ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਾਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਮਨ ਏਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਨਨ੍ਦਇਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਨਨ੍ਦਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਮਨ ਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਮਨਸਾ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮਭਿਹਰ੍ਯਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਃ ਪੁਤ੍ਰੋਜਾਯਤੇ; ਸਆਨਨ੍ਦੋ॥ ਮਨੋ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਂ ਮਨੋ ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। 'ਮਨ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਆਨੰਦ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ? 'ਮਨ ਹੀ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਔਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।'
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।' ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' 'ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?'
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਹਾਕਲ੍ਯੋਃ ਹृਦਯਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ; ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਚ੍ਛਾਕਲ੍ਯੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਧृਦਯਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਹृਦਯਸ੍ਯ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ !॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਦਿਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਆਖੀ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਦਿਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਦਿਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।' ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਪੱਖ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਹृਦਯਮੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ; ਸ੍ਥਿਤਿਰਿਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਸ੍ਥਿਤਿਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਹृਦਯਮੇਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯਤਨਁ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਁ ਹृਦਯਂ ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।' ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' 'ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?'
ਸਹੋਵਾਚ . ਇਨ੍ਧੋ ਹ ਵੈਨਾਮੈषਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਸ੍; ਤਂ ਵਾਏਤਮਿਨ੍ਧਁ ਸਨ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣੈਵ; ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਿਯਾ ਇਵ ਹਿਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਿषਃ
ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਹਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ, ਅੜੋਸ-ਪੜੋਸ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਪਰੋਖੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।'
ਅਥੈਤਦ੍ਵਾਮੇऽਕ੍ਸ਼ਿਣਿ . ਪੁਰੁषਰੂਪਮ੍ ਏषਾਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ ਵਿਰਾਟ੍, ਤਯੋਰੇषਸਁਸ੍ਤਾਵੋਯਏषੋऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯ ਆਕਾਸ਼ੋ॥ ਅਥੈਨਯੋਰੇਤਦਨ੍ਨਂ ਯਏषੋऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇ ਲੋਹਿਤਪਿਣ੍ਡੋ॥ ਅਥੈਨਯੋਰੇਤਤ੍ਪ੍ਰਾਵਰਣਂ ਯਦੇਤਦਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇ ਜਾਲਕਮਿਵਾਥੈਨਯੋਰੇषਾਸृਤਿਃ ਸਤੀ . ਸਂਚਰਣੀ ਯੈषਾਹृਦਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਾਨਾਡ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚਰਤਿ
ਹੁਣ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਿਰਾਜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਲਾਲ ਲੋਥੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਓੜਕ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ, ਜਾਲੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਨਸ, ਜੋ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।
ਤਾਵਾਅਸ੍ਯੈਤਾਹਿਤਾਨਾਮ ਨਾਡ੍ਯੋਯਥ ਕੇਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਧਾਭਿਨ੍ਨ .\^ ਏਤਾਭਿਰ੍ਵਾਏਤਮ੍ ਆਸ੍ਰਵਦਾਸ੍ਰਵਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦੇषਪ੍ਰਵਿਵਿਕ੍ਤਾਹਾਰਤਰ ਇਵ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਰੀਰਾਦਾਤ੍ਮਨਃ
ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਨਾ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ।
ਤਸ੍ਯ ਵਾਏਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ . ॥. ਪ੍ਰਾਚੀ ਦਿਕ੍ਪ੍ਰਾਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦਿਗ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਃ, ਪ੍ਰਤੀਚੀ ਦਿਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਉਦੀਚੀ ਦਿਗੁਦਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਦਿਗੂਰ੍ਧ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਅਵਾਚੀ ਦਿਗਵਾਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾਃ, ਸਰ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾਃ
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੱਖਣੀ ਸਾਹ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਸਾਹ, ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਉੱਤਲੀ ਸਾਹ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੇਠਲੀ ਸਾਹ; ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਹਨ।
ਜਨਕਁ ਹ ਵੈਦੇਹਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਜਗਾਮਃ ਸਮੇਨੇਨ ਵਦਿष੍ਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਹ ਯਜ੍ ਜਨਕਸ਼੍ਚ ਵੈਦੇਹੋ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰੇਸਮੂਦਤੁਸ੍ ਤਸ੍ਮੈ ਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਵਰਂ ਦਦੌ॥ ਸਹ ਕਾਮਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਵਵਵ੍ਰੇ॥ ਤਁ ਹਾਸ੍ਮੈ ਦਦੌ॥ ਤਁ ਹ ਸਮ੍ਰਾਡ੍ ਏਵਪੂਰ੍ਵਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ
ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਤੇ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਮੰਗਿਆ। ਉਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਆਦਿਤ੍ਯਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚਾਦਿਤ੍ਯੇਨੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
'ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?' 'ਸੂਰਜ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਚਨ੍ਦ੍ਰਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
'ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਫਿਰ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?' 'ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਅਗ੍ਨਿਨੈਵਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਤੇ ਚੰਨ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਗ੍ਨੌ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਵਾਗ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ! ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਵਾਚੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਅਪਿ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਃ ਪਾਣਿਰ੍ਨਵਿਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਅਥ ਯਤ੍ਰ ਵਾਗੁਚ੍ਚਰਤਿ ਉਪੈਵਤਤ੍ਰ ਨ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਗ੍ਨੌ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਵਾਚਿ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਆਤ੍ਮਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ! ਆਤ੍ਮਨੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।'
ਕਤਮਆਤ੍ਮੇਤਿ॥ ਯੋऽਯਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਹृਦ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ \^\` ਸਸਮਾਨਃ ਸਨ੍ਨੁਭੌਲੋਕੌਸਂਚਰਤਿ ਧ੍ਯਾਯਤੀਵ ਲੇਲਾਯਤੀਵ ਸਧੀਃ \` ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭੂਤ੍ਵੇਮਂ ਲੋਕਮਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ . \^
ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਜਿਹਾ, ਹਿਲਦਾ ਜਿਹਾ, ਸਮਝ ਵਾਲਾ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਲੋਕ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਅਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਜਾਯਮਾਨਃ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਃ ਪਾਪ੍ਮਭਿਃ ਸਁਸृਜ੍ਯਤੇ॥ ਸਉਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਃ ਪਾਪ੍ਮਨੋ ਵਿਜਹਾਤਿ ਮृਤ੍ਯੋਰੂਪਾਣਿ .
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ, ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਵਾਏਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਦ੍ਵੇਏਵਸ੍ਥਾਨੇ ਭਵਤਃ ਇਦਂ ਚ ਪਰਲੋਕਸ੍ਥਾਨਂ ਚ; ਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਤृਤੀਯਁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਥਾਨਂ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿष੍ਠਨੁਭੇਸ੍ਥਾਨੇ ਪਸ਼੍ਯਤੀਦਂ ਚ ਪਰਲੋਕਸ੍ਥਾਨਂ ਚ
ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ: ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਵਿਚੋਲਾ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ। ਇਸ ਵਿਚੋਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਥਾਕ੍ਰਮੋऽਯਂ ਪਰਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਭਵਤਿ; ਤਮਾਕ੍ਰਮਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯੋਭਯਾਨ੍ਪਾਪ੍ਮਨ ਆਨਨ੍ਦਾਁਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ॥ ਸਯਤ੍ਰਾਯਂ . ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਿਤਿ ਅਸ੍ਯਲੋਕਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਵਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਮਪਾਦਾਯ, ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਹਤ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਰ੍ਮਾਯ ਸ੍ਵੇਨ ਭਾਸਾਸ੍ਵੇਨ ਜ੍ਯੋਤਿषਾ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਯਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਯਂਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਭਵਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ—ਪਾਪ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਪ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਤਤ੍ਰ ਰਥਾ ਨਰਥਯੋਗਾ ਨਪਨ੍ਥਾਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਅਥ ਰਥਾਨ੍ਰਥਯੋਗਾਨ੍ਪਥਃ ਸृਜਤੇ॥ ਨਤਤ੍ਰਾਨਨ੍ਦਾਮੁਦਃ ਪ੍ਰਮੁਦੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਅਥਾਨਨ੍ਦਾਨ੍ਮੁਦਃ ਪ੍ਰਮੁਦਃ ਸृਜਤੇ॥ ਨਤਤ੍ਰ ਵੇਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁष੍ਕਰਿਣ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਅਥ ਵੇਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਃ ਪੁष੍ਕਰਿਣੀਃ ਸृਜਤੇ; ਸਹਿਕਰ੍ਤਾ
