ਅਦृष੍ਟੋ ਦ੍ਰष੍ਟਾਸ਼੍ਰੁਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤਾਮਤੋ ਮਨ੍ਤਾਵਿਜ੍ਞਤੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ॥ ਨਾਨ੍ਯੋऽਤੋऽਸ੍ਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟਾ, ਨਾਨ੍ਯੋऽਤੋऽਸ੍ਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤਾ, ਨਾਨ੍ਯੋऽਤੋऽਸ੍ਤਿ ਮਨ੍ਤਾ, ਨਾਨ੍ਯੋऽਤੋऽਸ੍ਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤੈषਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤੋ॥ ਅਤੋऽਨ੍ਯਦਾਰ੍ਤਂ॥ ਤਤੋ ਹੋਦ੍ਦਾਲਕ ਆਰੁਣਿਰੁਪਰਰਾਮ॥ 8
ਉਹ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਲਕ, ਅਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਥ ਹ ਵਾਚਕ੍ਨਵ੍ਯ੍ ਉਵਾਚਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਭਗਵਨ੍ਤੋ, ਹਨ੍ਤਾਹਮਿਮਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਂ . ਦ੍ਵੌਪ੍ਰਸ਼੍ਨੌਪ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ; ਤੌਚੇਨ੍ਮੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ . ਨਵੈ . ਜਾਤੁ ਯੁष੍ਮਾਕਮਿਮਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਦ੍ਯਂ ਜੇਤੇਤਿ॥ ਤੌਚੇਦ੍ਮੇ ਨਵਿਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤਿ, ਮੁਰ੍ਧਾਸ੍ਯ ਵਿਪਤਿष੍ਯਤੀਤਿ . ॥. ਪृਚ੍ਛ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ
ਫਿਰ ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਪਿਆਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੂੰ ਦੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ। ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।' 'ਪੁੱਛ, ਗਾਰਗੀ,' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਸਾਹੋਵਾਚਾਹਂ ਵੈਤ੍ਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ! , ਯਥਾ ਕਾਸ਼੍ਯੋ ਵਾ ਵੈਦੇਹੋ ਵੋਗ੍ਰਪੁਤ੍ਰ, ਉਜ੍ਜ੍ਯਂ ਧਨੁਰਧਿਜ੍ਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ, ਦ੍ਵੌਬਾਣਵਨ੍ਤੌ ਸਪਤ੍ਨਾਤਿਵ੍ਯਾਧਿਨੌ ਹਸ੍ਤੇ ਕृਤ੍ਵੋਪੋਤ੍ਤਿष੍ਠੇਦ੍ ਏਵਮੇਵਾਹਂ ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਭ੍ਯਾਮੁਪੋਦਸ੍ਥਾਂ॥ ਤੌਮੇ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ॥ ਪृਚ੍ਛ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਇੰਝ ਆਈ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਕੋਈ ਬਹਾਦਰ ਜਾਂ ਉਗ੍ਰਪੁੱਤਰ, ਤਣਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਦੋ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਇੰਝ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਦੋ ਸਵਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ।" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਛ, ਗਾਰਗੀ।"
ਸਾਹੋਵਾਚਃ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਦਿਵੋ, ਯਦਵਾਕ੍ਪृਥਿਵ੍ਯਾ, ਯਦਨ੍ਤਰਾਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵੀਇਮੇ, ਯਦ੍ਭੂਤਂ ਚ ਭਵਚ੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚੇਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇ, ਕਸ੍ਮਿਁਸ੍ ਤਦੋਤਂ ਚ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚੇਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ—ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਹਨ?"
