ਅਥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਹੋਵਾਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਭਗਵਨ੍ਤੋ, ਯੋਵਃ ਕਾਮਯਤੇ, ਸਮਾ ਪृਚ੍ਛਤੁ, ਸਰ੍ਵੇ ਵਾ ਮਾ ਪृਚ੍ਛਤ; ਯੋਵਃ ਕਾਮਯਤੇ, ਤਂ ਵਃ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ, ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵਾ ਵਃ ਪृਚ੍ਛਾਮੀਤਿ॥ ਤੇਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਦਧृषੁਃ
ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਭਗਤੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਪੁੱਛ ਲਓ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪੁੱਛ ਲਓ; ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂਗਾ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
ਤਾਨ੍ਹੈਤੈਃ ਸ਼੍ਲੋਕੈਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਯਥਾ ਵृਕ੍ਸ਼ੋਵਨਸ੍ਪਤਿਃ ਤਥੈਵਪੁਰੁषੋऽਮृषਾਃ ਤਸ੍ਯ ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਲੋਮਾਨਿ ਤ੍ਵਗਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਟਿਕਾ ਬਹਿਃ
ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਮੜੀ ਬਾਹਰਲੀ ਛਾਲ ਹੈ।
ਤ੍ਵਚਏਵਾਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤ੍ਵਚਉਤ੍ਪਟਸ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਾਤੁਨ੍ਨਾਤ੍ \^ ਪ੍ਰੈਤਿ, ਰਸੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦਿਵਾਹਤਾਤ੍
ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਲਹੂ ਰਸ ਵਾਂਗ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਹੂ ਵਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜਖ਼ਮ ਲੱਗਣ ਤੇ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਮਾਁਸਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਕਰਾਣਿ, ਕਿਨਾਟਁ ਸ੍ਨਾਵ, ਤਤ੍ਸ੍ਥਿਰਮ੍; ਅਸ੍ਥੀਨ੍ਯਨ੍ਤਰਤੋ ਦਾਰੁਣਿ, ਮਜ੍ਜਾਮਜ੍ਜੋਪਮਾਕृਤਾ
ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਗੂਦਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਤੰਤੂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ; ਹੱਡੀਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਮੱੱਜ਼ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ੋਵृਕ੍ਣੋਰੋਹਤਿ ਮੂਲਾਨ੍ਨਵਤਰਃ ਪੁਨਃ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਵृਕ੍ਣਃ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਲਾਤ੍ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਕੱਟਣ ਤੇ ਮੁੜ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਰਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ?
ਜਨਕੋਹ ਵੈਦੇਹ ਆਸਾਂ ਚਕ੍ਰੇ॥ ਅਥ ਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਆਵਵ੍ਰਾਜ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹੋ . ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਕਿਮਰ੍ਥਮਚਾਰੀਃ, ਪਸ਼ੂਨਿਚ੍ਛਨਣ੍ਵਨ੍ਤਾਨੀਤਿ॥ ਉਭਯਮੇਵ, ਸਁਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਆਇਆ। ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਆਇਆ—ਢੋਰ ਲੈਣ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਲੈਣ? ਦੋਵੇਂ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮ ਊਦਙ੍ਕਃ ਹੌਲ੍ਵਾਯਨਃ ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ॥ ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਚ੍ਛੌਲ੍ਵਾਯਨੋ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ, ਅਪ੍ਰਾਣਤੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਉਦੰਗ ਹੌਲਵਾਇਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਸਾਹ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਾ ਆਖੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੌਲਵਾਇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਹ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਸ ਏਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਪ੍ਰਿਯਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਪ੍ਰਿਯਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਪ੍ਰਾਣਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਕਾਮਾਯਾਯਾਜ੍ਯਂ ਯਾਜਯਤਿ ਅਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਅਪਿ ਤਤ੍ਰ ਵਧਾਸ਼ਙ੍ਗਾ \^ ਭਵਤਿ, ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਮੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੈਵ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਕਾਮਾਯ; ਪ੍ਰਾਣੋਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ ਨੈਨਂ ਪ੍ਰਾਣੋਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਹ੍॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, 'ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ ਲਵੇ।' ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?
. .\^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਜਿਤ੍ਵਾ ਹੈਲਿਨੋ ਵਾਗ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ॥ ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਚ੍ਛੈਲਿਨੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਾਗ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਵਦਤੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਜਿਤਵਾ ਹੈਲੀਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਬੋਲੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਾ ਆਖੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੈਲੀਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬੋਲੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, 'ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ ਲਵੇ।' ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?
. .\^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਬਰ੍ਕੁਰ੍ਵਾਰ੍ष੍ਣਸ਼੍: ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ॥ ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਦ੍ਵਾਰ੍ष੍ਣੋऽਬ੍ਰਵੀਚ੍: ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਪਸ਼੍ਯਤੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਬਰਕੁ ਵਾਰਸ਼ਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਅੱਖ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਾ ਆਖੇ, ਤਿਵੇਂ ਵਾਰਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅੱਖ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਤਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਸਤ੍ਯਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਮਾਹੁਃ ਅਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਰਿਤਿ॥ ਸਆਹਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ, ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਮ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ। ਅੱਖ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਸਿਮਰ। ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ? ਅੱਖ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ'; ਜਦ ਆਖਦੇ ਹਨ 'ਮੈਂ ਵੇਖ ਲਿਆ', ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਅੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, 'ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ ਲਵੇ।' ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਗਰ੍ਦਭੀਵਿਪੀਤੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ; ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਦ੍ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋऽਬ੍ਰਵੀਚ੍: ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਸ਼ृਣ੍ਵਤੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਨਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਨਨ੍ਤਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਦਿਸ਼ ਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, . \` ਯਾਂ ਕਾਙ੍ਚ ਦਿਸ਼ਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਨੈਵਾਸ੍ਯਾ ਅਨ੍ਤਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਅਨਨ੍ਤਾਹਿਦਿਸ਼ਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਁ ਹਿਦਿਸ਼ਃ , ਸਮ੍ਰਾਟ੍, . ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ ਨੈਨਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ, ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।' ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' 'ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?'
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ षਤ੍ਯਕਾਮੋ ਜਾਬਾਲੋਃ ਮਨੋ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ; ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਤ੍षਤ੍ਯਕਾਮੋ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਮਨੋ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਮਨਸੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਸ਼ਤ੍ਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਮਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਆਖੀ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਯਕਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਮਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।' ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਪੱਖ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਾਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਮਨ ਏਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਨਨ੍ਦਇਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਨਨ੍ਦਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਮਨ ਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਮਨਸਾ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮਭਿਹਰ੍ਯਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਃ ਪੁਤ੍ਰੋਜਾਯਤੇ; ਸਆਨਨ੍ਦੋ॥ ਮਨੋ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਂ ਮਨੋ ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।' ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' 'ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?'
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਹਾਕਲ੍ਯੋਃ ਹृਦਯਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ; ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਚ੍ਛਾਕਲ੍ਯੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਧृਦਯਂ ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਅਹृਦਯਸ੍ਯ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ !॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਦਿਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਆਖੀ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਦਿਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਦਿਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।' ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਪੱਖ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਹृਦਯਮੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ; ਸ੍ਥਿਤਿਰਿਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਸ੍ਥਿਤਿਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਹृਦਯਮੇਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯਤਨਁ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਹृਦਯਂ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਁ ਹृਦਯਂ ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਃ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।' ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' 'ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?'
ਸਹੋਵਾਚ . ਇਨ੍ਧੋ ਹ ਵੈਨਾਮੈषਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਸ੍; ਤਂ ਵਾਏਤਮਿਨ੍ਧਁ ਸਨ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣੈਵ; ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਿਯਾ ਇਵ ਹਿਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਿषਃ
ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਹਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ, ਅੜੋਸ-ਪੜੋਸ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਪਰੋਖੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।'
ਅਥੈਤਦ੍ਵਾਮੇऽਕ੍ਸ਼ਿਣਿ . ਪੁਰੁषਰੂਪਮ੍ ਏषਾਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ ਵਿਰਾਟ੍, ਤਯੋਰੇषਸਁਸ੍ਤਾਵੋਯਏषੋऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯ ਆਕਾਸ਼ੋ॥ ਅਥੈਨਯੋਰੇਤਦਨ੍ਨਂ ਯਏषੋऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇ ਲੋਹਿਤਪਿਣ੍ਡੋ॥ ਅਥੈਨਯੋਰੇਤਤ੍ਪ੍ਰਾਵਰਣਂ ਯਦੇਤਦਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇ ਜਾਲਕਮਿਵਾਥੈਨਯੋਰੇषਾਸृਤਿਃ ਸਤੀ . ਸਂਚਰਣੀ ਯੈषਾਹृਦਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਾਨਾਡ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚਰਤਿ
ਹੁਣ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਿਰਾਜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਲਾਲ ਲੋਥੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਓੜਕ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ, ਜਾਲੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਨਸ, ਜੋ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।