ਉਥੇ ਨਾ ਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਰਸਤੇ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਰਥ, ਰਥੀ ਤੇ ਰਸਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਸੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਸੁੱਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਹੌਵਲੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਹੌਵਲੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਤਲਾਬ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।
ਤਦਪ੍ਯ੍ ਏਤੇਸ਼੍ਲੋਕਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨ ਸ਼ਾਰੀਰਮਭਿਪ੍ਰਹਤ੍ਯਾ- -ਸੁਪ੍ਤਃ ਸੁਪ੍ਤਾਨਭਿਚਾਕਸ਼ੀਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਦਾਯ ਪੁਨਰੈਤਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਪੌਰੁष ਏਕਹਁਸਃ
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਸੁੱਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨਿਆਂ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਇਕੱਲਾ ਹੰਸ।
ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਨਪਰਂ ਕੁਲਾਯਂ ਬਹਿਃ ਕੁਲਾਯਾਦਮृਤਸ਼੍ਚਰਿਤ੍ਵਾ, ਸਈਯਤੇऽਮृਤੋ ਯਤ੍ਰਕਾਮਂ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਪੌਰੁष ਏਕਹਁਸਃ
ਸਾਹ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨਿਆਂ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਇਕੱਲਾ ਹੰਸ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਉਚ੍ਚਾਵਚਮੀਯਮਾਨੋ ਰੂਪਾਣਿ ਦੇਵਃ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍ਯ੍ ਉਤੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਸਹਮੋਦਮਾਨੋ ਜਕ੍ਸ਼ਦੁਤੇਵਾਪਿ ਭਯਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍
ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਉੱਚੇ-ਹੇਠਲੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਰਾਮਮਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਤਂ ਕਸ਼੍ਚਨਪਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਤਂ ਨਾਯਤਂ ਬੋਧਯੇਦਿਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਃ ਦੁਰ੍ਭਿषਜ੍ਯਁ ਹਾਸ੍ਮੈਭਵਤਿ, ਯਮੇषਨਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਉਹਦੇ ਆਨੰਦ ਬਾਗ ਨੂੰ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' ਜੇ ਉਹ ਲੱਭਣ ਤੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥੋ ਖਲ੍ਵਾਹੁਃ ਜਾਗਰਿਤਦੇਸ਼ਏਵਾਸ੍ਯੈਸ; ਯਾਨਿ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਾਨਿ ਸੁਪ੍ਤਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਯਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਯਂਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ . \`॥. ਸੋऽਹਂ ਭਗਵਤੇ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮਿ॥ ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯੈਵ . ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਇਹ ਉਸਦੀ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਹੈ।' ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁੱਤ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਪ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।' 'ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।'
. 40 : 34 ਸਵਾਏषਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤੇ ਰਤ੍ਵਾਚਰਿਤ੍ਵਾਦृष੍ਟ੍ਵੈਵਪੁਣ੍ਯਂ ਚ ਪਾਪਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਨ੍ਯਾਯਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਰਵਤਿ ਬੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਯੈਵ ਸਯਦਤ੍ਰ ਕਿਙ੍ਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਨਨ੍ਵਾਗਤਸ੍ ਤੇਨ ਭਵਤਿ ਅਸਙ੍ਗੋ ਹ੍ਯਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਸੋऽਹਂ ਭਗਵਤੇ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮਿ॥ ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯੈਵਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
. ਸ ਵਾ ਏष ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਰਤ੍ਵਾ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਪੁਣ੍ਯਂ ਚ ਪਾਪਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਨ੍ਯਾਯਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਰਵਤਿ ਬੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਯੈਵ; ਸ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਕਿਙ੍ਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਨਨ੍ਵਾਗਤਸ੍ ਤੇਨ ਭਵਤਿ ਅਸਙ੍ਗੋ ਹ੍ਯਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਸੋऽਹਂ ਭਗਵਤੇ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮਿ॥ ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯੈਵ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
. ਸ ਵਾ ਏष ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਬੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇ ਰਤ੍ਵਾ ਚਰਿਤ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਪੁਣ੍ਯਂ ਚ ਪਾਪਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਨ੍ਯਾਯਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਨ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਰਵਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਾਯੈਵ
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਘੁੰਮ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਲਈ।
ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। 'ਦਿਲ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਥਿਰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਥਿਰਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ? 'ਦਿਲ ਹੀ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਦਿਲ, ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਦਿਲ, ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਿਲ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਦਿਲ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।'
ਅਥ ਹ ਜਨਕੋ ਵੈਦੇਹਃ ਕੂਰ੍ਚਾਦੁਪਾਵਸਰ੍ਪਨ੍ਨੁਵਾਚਃ ਨਮਸ੍ ਤੇ ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਾਨੁ ਮਾ ਸ਼ਾਧੀਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਃ ਯਥਾ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਮਹਾਨ੍ਤਮਧ੍ਵਾਨਮੇष੍ਯਨ੍ਰਥਂ ਵਾ ਨਾਵਂ ਵਾ ਸਮਾਦਦੀਤੈਵਮੇਵੈਤਾਭਿਰੁਪਨਿषਦ੍ਭਿਃ ਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾਸਿ ਏਵਂ ਵृਨ੍ਦਾਰਕ ਆਢ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਧੀਤਵੇਦ ਉਕ੍ਤੋਪਨਿषਤ੍ਕ ਇਤੋਵਿਮੁਚ੍ਯਮਾਨਃ ਕ੍ਵਗਮਿष੍ਯਸੀਤਿ॥ ਨਾਹਂ ਤਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਵੇਦ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਾਮੀਤਿ॥ ਅਥ ਵੈਤੇऽਹਂ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਸੀਤਿ॥ ਬ੍ਰਵੀਤੁ ਭਗਵਾਨਿਤਿ
ਫਿਰ ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਦੇਵੀ।' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਰਥ ਜਾਂ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਨ ਟਿਕਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਐ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸੁਣ ਲਈ, ਤਾਂ ਜਦ ਇਥੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਗਵਾਨ, ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।' 'ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ।' 'ਭਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।'
ਸਏषਨੇਤਿ ਨੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਗृਹ੍ਯੋ ਨਹਿਗृਹ੍ਯਤੇऽਸ਼ੀਰ੍ਯੋ ਨਹਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇऽਸਙ੍ਗੋऽਸਿਤੋ ਨਸਜ੍ਯਤੇ ਨਵ੍ਯਥਤੇ .\^ ਅਭਯਂ ਵੈ, ਜਨਕ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਸੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹੋਃ ਨਮਸ੍ ਤੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਾਭਯਂ ਤ੍ਵਾਗਚ੍ਛਤਾਦ੍ਯੋਨੋ, ਭਗਵਨ੍ ਅਭਯਂ ਵੇਦਯਸ .: ਸ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋ ਵੈਦੇਹੋऽਭਯਂ ਤ੍ਵਾਗਚ੍ਛਤਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਯੋ ਨੋ, ਭਗਵਨ੍ ਅਭਯਂ ਵੇਦਯਸੇ; ਨਮਸ੍ ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਇਮੇਵਿਦੇਹਾਅਯਮਹਮਸ੍ਮੀਤਿ॥ 3 = 14.7.1 =
ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ' ਹੈ; ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ; ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਨਕ।' ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲੇ। ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।' ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੈਦੇਹ ਮੇਰੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।'
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਬੋਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਬੋਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਬੋਲੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।'
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਘੁੰਮ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ ਲਈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਉਹੀ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।' 'ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।'
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਘੁੰਮ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ ਲਈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਉਹੀ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।' 'ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।'