ਯੋਵਾਏਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਵਿਦਿਤ੍ਵਾ, ਗਾਰ੍ਗਿ ਅਸ੍ਮਿਁਲ੍ ਲੋਕੇਜੁਹੋਤਿ, ਦਦਾਤਿ ਤਪਸ੍ਯਤਿ~ ਅਪਿ \` \` ਬਹੂਨਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ~ ਅਨ੍ਤਵਨ੍ ਏਵ~ ਅਸ੍ਯ ਸਲੋਕਸ੍~ ਭਵਤਿ ਯੋਵਾਏਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਵਿਦਿਤ੍ਵਾ, ਗਾਰ੍ਗ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੈਤਿ, ਸਕृਪਣੋ; ਅਥ ਯਏਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਵਿਦਿਤ੍ਵਾਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੈਤਿ, ਸਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ॥ ==ਸਂਬਂਧਿਤ ਕੜਿਯਾਁ== #[[ਉਪਨਿषਦ੍]] ##[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 1]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 2]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 3]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 4]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 5]] ==ਬਾਹਰੀ ਕਡਿਯਾਁ== [[ਵਰ੍ਗਃ:]]
ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਗਾਰਗੀ, ਇਸ ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—even ਜੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਕਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸੀਮਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਅਟੱਲ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਚਾਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਅਟੱਲ ਜਾਣ ਕੇ ਇਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਾਏਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ ਅਦृष੍ਟਂ ਦ੍ਰष੍ਟ੍ਰਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਤਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤृ; ਨਾਨ੍ਯਦ੍ . ਅਸ੍ਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟृ, ਨਾਨ੍ਯਦ੍ . ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤृ, ਨਾਨ੍ਯਦ੍ . ਅਸ੍ਤਿ ਮਨ੍ਤृ, ਨਾਨ੍ਯਦ੍ . ਅਸ੍ਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤ੍ਰੇਤਦ੍ਵੈਅਕ੍ਸ਼ਰਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ \` \`, ), ਆਕਾਸ਼ਓਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ
ਗਾਰਗੀ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਗਾਰਗੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਾਹੋਵਾਚਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਭਗਵਨ੍ਤਃ ਤਦੇਵਬਹੁਮਨ੍ਯਧ੍ਵਮ੍~ ਯਦਸ੍ਮਾਨ੍ਨਮਸ੍ਕਾਰੇਣ ਮੁਚ੍ਯਾਧ੍ਵਮ੍~ ਨਵੈਜਾਤੁ ਯੁष੍ਮਾਕਮਿਮਮ੍~ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਦ੍ਯਮ੍~ ਜੇਤਾ~ ਇਤਿ ਤਤੋ ਹ ਵਾਚਕ੍ਨਵ੍ਯ੍ ਉਪਰਰਾਮ॥ 9
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਵਾਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ।" ਫਿਰ ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ।
ਅਥ ਹੈਨਂ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਹਾਕਲ੍ਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਕਤਿ ਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਸਹੈਤਯੈਵਨਿਵਿਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ, ਯਾਵਨ੍ਤਸ੍~ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਸ੍ਯ ਨਿਵਿਦਿ~ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਚ ਸ਼ਤਾਤ੍ਰਯਸ੍~ ਚ ਤ੍ਰੀਚ ਸਹਸ੍ਰਾ~ ਇਤਿ~ ਓਮ੍ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ;
ਫਿਰ ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਿਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ।" "ਹਾਂ," ਉਹ ਆਖਿਆ।
ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਁਸ਼ਦਿਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ षਡ੍ ਇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਦ੍ਵਾਵਿਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਅਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਏਕ ਇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤਮੇਤੇਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਚ ਸ਼ਤਾਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਚ ਸਹਸ੍ਰੇਤਿ
ਸਹੋਵਾਚਃ ਮਹਿਮਾਨ ਏਵੈषਾਮੇਤੇ, ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤ੍ਵੇਵਦੇਵਾਇਤਿ॥ ਕਤਮੇਤੇਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਁਸ਼ਦਿਤਿ॥ ਅष੍ਟੌਵਸਵ, ਏਕਾਦਸ਼ ਰ਼ੁਦ੍ਰਾ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਃ ਤਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ ੯ਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਵਿਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡਿਆਈ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਿੰਤੀਹ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਤੀਹ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਅੱਠ ਵਾਸੂ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦਰ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ, ਇਹ ਹੋਏ ਇਕੱਤੀ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿੰਤੀਹ।"
