਨ ਯਜਨ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਚੋਰ ਚੋਰ ਨਹੀਂ, ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਾ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਛੂਤ ਅਛੂਤ ਨਹੀਂ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਹੀਂ, ਤਪਸਵੀ ਤਪਸਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਨਾਂ ਚੰਗੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ, ਨਾਂ ਮੰਦੇ ਨਾਲ; ਉਹ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਯਦ੍ਵੈਤਨ੍ਨਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਵੈਤਦ੍ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਂ . ਨਪਸ਼੍ਯਤਿਃ ਨਹਿਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ਦृष੍ਟੇਰ੍ਵਿਪਰਿਲੋਪੋਵਿਦ੍ਯਤੇऽਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਨ੍; ਨਤੁਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਸ੍ਤਿ, ਤਤੋऽਨ੍ਯਦ੍ਵਿਭਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵੇਖ ਸਕੇ।
ਯਦ੍ਵੈਤਨ੍ਨਜਿਘ੍ਰਤਿ, ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਵੈਤਦ੍ਘ੍ਰਾਤਵ੍ਯਂ . ਨਜਿਘ੍ਰਤਿ; ਨਹਿਘ੍ਰਾਤੁਰ੍ਘ੍ਰਾਤੇਰ੍ਵਿਪਰਿਲੋਪੋਵਿਦ੍ਯਤੇऽਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਤੁਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਸ੍ਤਿ, ਤਤੋऽਨ੍ਯਦ੍ਵਿਭਕ੍ਤਂ ਯਜ੍ ਜਿਘ੍ਰੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੁੰਘਣ ਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁੰਘ ਸਕੇ।
ਯਦ੍ਵੈਤਨ੍ਨਰਸਯਤਿ, ਵਿਜਾਨਨ੍ਵੈਤਦ੍ਰਸਂ ਨਰਸਯਤਿ; ਨਹਿਰਸਯਿਤੂਰਸਾਦ੍ ਵਿਪਰਿਲੋਪੋਵਿਦ੍ਯਤੇऽਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਤੁਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਸ੍ਤਿ, ਤਤੋऽਨ੍ਯਦ੍ਵਿਭਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ਰਸਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਚੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੱਖਣ ਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚੱਖ ਸਕੇ।
ਯਦ੍ਵੈਤਨ੍ਨਵਦਤਿ, ਵਦਨ੍ਵੈਤਦ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ . ਨਵਦਤਿ; ਨਹਿਵਕ੍ਤੁਰ੍ਵਚੋ ਵਿਪਰਿਲੋਪੋਵਿਦ੍ਯਤੇऽਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਤੁਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਸ੍ਤਿ, ਤਤੋऽਨ੍ਯਦ੍ਵਿਭਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ਵਦੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬੋਲਣ ਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕੇ।
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਬੋਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਬੋਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਬੋਲੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।'
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਘੁੰਮ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ ਲਈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਉਹੀ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।' 'ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।'
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਘੁੰਮ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ ਲਈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਉਹੀ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।' 'ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।'
ਤਾਵਾਅਸ੍ਯੈਤਾਹਿਤਾਨਾਮ ਨਾਡ੍ਯੋਯਥਾ ਕੇਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਧਾਭਿਨ੍ਨਸ੍ ਤਾਵਤਾਣਿਮ੍ਨਾਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯ ਨੀਲਸ੍ਯ ਪਿਙ੍ਗਲਸ੍ਯ ਹਰਿਤਸ੍ਯ ਲੋਹਿਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਣਾ॥ ਅਥ ਯਤ੍ਰੈਨਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤੀਵ ਜਿਨਨ੍ਤੀਵ ਹਸ੍ਤੀਵ ਵਿਚ੍ਛਾਯਯਤਿ ਗਰ੍ਤਮਿਵ ਪਤਤਿ ਯਦੇਵਜਾਗ੍ਰਦ੍ਭਯਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਤ੍ਰਾਵਿਦ੍ਯਯਾ ਭਯਂ . ਮਨ੍ਯਤੇ॥ ਅਥ ਯਤ੍ਰ ਰਾਜੇਵ ਦੇਵਇਵਾਹਮ੍ ਏਵਇਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸੋऽਸ੍ਯ ਪਰਮੋਲੋਕੋ॥ ਅਥ ਸੁਪ੍ਤੋਨਕਂ ਚਨਕਾਮਂ ਕਾਮਯਤੇ ਨਕਂ ਚਨਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ . ॥.
ਜਿੰਨੀ ਨਸਾਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਸਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਟਾ, ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਹਰਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਖੱਡ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ, ਜਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਡਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ, 'ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦਿਵਤਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹਾਂ,' ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ।