ਕਤਮੇषਡ੍ ਇਤਿ॥ ਆਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਾਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਡ੍ਯੌਸ਼੍ਚੈਤੇषਡ੍ ਇਤ੍ਯ੍ . ਏਤੇਹ੍ਯ੍ ਏਵੇਦਁ . ਸਰ੍ਵਂ षਡ੍ ਇਤਿ
ਇਹ ਛੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਅੱਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸੂਰਜ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹੀ ਛੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਤਮੇਤੇਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਇਤੀ- -ਮਏਵਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾ, ਏषੁਹੀਮੇਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਇਤਿ॥ ਕਤਮੌ . ਦ੍ਵੌਦੇਵਾਵਿਤਿ॥ ਅਨ੍ਨਂ ਚੈਵਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਕਤਮੋऽਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਯੋऽਯਂ ਪਵਤ ਇਤਿ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਖਾਣਾ ਤੇ ਸਾਹ। ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੋ ਇਹ ਹਵਾ ਹੈ।
ਤਦਾਹੁਃ ਯਦਯਮੇਕ ਏਵ ਪਵਤੇ, ਅਥ ਕਥਮਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਯਦਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਧ੍ਯਾਰ੍ਧ੍ਨੋਤ੍ ਤੇਨਾਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਕਤਮਏਕੋ ਦੇਵਇਤਿ॥ ; ਸਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਯਦਿਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਇਹ ਹਵਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਪृਥਿਵ੍ਯ੍ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਁ ਸ਼ਾਰੀਰਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ \^ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਕਾਮ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਮਨ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਇੱਛਾ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਮਨ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਰੂਪ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਅੱਖ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਤਮ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਛਾਯਾਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਮृਤ੍ਯੁਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਹਨੇਰਾ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਮੌਤ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਆਪਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਅਪ੍ਸੁਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਵਰੁਣ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਪਾਣੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਵਰੁਣ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਰੇਤ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਪੁਤ੍ਰਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਬੀਜ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਹਾਕਲ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਤ੍ਵਾਁ ਸ੍ਵਿਦਿਮੇਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਅਙ੍ਗਾਰਾਵਕ੍ਸ਼ਯਣਮਕ੍ਰਤਾ੩ ਇਤਿ
ਹਾਕਲਯ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਹਾਕਲ੍ਯੋ, ਯਦਿਦਂ ਕੁਰੁਪਙ੍ਚਾਲਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਨਾਨਤ੍ਯਵਾਦੀਃ, ਕਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਦ੍ਵਾਨਿਤਿ॥ ਦਿਸ਼ੋ ਵੇਦ ਸਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਇਤਿ॥ ਯਦ੍ਦਿਸ਼ੋ ਵੇਤ੍ਥ ਸਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਃ,
ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ, ਹਾਕਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਜਦ ਤੂੰ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪੰਜਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ...? ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਜੇ ਤੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ—
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਆਦਿਤ੍ਯਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸਆਦਿਤ੍ਯਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ . ਰੂਪੇष੍ਵਿਤਿ; ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹਿਰੂਪਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ . ਹृਦਯ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਹृਦਯੇਨ ਹਿਰੂਪਾਣਿ ਜਾਨਾਤਿ, ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਸੂਰਜ'। ਸੂਰਜ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਅੱਖ ਵਿੱਚ'। ਅੱਖ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? 'ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ? 'ਦਿਲ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੂਪ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਯਮਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸਯਮਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ . . ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਾਮਿਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯਾਮਿਤਿ; ਯਦਾਹ੍ਯ੍ ਏਵਸ਼੍ਰਦ੍ਧਤ੍ਤੇ, ਅਥ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਦਦਾਤਿ; ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯਾਁ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਹृਦਯ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਹृਦਯੇਨ ਹਿਸ਼੍ਰਦ੍ਧਤ੍ਤੇ ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ! ਭਵਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਵਰੁਣਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸਵਰੁਣਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਅਪ੍ਸ੍ਵਿਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ਵਾਪਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ . ਰੇਤਸੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਰੇਤਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ . ਹृਦਯ, ਇਤਿ . ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਂ ਜਾਤਮਾਹੁਃ ਹृਦਯਾਦਿਵ ਸृਪ੍ਤੋ, ਹृਦਯਾਦਿਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤ ਇਤਿ; ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਰੇਤਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਵਰੁਣ'। ਵਰੁਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ'। ਪਾਣੀ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ? 'ਬੀਜ ਵਿੱਚ'। ਬੀਜ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦਿਲ ਵਿੱਚ'। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਦਿਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਰਚਿਆ', ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੀਜ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਮੁਦੀਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਸੋਮਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸਸੋਮਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾਯਾਮਿਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਿਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਸਤ੍ਯਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤਮਾਹੁਃ ਸਤ੍ਯਂ ਵਦੇਤਿ; ਸਤ੍ਯੇਹ੍ਯ੍ ਏਵਦੀਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ਭਵਤੀਤਿ . ਹृਦਯੇ ਇਤਿ . ਹृਦਯੇਨ ਹਿਸਤ੍ਯਂ ਜਾਨਾਤਿ; ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਂ ਧ੍ਰੁਵਾਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਅਗ੍ਨਿਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸੋऽਗ੍ਨਿਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤੋ ਭਵਤੀਤਿ . ਵਾਚੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਵਾਕ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਮਨਸੀਤਿ \^ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਮਨਸ੍ \^ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ .
ਉੱਤਲੇ (ਧ੍ਰੁਵ) ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਅੱਗ'। ਅੱਗ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? 'ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ'। ਬੋਲੀ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? 'ਮਨ ਵਿੱਚ'। ਮਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਅਹਲ੍ਲਿਕੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ, ਯਤ੍ਰੈਤਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਮਨ੍ਮਨ੍ਯਾਸੈ॥ ਯਤ੍ਰੈਤਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਚ੍, ਛ੍ਵਾਨੋ ਵੈਨਦਦ੍ਯੁਃ ਵਯਾਁਸਿ ਵੈਨਦ੍ਵਿਮਥ੍ਨੀਰਨ੍ਨਿਤਿ
ਅਹੱਲਿਕ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ।
ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਮਾਚ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤੌ ! ਸ੍ਥ ਇਤਿ॥ ਪ੍ਰਾਣਇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਅਪਾਨਇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ਵਪਾਨਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਵ੍ਯਾਨਇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਵ੍ਯਾਨਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਉਦਾਨਇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੂਦਾਨਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਸਮਾਨਇਤਿ
ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰਾ ਆਪ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹੋ? ਸਾਹ ਉੱਤੇ। ਸਾਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਨੀਚਲੇ ਸਾਹ ਉੱਤੇ। ਨੀਚਲਾ ਸਾਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਫੈਲਦੇ ਸਾਹ ਉੱਤੇ। ਫੈਲਦਾ ਸਾਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਾਹ ਉੱਤੇ। ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸਾਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸਮਾਨ ਸਾਹ ਉੱਤੇ।
ਅਥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਹੋਵਾਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਭਗਵਨ੍ਤੋ, ਯੋਵਃ ਕਾਮਯਤੇ, ਸਮਾ ਪृਚ੍ਛਤੁ, ਸਰ੍ਵੇ ਵਾ ਮਾ ਪृਚ੍ਛਤ; ਯੋਵਃ ਕਾਮਯਤੇ, ਤਂ ਵਃ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ, ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵਾ ਵਃ ਪृਚ੍ਛਾਮੀਤਿ॥ ਤੇਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਦਧृषੁਃ
ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਭਗਤੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਪੁੱਛ ਲਓ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪੁੱਛ ਲਓ; ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂਗਾ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
ਤਾਨ੍ਹੈਤੈਃ ਸ਼੍ਲੋਕੈਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਯਥਾ ਵृਕ੍ਸ਼ੋਵਨਸ੍ਪਤਿਃ ਤਥੈਵਪੁਰੁषੋऽਮृषਾਃ ਤਸ੍ਯ ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਲੋਮਾਨਿ ਤ੍ਵਗਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਟਿਕਾ ਬਹਿਃ
ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਮੜੀ ਬਾਹਰਲੀ ਛਾਲ ਹੈ।
ਤ੍ਵਚਏਵਾਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤ੍ਵਚਉਤ੍ਪਟਸ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਾਤੁਨ੍ਨਾਤ੍ \^ ਪ੍ਰੈਤਿ, ਰਸੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦਿਵਾਹਤਾਤ੍
ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਲਹੂ ਰਸ ਵਾਂਗ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਹੂ ਵਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜਖ਼ਮ ਲੱਗਣ ਤੇ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਮਾਁਸਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਕਰਾਣਿ, ਕਿਨਾਟਁ ਸ੍ਨਾਵ, ਤਤ੍ਸ੍ਥਿਰਮ੍; ਅਸ੍ਥੀਨ੍ਯਨ੍ਤਰਤੋ ਦਾਰੁਣਿ, ਮਜ੍ਜਾਮਜ੍ਜੋਪਮਾਕृਤਾ
ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਗੂਦਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਤੰਤੂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ; ਹੱਡੀਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਮੱੱਜ਼ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ੋਵृਕ੍ਣੋਰੋਹਤਿ ਮੂਲਾਨ੍ਨਵਤਰਃ ਪੁਨਃ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਵृਕ੍ਣਃ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਲਾਤ੍ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਕੱਟਣ ਤੇ ਮੁੜ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਰਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ?
