. .\^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਜਿਤ੍ਵਾ ਹੈਲਿਨੋ ਵਾਗ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ॥ ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਚ੍ਛੈਲਿਨੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਾਗ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਵਦਤੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਜਿਤਵਾ ਹੈਲੀਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਬੋਲੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਾ ਆਖੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੈਲੀਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬੋਲੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, 'ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ ਲਵੇ।' ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?
. .\^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਬਰ੍ਕੁਰ੍ਵਾਰ੍ष੍ਣਸ਼੍: ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ॥ ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਦ੍ਵਾਰ੍ष੍ਣੋऽਬ੍ਰਵੀਚ੍: ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਪਸ਼੍ਯਤੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਬਰਕੁ ਵਾਰਸ਼ਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਅੱਖ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਾ ਆਖੇ, ਤਿਵੇਂ ਵਾਰਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅੱਖ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਤਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਸਤ੍ਯਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਮਾਹੁਃ ਅਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਰਿਤਿ॥ ਸਆਹਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ, ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਮ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ। ਅੱਖ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਸਿਮਰ। ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ? ਅੱਖ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ'; ਜਦ ਆਖਦੇ ਹਨ 'ਮੈਂ ਵੇਖ ਲਿਆ', ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਅੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, 'ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ ਲਵੇ।' ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਗਰ੍ਦਭੀਵਿਪੀਤੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ; ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਦ੍ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋऽਬ੍ਰਵੀਚ੍: ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਸ਼ृਣ੍ਵਤੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਨਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਨਨ੍ਤਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਦਿਸ਼ ਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, . \` ਯਾਂ ਕਾਙ੍ਚ ਦਿਸ਼ਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਨੈਵਾਸ੍ਯਾ ਅਨ੍ਤਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਅਨਨ੍ਤਾਹਿਦਿਸ਼ਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਁ ਹਿਦਿਸ਼ਃ , ਸਮ੍ਰਾਟ੍, . ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ ਨੈਨਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ, ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।' ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' 'ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?'
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ षਤ੍ਯਕਾਮੋ ਜਾਬਾਲੋਃ ਮਨੋ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ; ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਤ੍षਤ੍ਯਕਾਮੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਮਨੋ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਮਨਸੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਸ਼ਤ੍ਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਮਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਆਖੀ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਯਕਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਮਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।' ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਪੱਖ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਾਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਮਨ ਏਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਨਨ੍ਦਇਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਨਨ੍ਦਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਮਨ ਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਮਨਸਾ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮਭਿਹਰ੍ਯਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਃ ਪੁਤ੍ਰੋਜਾਯਤੇ; ਸਆਨਨ੍ਦੋ॥ ਮਨੋ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਂ ਮਨੋ ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।' ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' 'ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?'
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਹਾਕਲ੍ਯੋਃ ਹृਦਯਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ; ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਚ੍ਛਾਕਲ੍ਯੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਧृਦਯਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਹृਦਯਸ੍ਯ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ !॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਦਿਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਆਖੀ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਦਿਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਦਿਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।' ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਪੱਖ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਹृਦਯਮੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ; ਸ੍ਥਿਤਿਰਿਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਸ੍ਥਿਤਿਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਹृਦਯਮੇਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯਤਨਁ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਁ ਹृਦਯਂ ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।' ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' 'ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?'