ਕਤਮੇਵਸਵ ਇਤਿ॥ ਆਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਚਾਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਡ੍ਯੌਃ ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਸ਼੍ਚ ਣਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚੈਤੇਵਸਵ; ਏਤੇषੁ ਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਁ ਵਸੁ . ਹਿਤਂ . ਏਤੇਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਵਸਯਨ੍ਤੇ॥ ਤਦ੍ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਵਸਯਨ੍ਤੇ . .॥. ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸਵ ਇਤਿ
"ਵਾਸੂ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸੂਰਜ, ਅਸਮਾਨ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ—ਇਹ ਵਾਸੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸੂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕਤਮੇਰ਼ੁਦ੍ਰਾਇਤਿ॥ ਦਸ਼ੇਮੇਪੁਰੁषੇ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਆਤ੍ਮੈਕਾਦਸ਼ਸ੍; ਤੇਯਦਾਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਚ੍ਛਰੀਰਾਦ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਅਥ ਰੋਦਯਨ੍ਤਿਃ ਤਦ੍ਯਦ੍ਰੋਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰ਼ੁਦ੍ਰਾਇਤਿ
"ਰੁਦਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਸ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ਆਤਮਾ। ਜਦ ਇਹ ਮਰਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕਤਮਅਦਿਤ੍ਯਾਇਤਿ॥ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ . ਮਾਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯੈਤਅਦਿਤ੍ਯਾ; ਏਤੇਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਮਾਦਦਾਨਾ ਯਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਾਦਦਾਨਾ ਯਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਦਿਤ੍ਯਾਇਤਿ
"ਆਦਿਤ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ—ਇਹ ਆਦਿਤ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕਤਮ੯ਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਕਤਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ॥ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਰੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ, ਯਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ॥ ਕਤਮਃ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਰਿਤਿ॥ ਅਸ਼ਨਿਰਿਤਿ॥ ਕਤਮੋਯਜ੍ਞਇਤਿ॥ ਪਸ਼ਵ ਇਤਿ
"ਇੰਦਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਗੜਗੜਾਹਟ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਯਜਨਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। "ਗੜਗੜਾਹਟ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?" ਬਿਜਲੀ। "ਯਜਨਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?" ਪਸ਼ੂ।
ਕਤਮੇषਡ੍ ਇਤਿ॥ ਆਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਾਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਡ੍ਯੌਸ਼੍ਚੈਤੇषਡ੍ ਇਤ੍ਯ੍ . ਏਤੇਹ੍ਯ੍ ਏਵੇਦਁ . ਸਰ੍ਵਂ षਡ੍ ਇਤਿ
ਇਹ ਛੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਅੱਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸੂਰਜ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹੀ ਛੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਤਮੇਤੇਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਇਤੀ- -ਮਏਵਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾ, ਏषੁਹੀਮੇਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਇਤਿ॥ ਕਤਮੌ . ਦ੍ਵੌਦੇਵਾਵਿਤਿ॥ ਅਨ੍ਨਂ ਚੈਵਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਕਤਮੋऽਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਯੋऽਯਂ ਪਵਤ ਇਤਿ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਖਾਣਾ ਤੇ ਸਾਹ। ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੋ ਇਹ ਹਵਾ ਹੈ।
ਤਦਾਹੁਃ ਯਦਯਮੇਕ ਏਵ ਪਵਤੇ, ਅਥ ਕਥਮਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਯਦਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਧ੍ਯਾਰ੍ਧ੍ਨੋਤ੍ ਤੇਨਾਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਕਤਮਏਕੋ ਦੇਵਇਤਿ॥ ; ਸਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਯਦਿਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਇਹ ਹਵਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਪृਥਿਵ੍ਯ੍ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਁ ਸ਼ਾਰੀਰਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ \^ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਕਾਮ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਮਨ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਇੱਛਾ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਮਨ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਰੂਪ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਅੱਖ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਤਮ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਛਾਯਾਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਮृਤ੍ਯੁਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਹਨੇਰਾ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਮੌਤ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਆਪਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਅਪ੍ਸੁਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਵਰੁਣ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਪਾਣੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਵਰੁਣ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਰੇਤ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਪੁਤ੍ਰਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਬੀਜ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਹਾਕਲ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਤ੍ਵਾਁ ਸ੍ਵਿਦਿਮੇਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਅਙ੍ਗਾਰਾਵਕ੍ਸ਼ਯਣਮਕ੍ਰਤਾ੩ ਇਤਿ