ਜਨਕੋਹ ਵੈਦੇਹ ਆਸਾਂ ਚਕ੍ਰੇ॥ ਅਥ ਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਆਵਵ੍ਰਾਜ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹੋ . ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਕਿਮਰ੍ਥਮਚਾਰੀਃ, ਪਸ਼ੂਨਿਚ੍ਛਨਣ੍ਵਨ੍ਤਾਨੀਤਿ॥ ਉਭਯਮੇਵ, ਸਁਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਆਇਆ। ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਆਇਆ—ਢੋਰ ਲੈਣ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਲੈਣ? ਦੋਵੇਂ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
. . \^. ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮ ਊਦਙ੍ਕਃ ਹੌਲ੍ਵਾਯਨਃ ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ॥ ਯਥਾ ਮਾਤृਮਾਨ੍ਪਿਤृਮਾਨਾਚਾਰ੍ਯਵਾਨ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਚ੍ਛੌਲ੍ਵਾਯਨੋ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ, ਅਪ੍ਰਾਣਤੋ ਹਿਕਿਁ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ॥ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤੇ ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ॥ ਨਮੇऽਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ॥ ਏਕਪਾਦ੍ਵਾਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ
ਉਦੰਗ ਹੌਲਵਾਇਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਸਾਹ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਾ ਆਖੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੌਲਵਾਇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਹ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸਵੈਨੋ ਬ੍ਰੂਹਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਸ ਏਵਾਯਤਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਪ੍ਰਿਯਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਨਦੁਪਾਸੀਤ॥ ਕਾਪ੍ਰਿਯਤਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਪ੍ਰਾਣਏਵ, ਸਮ੍ਰਾਡ੍, ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਕਾਮਾਯਾਯਾਜ੍ਯਂ ਯਾਜਯਤਿ ਅਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਅਪਿ ਤਤ੍ਰ ਵਧਾਸ਼ਙ੍ਗਾ \^ ਭਵਤਿ, ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਮੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯੈਵ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਕਾਮਾਯ; ਪ੍ਰਾਣੋਵੈ, ਸਮ੍ਰਾਟ੍, ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ॥ ਨੈਨਂ ਪ੍ਰਾਣੋਜਹਾਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਨਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਿ
ਦੇਵੋਭੂਤ੍ਵਾਦੇਵਾਨਪ੍ਯੇਤਿ, ਯਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨੇਤਦੁਪਾਸ੍ਤੇ॥ ਹਸ੍ਤ੍ਯ੍\. ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦਾਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਜਨਕੋਵੈਦੇਹਹ੍॥ ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮੇऽਮਨ੍ਯਤ, ਨਾਨਨੁਸ਼ਿष੍ਯ ਹਰੇਤੇਤਿ॥ ਕਏਵਤੇ ਕਿਮਬ੍ਰਵੀਦਿਤਿ . \`॥.
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, 'ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ ਲਵੇ।' ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?
ਧਰਤੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਖਾ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਔਰਤ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਆਕਸ਼ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਮ੍ਵਾਯੌ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਿ ਹੋਵਚ॥ 15/ ॥ ਤੇਜ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਮਗ੍ਨੌਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਵਾਗਿਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਸਾਹ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਬੋਲੀ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਯਮ'। ਯਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦਾਨ ਵਿੱਚ'। ਦਾਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਭਰੋਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਰੋਸਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦਿਲ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।
ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਸੋਮ'। ਸੋਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ'। ਦੀਖਿਆ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? 'ਸਚ ਵਿੱਚ', ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਕੋਈ ਦੀਖਿਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ', ਕਿਉਂਕਿ ਸਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੀਖਿਆ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਚ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦਿਲ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।
ਸਏषਃ ਨੇਤਿ, ਨੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਗृਹ੍ਯੋ, ਨਹਿਗृਹ੍ਯਤੇ; ਅਸ਼ੀਰ੍ਯੋ, ਨਹਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ; ਅਸਙ੍ਗੋऽਸਿਤੋ ਨਸਜ੍ਯਤੇ, ਨਵ੍ਯਥਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸਿਤੋ ਨ ਵ੍ਯਥਤੇ, ਏਤਾਨ੍ਯष੍ਟਾਵਾਯਤਨਾਨਿ ਅष੍ਟੌਲੋਕਾ, . ਅष੍ਟੌਪੁਰੁषਾਃ॥ ਸਯਸ੍ ਤਾਨ੍ਪੁਰੁषਾਨ੍ਵ੍ਯੁਦੁਹ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਹ੍ਯਾਤ੍ਯਕ੍ਰਾਮੀਤ੍ ਤਂ ਤ੍ਵੌਪਨਿषਦਂ ਪੁਰੁषਂ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ॥ ਤਂ ਚੇਨ੍ਮੇ ਨਵਿਵਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ, ਮੂਰ੍ਧਾਤੇ ਵਿਪਤਿष੍ਯਤੀਤਿ॥ ਤਁ ਹ ਹਾਕਲ੍ਯਸ੍ ਨਮੇਨੇ . ਤਸ੍ਯ ਹ ਮੂਰ੍ਧਾਵਿਪਪਾਤ; ਤਸ੍ਯ ਹਾਪ੍ਯਨ੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪਰਿਮੋषਿਣੋऽਸ੍ਥਿਨ੍ਯਪਜਹ੍ਰੁਃ .\`
ਇਹ ਆਪਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਹੈ; ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਅੱਠ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਠ ਜਗ ਹਨ, ਅੱਠ ਮਨੁੱਖ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਪਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਹਾਕਲਯ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਪਿਆ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਡਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।
3-4 9-10 ਰੇਤਸ ਇਤਿ ਮਾਵੋਚਤਃ ਜੀਵਤਸ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ; ਜਾਤਏਵਨਜਾਯਤੇ, ਕੋਨ੍ਵੇਨਂ ਜਨਯੇਤ੍ਪੁਨਃ ਧਾਨਾਰੁਹ . ਵੈਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਅਨ੍ਯਤਃ ~ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵੋ॥ ਯਤ੍ਸਮੂਲਮੁਦ੍ਵृਹੇਯੁਰ੍ \^ ਵृਕ੍ਸ਼ਂ, ਨਪੁਨਰਾਭਵੇਦ੍; ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਵृਕ੍ਣਃ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਲਾਤ੍ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ॥ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਨਨ੍ਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਰਾਤੇਰ੍ ਦਾਤੁਃ, ਪਰਾਯਣਂ ਤਿष੍ਠਮਾਨਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਦ ਇਤਿ॥ 4 1 = 14.6.10?? =
ਕਦੇ ਇਹ ਨਾ ਆਖੋ ਕਿ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੈ; ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਹੋਰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੁੱਖ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ; ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨ, ਆਨੰਦ, ਪਰਮਾਤਮਾ—ਇਹੀ ਬੀਜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਢਿੱਲ ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਖਰੀ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ। ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਟਿਕਾਣਾ ਪਿਆਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਵਾਂਗ ਸਿਮਰ। ਪਿਆਰ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ? ਸਾਹ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਸਾਹ ਲਈ ਹੀ, ਰਾਜਨ, ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਾਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਹ ਲਈ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ, ਰਾਜਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।