ਤਾਵਾਅਸ੍ਯੈਤਾਹਿਤਾਨਾਮ ਨਾਡ੍ਯੋਯਥ ਕੇਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਧਾਭਿਨ੍ਨ .\^ ਏਤਾਭਿਰ੍ਵਾਏਤਮ੍ ਆਸ੍ਰਵਦਾਸ੍ਰਵਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦੇषਪ੍ਰਵਿਵਿਕ੍ਤਾਹਾਰਤਰ ਇਵ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਰੀਰਾਦਾਤ੍ਮਨਃ
ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਨਾ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ।
ਤਸ੍ਯ ਵਾਏਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ . ॥. ਪ੍ਰਾਚੀ ਦਿਕ੍ਪ੍ਰਾਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦਿਗ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਃ, ਪ੍ਰਤੀਚੀ ਦਿਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਉਦੀਚੀ ਦਿਗੁਦਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਦਿਗੂਰ੍ਧ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਅਵਾਚੀ ਦਿਗਵਾਙ੍ਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾਃ, ਸਰ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾਃ
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੱਖਣੀ ਸਾਹ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਸਾਹ, ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਉੱਤਲੀ ਸਾਹ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੇਠਲੀ ਸਾਹ; ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਹਨ।
3-4 9-10 ਰੇਤਸ ਇਤਿ ਮਾਵੋਚਤਃ ਜੀਵਤਸ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ; ਜਾਤਏਵਨਜਾਯਤੇ, ਕੋਨ੍ਵੇਨਂ ਜਨਯੇਤ੍ਪੁਨਃ ਧਾਨਾਰੁਹ . ਵੈਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਅਨ੍ਯਤਃ ~ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵੋ॥ ਯਤ੍ਸਮੂਲਮੁਦ੍ਵृਹੇਯੁਰ੍ \^ ਵृਕ੍ਸ਼ਂ, ਨਪੁਨਰਾਭਵੇਦ੍; ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਵृਕ੍ਣਃ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਲਾਤ੍ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ॥ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਨਨ੍ਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਰਾਤੇਰ੍ ਦਾਤੁਃ, ਪਰਾਯਣਂ ਤਿष੍ਠਮਾਨਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਦ ਇਤਿ॥ 4 1 = 14.6.10?? =
ਕਦੇ ਇਹ ਨਾ ਆਖੋ ਕਿ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੈ; ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਹੋਰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੁੱਖ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ; ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨ, ਆਨੰਦ, ਪਰਮਾਤਮਾ—ਇਹੀ ਬੀਜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਢਿੱਲ ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਖਰੀ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ। ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਟਿਕਾਣਾ ਪਿਆਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਵਾਂਗ ਸਿਮਰ। ਪਿਆਰ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ? ਸਾਹ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਸਾਹ ਲਈ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਾਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਹ ਲਈ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵਾਗੇਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਪ੍ਰਜ੍ਞੇਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਪ੍ਰਜ੍ਞਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵਾਗੇਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਵਾਚਾਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਬਨ੍ਧੁਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯਤ; ऋਗ੍ਵੇਦੋਯਜੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸਾਮਵੇਦੋऽਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸ ਇਤਿਹਾਸਃ ਪੁਰਾਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਉਪਨਿषਦਃ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ ਸੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨਿ . . ਵਾਚੈਵ, ਸਂਰਾਟ੍, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ; ਵਾਗ੍ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ; ਨੈਨਂ ਵਾਗ੍ਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਸਿਮਰ। ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ? ਬੋਲੀ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਾਂਗੀਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣੇ, ਵਿਦਿਆ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ—all ਕੁਝ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਚਰ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਕੰਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਆਖੀ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਕੰਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।' ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਪੱਖ ਹੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। 'ਕੰਨ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਅਨੰਤਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ? 'ਰਾਜਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਕੰਨ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਕੰਨ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। 'ਮਨ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਆਨੰਦ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ? 'ਮਨ ਹੀ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਔਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।'
ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ। 'ਦਿਲ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਥਿਰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਥਿਰਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ? 'ਦਿਲ ਹੀ, ਰਾਜਨ,' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ। 'ਦਿਲ, ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਦਿਲ, ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਿਲ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਦਿਲ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।'
ਅਥ ਹ ਜਨਕੋ ਵੈਦੇਹਃ ਕੂਰ੍ਚਾਦੁਪਾਵਸਰ੍ਪਨ੍ਨੁਵਾਚਃ ਨਮਸ੍ ਤੇ ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਾਨੁ ਮਾ ਸ਼ਾਧੀਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਃ ਯਥਾ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਮਹਾਨ੍ਤਮਧ੍ਵਾਨਮੇष੍ਯਨ੍ਰਥਂ ਵਾ ਨਾਵਂ ਵਾ ਸਮਾਦਦੀਤੈਵਮੇਵੈਤਾਭਿਰੁਪਨਿषਦ੍ਭਿਃ ਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾਸਿ ਏਵਂ ਵृਨ੍ਦਾਰਕ ਆਢ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਧੀਤਵੇਦ ਉਕ੍ਤੋਪਨਿषਤ੍ਕ ਇਤੋਵਿਮੁਚ੍ਯਮਾਨਃ ਕ੍ਵਗਮਿष੍ਯਸੀਤਿ॥ ਨਾਹਂ ਤਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਵੇਦ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਾਮੀਤਿ॥ ਅਥ ਵੈਤੇऽਹਂ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਸੀਤਿ॥ ਬ੍ਰਵੀਤੁ ਭਗਵਾਨਿਤਿ
ਫਿਰ ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਦੇਵੀ।' ਉਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਰਥ ਜਾਂ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਨ ਟਿਕਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਐ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸੁਣ ਲਈ, ਤਾਂ ਜਦ ਇਥੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?' 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਗਵਾਨ, ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।' 'ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ।' 'ਭਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।'