ਹਾਕਲਯ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਹਾਕਲ੍ਯੋ, ਯਦਿਦਂ ਕੁਰੁਪਙ੍ਚਾਲਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਨਾਨਤ੍ਯਵਾਦੀਃ, ਕਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਦ੍ਵਾਨਿਤਿ॥ ਦਿਸ਼ੋ ਵੇਦ ਸਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਇਤਿ॥ ਯਦ੍ਦਿਸ਼ੋ ਵੇਤ੍ਥ ਸਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਃ,
ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ, ਹਾਕਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਜਦ ਤੂੰ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪੰਜਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ...? ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਜੇ ਤੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ—
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਆਦਿਤ੍ਯਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸਆਦਿਤ੍ਯਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ . ਰੂਪੇष੍ਵਿਤਿ; ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹਿਰੂਪਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ . ਹृਦਯ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਹृਦਯੇਨ ਹਿਰੂਪਾਣਿ ਜਾਨਾਤਿ, ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਸੂਰਜ'। ਸੂਰਜ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਅੱਖ ਵਿੱਚ'। ਅੱਖ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? 'ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ? 'ਦਿਲ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੂਪ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਯਮਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸਯਮਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ . . ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਾਮਿਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯਾਮਿਤਿ; ਯਦਾਹ੍ਯ੍ ਏਵਸ਼੍ਰਦ੍ਧਤ੍ਤੇ, ਅਥ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਦਦਾਤਿ; ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯਾਁ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਹृਦਯ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ; ਹृਦਯੇਨ ਹਿਸ਼੍ਰਦ੍ਧਤ੍ਤੇ ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ! ਭਵਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਵਰੁਣਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸਵਰੁਣਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਅਪ੍ਸ੍ਵਿਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ਵਾਪਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ . ਰੇਤਸੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਰੇਤਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ . ਹृਦਯ, ਇਤਿ . ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਂ ਜਾਤਮਾਹੁਃ ਹृਦਯਾਦਿਵ ਸृਪ੍ਤੋ, ਹृਦਯਾਦਿਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤ ਇਤਿ; ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਰੇਤਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਵਰੁਣ'। ਵਰੁਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ'। ਪਾਣੀ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ? 'ਬੀਜ ਵਿੱਚ'। ਬੀਜ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦਿਲ ਵਿੱਚ'। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਦਿਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਰਚਿਆ', ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੀਜ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਮੁਦੀਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਸੋਮਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸਸੋਮਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾਯਾਮਿਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਿਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਸਤ੍ਯਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤਮਾਹੁਃ ਸਤ੍ਯਂ ਵਦੇਤਿ; ਸਤ੍ਯੇਹ੍ਯ੍ ਏਵਦੀਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ਭਵਤੀਤਿ . ਹृਦਯੇ ਇਤਿ . ਹृਦਯੇਨ ਹਿਸਤ੍ਯਂ ਜਾਨਾਤਿ; ਹृਦਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ
ਕਿਂਦੇਵਤੋऽਸ੍ਯਾਂ ਧ੍ਰੁਵਾਯਾਂ ਦਿਸ਼੍ਯਸੀਤਿ॥ ਅਗ੍ਨਿਦੇਵਤ ਇਤਿ॥ ਸੋऽਗ੍ਨਿਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤੋ ਭਵਤੀਤਿ . ਵਾਚੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਵਾਕ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਭਵਤੀਤਿ . ਮਨਸੀਤਿ \^ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਮਨਸ੍ \^ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ .
ਉੱਤਲੇ (ਧ੍ਰੁਵ) ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਅੱਗ'। ਅੱਗ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? 'ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ'। ਬੋਲੀ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? 'ਮਨ ਵਿੱਚ'। ਮਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਅਹਲ੍ਲਿਕੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ, ਯਤ੍ਰੈਤਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਮਨ੍ਮਨ੍ਯਾਸੈ॥ ਯਤ੍ਰੈਤਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਚ੍, ਛ੍ਵਾਨੋ ਵੈਨਦਦ੍ਯੁਃ ਵਯਾਁਸਿ ਵੈਨਦ੍ਵਿਮਥ੍ਨੀਰਨ੍ਨਿਤਿ
ਅਹੱਲਿਕ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ।
ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਮਾਚ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤੌ ! ਸ੍ਥ ਇਤਿ॥ ਪ੍ਰਾਣਇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਅਪਾਨਇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ਵਪਾਨਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਵ੍ਯਾਨਇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਵ੍ਯਾਨਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਉਦਾਨਇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੂਦਾਨਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤ ਇਤਿ॥ ਸਮਾਨਇਤਿ
ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰਾ ਆਪ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹੋ? ਸਾਹ ਉੱਤੇ। ਸਾਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਨੀਚਲੇ ਸਾਹ ਉੱਤੇ। ਨੀਚਲਾ ਸਾਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਫੈਲਦੇ ਸਾਹ ਉੱਤੇ। ਫੈਲਦਾ ਸਾਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਾਹ ਉੱਤੇ। ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸਾਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸਮਾਨ ਸਾਹ ਉੱਤੇ।
"ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਤਿੰਤੀਹ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਛੇ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਤਿੰਨ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਦੋ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਇੱਕ।" "ਹਾਂ।" ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?
ਧਰਤੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਖਾ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਔਰਤ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਆਕਸ਼ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਮ੍ਵਾਯੌ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਿ ਹੋਵਚ॥ 15/ ॥ ਤੇਜ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਮਗ੍ਨੌਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਵਾਗਿਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਸਾਹ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਬੋਲੀ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਯਮ'। ਯਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦਾਨ ਵਿੱਚ'। ਦਾਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਭਰੋਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਰੋਸਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦਿਲ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।
ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 'ਸੋਮ'। ਸੋਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ'। ਦੀਖਿਆ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? 'ਸਚ ਵਿੱਚ', ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਕੋਈ ਦੀਖਿਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ', ਕਿਉਂਕਿ ਸਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੀਖਿਆ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਚ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? 'ਦਿਲ ਵਿੱਚ', ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।
ਸਏषਃ ਨੇਤਿ, ਨੇਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਗृਹ੍ਯੋ, ਨਹਿਗृਹ੍ਯਤੇ; ਅਸ਼ੀਰ੍ਯੋ, ਨਹਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ; ਅਸਙ੍ਗੋऽਸਿਤੋ ਨਸਜ੍ਯਤੇ, ਨਵ੍ਯਥਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸਿਤੋ ਨ ਵ੍ਯਥਤੇ, ਏਤਾਨ੍ਯष੍ਟਾਵਾਯਤਨਾਨਿ ਅष੍ਟੌਲੋਕਾ, . ਅष੍ਟੌਪੁਰੁषਾਃ॥ ਸਯਸ੍ ਤਾਨ੍ਪੁਰੁषਾਨ੍ਵ੍ਯੁਦੁਹ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਹ੍ਯਾਤ੍ਯਕ੍ਰਾਮੀਤ੍ ਤਂ ਤ੍ਵੌਪਨਿषਦਂ ਪੁਰੁषਂ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ॥ ਤਂ ਚੇਨ੍ਮੇ ਨਵਿਵਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ, ਮੂਰ੍ਧਾਤੇ ਵਿਪਤਿष੍ਯਤੀਤਿ॥ ਤਁ ਹ ਹਾਕਲ੍ਯਸ੍ ਨਮੇਨੇ . ਤਸ੍ਯ ਹ ਮੂਰ੍ਧਾਵਿਪਪਾਤ; ਤਸ੍ਯ ਹਾਪ੍ਯਨ੍ਯਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪਰਿਮੋषਿਣੋऽਸ੍ਥਿਨ੍ਯਪਜਹ੍ਰੁਃ .\`
ਇਹ ਆਪਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਹੈ; ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਅੱਠ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਠ ਜਗ ਹਨ, ਅੱਠ ਮਨੁੱਖ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਪਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਹਾਕਲਯ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਪਿਆ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਡਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।