ਸਹੋਵਾਚ . ਇਨ੍ਧੋ ਹ ਵੈਨਾਮੈषਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਸ੍; ਤਂ ਵਾਏਤਮਿਨ੍ਧਁ ਸਨ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣੈਵ; ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਿਯਾ ਇਵ ਹਿਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਿषਃ
ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਹਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ, ਅੜੋਸ-ਪੜੋਸ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਪਰੋਖੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।'
ਅਥੈਤਦ੍ਵਾਮੇऽਕ੍ਸ਼ਿਣਿ . ਪੁਰੁषਰੂਪਮ੍ ਏषਾਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ ਵਿਰਾਟ੍, ਤਯੋਰੇषਸਁਸ੍ਤਾਵੋਯਏषੋऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯ ਆਕਾਸ਼ੋ॥ ਅਥੈਨਯੋਰੇਤਦਨ੍ਨਂ ਯਏषੋऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇ ਲੋਹਿਤਪਿਣ੍ਡੋ॥ ਅਥੈਨਯੋਰੇਤਤ੍ਪ੍ਰਾਵਰਣਂ ਯਦੇਤਦਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇ ਜਾਲਕਮਿਵਾਥੈਨਯੋਰੇषਾਸृਤਿਃ ਸਤੀ . ਸਂਚਰਣੀ ਯੈषਾਹृਦਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਾਨਾਡ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚਰਤਿ
ਹੁਣ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਿਰਾਜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਲਾਲ ਲੋਥੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਓੜਕ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ, ਜਾਲੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਨਸ, ਜੋ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।
ਤਾਵਾਅਸ੍ਯੈਤਾਹਿਤਾਨਾਮ ਨਾਡ੍ਯੋਯਥ ਕੇਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਧਾਭਿਨ੍ਨ .\^ ਏਤਾਭਿਰ੍ਵਾਏਤਮ੍ ਆਸ੍ਰਵਦਾਸ੍ਰਵਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦੇषਪ੍ਰਵਿਵਿਕ੍ਤਾਹਾਰਤਰ ਇਵ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਰੀਰਾਦਾਤ੍ਮਨਃ
ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਨਾ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ।
ਤਸ੍ਯ ਵਾਏਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ . ॥. ਪ੍ਰਾਚੀ ਦਿਕ੍ਪ੍ਰਾਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦਿਗ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਃ, ਪ੍ਰਤੀਚੀ ਦਿਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਉਦੀਚੀ ਦਿਗੁਦਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਦਿਗੂਰ੍ਧ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਅਵਾਚੀ ਦਿਗਵਾਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾਃ, ਸਰ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾਃ
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੱਖਣੀ ਸਾਹ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਸਾਹ, ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਉੱਤਲੀ ਸਾਹ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੇਠਲੀ ਸਾਹ; ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਹਨ।
ਜਨਕਁ ਹ ਵੈਦੇਹਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਜਗਾਮਃ ਸਮੇਨੇਨ ਵਦਿष੍ਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਹ ਯਜ੍ ਜਨਕਸ਼੍ਚ ਵੈਦੇਹੋ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰੇਸਮੂਦਤੁਸ੍ ਤਸ੍ਮੈ ਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਵਰਂ ਦਦੌ॥ ਸਹ ਕਾਮਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਵਵਵ੍ਰੇ॥ ਤਁ ਹਾਸ੍ਮੈ ਦਦੌ॥ ਤਁ ਹ ਸਮ੍ਰਾਡ੍ ਏਵਪੂਰ੍ਵਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ
ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਤੇ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਮੰਗਿਆ। ਉਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਆਦਿਤ੍ਯਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚਾਦਿਤ੍ਯੇਨੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
'ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?' 'ਸੂਰਜ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਚਨ੍ਦ੍ਰਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
'ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਫਿਰ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?' 'ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਅਗ੍ਨਿਨੈਵਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਤੇ ਚੰਨ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।'
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਗ੍ਨੌ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਵਾਗ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ! ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਵਾਚੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਅਪਿ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਃ ਪਾਣਿਰ੍ਨਵਿਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਅਥ ਯਤ੍ਰ ਵਾਗੁਚ੍ਚਰਤਿ ਉਪੈਵਤਤ੍ਰ ਨ੍ਯੇਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਅਸ੍ਤਮਿਤ ਆਦਿਤ੍ਯੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤੇ, ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਗ੍ਨੌ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਵਾਚਿ, ਕਿਂਜ੍ਯੋਤਿਰੇਵਾਯਂ ਪੁਰੁष ਇਤਿ॥ ਆਤ੍ਮਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ! ਆਤ੍ਮਨੈਵਾਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਸ੍ਤੇ ਪਲ੍ਯਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਪਰ੍ਯੇਤੀਤਿ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।'
ਕਤਮਆਤ੍ਮੇਤਿ॥ ਯੋऽਯਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਹृਦ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ \^\` ਸਸਮਾਨਃ ਸਨ੍ਨੁਭੌਲੋਕੌਸਂਚਰਤਿ ਧ੍ਯਾਯਤੀਵ ਲੇਲਾਯਤੀਵ ਸਧੀਃ \` ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭੂਤ੍ਵੇਮਂ ਲੋਕਮਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ . \^
ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਜਿਹਾ, ਹਿਲਦਾ ਜਿਹਾ, ਸਮਝ ਵਾਲਾ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਲੋਕ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਅਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਜਾਯਮਾਨਃ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਃ ਪਾਪ੍ਮਭਿਃ ਸਁਸृਜ੍ਯਤੇ॥ ਸਉਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਃ ਪਾਪ੍ਮਨੋ ਵਿਜਹਾਤਿ ਮृਤ੍ਯੋਰੂਪਾਣਿ .
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ, ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਵਾਏਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਦ੍ਵੇਏਵਸ੍ਥਾਨੇ ਭਵਤਃ ਇਦਂ ਚ ਪਰਲੋਕਸ੍ਥਾਨਂ ਚ; ਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਤृਤੀਯਁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਥਾਨਂ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿष੍ਠਨੁਭੇਸ੍ਥਾਨੇ ਪਸ਼੍ਯਤੀਦਂ ਚ ਪਰਲੋਕਸ੍ਥਾਨਂ ਚ
ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ: ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਵਿਚੋਲਾ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ। ਇਸ ਵਿਚੋਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵਾਗੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਪ੍ਰਜ੍ਞੇਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਪ੍ਰਜ੍ਞਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵਾਗੇਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਵਾਚਾਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਬਨ੍ਧੁਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯਤ; ऋਗ੍ਵੇਦੋਯਜੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸਾਮਵੇਦੋऽਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸ ਇਤਿਹਾਸਃ ਪੁਰਾਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਉਪਨਿषਦਃ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ ਸੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨਿ . . ਵਾਚੈਵ, ਸਂਰਾਟ੍, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ; ਵਾਗ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਂ ਵਾਗ੍ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਸਿਮਰ। ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ? ਬੋਲੀ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਾਂਗੀਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣੇ, ਵਿਦਿਆ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ—all ਕੁਝ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਚਰ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਕੰਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਆਖੀ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਕੰਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।' ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਪੱਖ ਹੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। 'ਕੰਨ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਅਨੰਤਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ? 'ਰਾਜਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਕੰਨ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਕੰਨ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। 'ਮਨ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਆਨੰਦ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ? 'ਮਨ ਹੀ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਔਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।'
ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। 'ਦਿਲ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਥਿਰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਥਿਰਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ? 'ਦਿਲ ਹੀ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਦਿਲ, ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਦਿਲ, ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਿਲ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਦਿਲ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।'
ਅਥ ਹ ਜਨਕੋ ਵੈਦੇਹਃ ਕੂਰ੍ਚਾਦੁਪਾਵਸਰ੍ਪਨ੍ਨੁਵਾਚਃ ਨਮਸ੍ ਤੇ ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਾਨੁ ਮਾ ਸ਼ਾਧੀਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਃ ਯਥਾ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਮਹਾਨ੍ਤਮਧ੍ਵਾਨਮੇष੍ਯਨ੍ਰਥਂ ਵਾ ਨਾਵਂ ਵਾ ਸਮਾਦਦੀਤੈਵਮੇਵੈਤਾਭਿਰੁਪਨਿषਦ੍ਭਿਃ ਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾਸਿ ਏਵਂ ਵृਨ੍ਦਾਰਕ ਆਢ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਧੀਤਵੇਦ ਉਕ੍ਤੋਪਨਿषਤ੍ਕ ਇਤੋਵਿਮੁਚ੍ਯਮਾਨਃ ਕ੍ਵਗਮਿष੍ਯਸੀਤਿ॥ ਨਾਹਂ ਤਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਵੇਦ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਾਮੀਤਿ॥ ਅਥ ਵੈਤੇऽਹਂ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਸੀਤਿ॥ ਬ੍ਰਵੀਤੁ ਭਗਵਾਨਿਤਿ
ਫਿਰ ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਦੇਵੀ।' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਰਥ ਜਾਂ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਨ ਟਿਕਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਐ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸੁਣ ਲਈ, ਤਾਂ ਜਦ ਇਥੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਗਵਾਨ, ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।' 'ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ।' 'ਭਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।'
ਸਏषਨੇਤਿ ਨੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਗृਹ੍ਯੋ ਨਹਿਗृਹ੍ਯਤੇऽਸ਼ੀਰ੍ਯੋ ਨਹਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇऽਸਙ੍ਗੋऽਸਿਤੋ ਨਸਜ੍ਯਤੇ ਨਵ੍ਯਥਤੇ .\^ ਅਭਯਂ ਵੈ, ਜਨਕ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਸੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹੋਃ ਨਮਸ੍ ਤੇ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਾਭਯਂ ਤ੍ਵਾਗਚ੍ਛਤਾਦ੍ਯੋਨੋ, ਭਗਵਨ੍ ਅਭਯਂ ਵੇਦਯਸ .: ਸ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋ ਵੈਦੇਹੋऽਭਯਂ ਤ੍ਵਾਗਚ੍ਛਤਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਯੋ ਨੋ, ਭਗਵਨ੍ ਅਭਯਂ ਵੇਦਯਸੇ; ਨਮਸ੍ ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਇਮੇਵਿਦੇਹਾਅਯਮਹਮਸ੍ਮੀਤਿ॥ 3 = 14.7.1 =
ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ' ਹੈ; ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ; ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਨਕ।' ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲੇ। ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।' ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੈਦੇਹ ਮੇਰੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।'
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? 'ਬੋਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ,' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਬੋਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚੱਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਬੋਲੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।' 'ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲ੍ਕ੍ਯ।'