ਸਹੋਵਾਚਃ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਦਿਵੋ, ਯਦਵਾਕ੍ਪृਥਿਵ੍ਯਾ, ਯਦਨ੍ਤਰਾਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵੀਇਮੇ, ਯਦ੍ਭੂਤਂ ਚ ਭਵਚ੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚੇਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤ, ਆਕਾਸ਼ੇਤਦੋਤਂ ਚ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚੇਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗਾਰਗੀ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ—ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਲ ਕੇ ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਹਨ।"
ਸਾਹੋਵਚਃ ਨਮਸ੍ ਤੇ ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਯੋਮ ਏਤਂ ਵ੍ਯਵੋਚੋ॥ ਅਪਰਸ੍ਮੈ ਧਾਰਯਸ੍ਵੇਤਿ॥ ਪृਚ੍ਛ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖ।" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਛ, ਗਾਰਗੀ।"
ਸਾਹੋਵਾਚਃ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਦਿਵੋ, ਯਦਵਾਕ੍ਪृਥਿਵ੍ਯਾ, ਯਦਨ੍ਤਰਾਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵੀਇਮੇ, ਯਦ੍ਭੂਤਂ ਚ ਭਵਚ੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚੇਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇ, ਕਸ੍ਮਿਁਸ੍ ਤਦੋਤਂ ਚ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚੇਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ—ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਹਨ?"
ਸਹੋਵਾਚਃ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਦਿਵੋ, ਯਦਵਾਕ੍ਪृਥਿਵ੍ਯਾ, ਯਦਨ੍ਤਰਾਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵੀਇਮੇ, ਯਦ੍ਭੂਤਂ ਚ ਭਵਚ੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚੇਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤ, ਆਕਾਸ਼ਏਵਤਦੋਤਂ ਚ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚੇਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲ੍ਵਾਕਾਸ਼ਓਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚੇਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗਾਰਗੀ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ—ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਲ ਕੇ ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਆਖਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਆਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?"
ਏਤਸ੍ਯ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੇ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵੀਵਿਧृਤੇ ਤਿष੍ਠਤ; ਏਤਸ੍ਯ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੇ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਸੂਰ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਵਿਧृਤੌ ਤਿष੍ਠਤ; ਏਤਸ੍ਯ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੇ, ਗਾਰ੍ਗਿ . ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ~ . \` ਮਾਸਾਸ੍~ ऋਤਵਸ੍~ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍~ . \` ਵਿਧृਤਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ~ . ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ . \` ਮਾਸਾ ऋਤਵਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾ . \` ਵਿਧृਤਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਏਤਸ੍ਯ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੇ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਪ੍ਰਾਚ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਨਦ੍ਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰ੍ਵਤੇਭ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾ, ਯਾਂਯਾਂ ਚ ਦਿਸ਼ਮ੍ . ਏਤਸ੍ਯ ਵਾਅਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੇ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਦਦਤਂ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸਨ੍ਤਿ, ਯਜਮਾਨਂ ਦੇਵਾ, ਦਰ੍ਵ੍ਯਂ ਪਿਤਰੋऽਨ੍ਵਾਯਤ੍ਤਾਃ
ਯੋਵਾਏਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਵਿਦਿਤ੍ਵਾ, ਗਾਰ੍ਗਿ ਅਸ੍ਮਿਁਲ੍ ਲੋਕੇਜੁਹੋਤਿ, ਦਦਾਤਿ ਤਪਸ੍ਯਤਿ~ ਅਪਿ \` \` ਬਹੂਨਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ~ ਅਨ੍ਤਵਨ੍ ਏਵ~ ਅਸ੍ਯ ਸਲੋਕਸ੍~ ਭਵਤਿ ਯੋਵਾਏਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਵਿਦਿਤ੍ਵਾ, ਗਾਰ੍ਗ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੈਤਿ, ਸਕृਪਣੋ; ਅਥ ਯਏਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਵਿਦਿਤ੍ਵਾਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰੈਤਿ, ਸਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ॥ ==ਸਂਬਂਧਿਤ ਕੜਿਯਾਁ== #[[ਉਪਨਿषਦ੍]] ##[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 1]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 2]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 3]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 4]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 5]] ==ਬਾਹਰੀ ਕਡਿਯਾਁ== [[ਵਰ੍ਗਃ:]]
ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਗਾਰਗੀ, ਇਸ ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—even ਜੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਕਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸੀਮਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਅਟੱਲ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਚਾਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਅਟੱਲ ਜਾਣ ਕੇ ਇਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਾਏਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ ਅਦृष੍ਟਂ ਦ੍ਰष੍ਟ੍ਰਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਤਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤृ; ਨਾਨ੍ਯਦ੍ . ਅਸ੍ਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟृ, ਨਾਨ੍ਯਦ੍ . ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤृ, ਨਾਨ੍ਯਦ੍ . ਅਸ੍ਤਿ ਮਨ੍ਤृ, ਨਾਨ੍ਯਦ੍ . ਅਸ੍ਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਤ੍ਰੇਤਦ੍ਵੈਅਕ੍ਸ਼ਰਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ \` \`, ), ਆਕਾਸ਼ਓਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ
ਗਾਰਗੀ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਗਾਰਗੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਾਹੋਵਾਚਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਭਗਵਨ੍ਤਃ ਤਦੇਵਬਹੁਮਨ੍ਯਧ੍ਵਮ੍~ ਯਦਸ੍ਮਾਨ੍ਨਮਸ੍ਕਾਰੇਣ ਮੁਚ੍ਯਾਧ੍ਵਮ੍~ ਨਵੈਜਾਤੁ ਯੁष੍ਮਾਕਮਿਮਮ੍~ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਦ੍ਯਮ੍~ ਜੇਤਾ~ ਇਤਿ ਤਤੋ ਹ ਵਾਚਕ੍ਨਵ੍ਯ੍ ਉਪਰਰਾਮ॥ 9
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਵਾਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ।" ਫਿਰ ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ।
ਅਥ ਹੈਨਂ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਹਾਕਲ੍ਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਕਤਿ ਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਸਹੈਤਯੈਵਨਿਵਿਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ, ਯਾਵਨ੍ਤਸ੍~ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਸ੍ਯ ਨਿਵਿਦਿ~ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਚ ਸ਼ਤਾਤ੍ਰਯਸ੍~ ਚ ਤ੍ਰੀਚ ਸਹਸ੍ਰਾ~ ਇਤਿ~ ਓਮ੍ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ;
ਫਿਰ ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਿਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ।" "ਹਾਂ," ਉਹ ਆਖਿਆ।
ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਁਸ਼ਦਿਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ षਡ੍ ਇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਦ੍ਵਾਵਿਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਅਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤ੍ਯ੍ ਏਵਦੇਵਾ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ॥ ਏਕ ਇਤਿ॥ ਓਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ॥ ਕਤਮੇਤੇਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਚ ਸ਼ਤਾਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਚ ਸਹਸ੍ਰੇਤਿ
ਸਹੋਵਾਚਃ ਮਹਿਮਾਨ ਏਵੈषਾਮੇਤੇ, ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤ੍ਵੇਵਦੇਵਾਇਤਿ॥ ਕਤਮੇਤੇਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਁਸ਼ਦਿਤਿ॥ ਅष੍ਟੌਵਸਵ, ਏਕਾਦਸ਼ ਰ਼ੁਦ੍ਰਾ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਃ ਤਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ ੯ਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਵਿਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡਿਆਈ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਿੰਤੀਹ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਤੀਹ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਅੱਠ ਵਾਸੂ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦਰ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ, ਇਹ ਹੋਏ ਇਕੱਤੀ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿੰਤੀਹ।"
ਕਤਮੇਵਸਵ ਇਤਿ॥ ਆਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਚਾਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਡ੍ਯੌਃ ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਸ਼੍ਚ ਣਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚੈਤੇਵਸਵ; ਏਤੇषੁ ਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਁ ਵਸੁ . ਹਿਤਂ . ਏਤੇਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਵਸਯਨ੍ਤੇ॥ ਤਦ੍ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਵਸਯਨ੍ਤੇ . .॥. ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸਵ ਇਤਿ
"ਵਾਸੂ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸੂਰਜ, ਅਸਮਾਨ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ—ਇਹ ਵਾਸੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸੂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕਤਮੇਰ਼ੁਦ੍ਰਾਇਤਿ॥ ਦਸ਼ੇਮੇਪੁਰੁषੇ ਪ੍ਰਾਣਾ, ਆਤ੍ਮੈਕਾਦਸ਼ਸ੍; ਤੇਯਦਾਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਚ੍ਛਰੀਰਾਦ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਅਥ ਰੋਦਯਨ੍ਤਿਃ ਤਦ੍ਯਦ੍ਰੋਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰ਼ੁਦ੍ਰਾਇਤਿ
"ਰੁਦਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਸ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ਆਤਮਾ। ਜਦ ਇਹ ਮਰਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕਤਮਅਦਿਤ੍ਯਾਇਤਿ॥ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ . ਮਾਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯੈਤਅਦਿਤ੍ਯਾ; ਏਤੇਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਮਾਦਦਾਨਾ ਯਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਾਦਦਾਨਾ ਯਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਦਿਤ੍ਯਾਇਤਿ
"ਆਦਿਤ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ—ਇਹ ਆਦਿਤ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਕਤਮ੯ਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਕਤਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ॥ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਰੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ, ਯਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ॥ ਕਤਮਃ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਰਿਤਿ॥ ਅਸ਼ਨਿਰਿਤਿ॥ ਕਤਮੋਯਜ੍ਞਇਤਿ॥ ਪਸ਼ਵ ਇਤਿ
"ਇੰਦਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਗੜਗੜਾਹਟ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਯਜਨਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। "ਗੜਗੜਾਹਟ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?" ਬਿਜਲੀ। "ਯਜਨਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?" ਪਸ਼ੂ।
ਕਤਮੇषਡ੍ ਇਤਿ॥ ਆਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਾਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਡ੍ਯੌਸ਼੍ਚੈਤੇषਡ੍ ਇਤ੍ਯ੍ . ਏਤੇਹ੍ਯ੍ ਏਵੇਦਁ . ਸਰ੍ਵਂ षਡ੍ ਇਤਿ
ਇਹ ਛੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਅੱਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸੂਰਜ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹੀ ਛੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਤਮੇਤੇਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਇਤੀ- -ਮਏਵਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾ, ਏषੁਹੀਮੇਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਇਤਿ॥ ਕਤਮੌ . ਦ੍ਵੌਦੇਵਾਵਿਤਿ॥ ਅਨ੍ਨਂ ਚੈਵਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਕਤਮੋऽਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਯੋऽਯਂ ਪਵਤ ਇਤਿ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਦੇਵਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਖਾਣਾ ਤੇ ਸਾਹ। ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਜੋ ਇਹ ਹਵਾ ਹੈ।
ਤਦਾਹੁਃ ਯਦਯਮੇਕ ਏਵ ਪਵਤੇ, ਅਥ ਕਥਮਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਯਦਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਧ੍ਯਾਰ੍ਧ੍ਨੋਤ੍ ਤੇਨਾਧ੍ਯਰ੍ਧ ਇਤਿ॥ ਕਤਮਏਕੋ ਦੇਵਇਤਿ॥ ; ਸਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਯਦਿਤ੍ਯ੍ ਆਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਇਹ ਹਵਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਪृਥਿਵ੍ਯ੍ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਁ ਸ਼ਾਰੀਰਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ \^ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਕਾਮ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਮਨ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਇੱਛਾ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਮਨ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਰੂਪ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਅੱਖ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਤਮ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਛਾਯਾਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਮृਤ੍ਯੁਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਹਨੇਰਾ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਮੌਤ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਆਪਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਅਪ੍ਸੁਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਵਰੁਣ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਪਾਣੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਵਰੁਣ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਰੇਤ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ \^ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਂ ਪੁਤ੍ਰਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਬੀਜ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਸਹੋਵਾਚੈਤਦ੍ਵੈਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ, ਗਾਰ੍ਗਿ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਅਭਿਵਦਨ੍ਤਿ ਅਸ੍ਥੂਲਮਨਣੁ ਅਹ੍ਰਸ੍ਵਮਦੀਰ੍ਘਮ੍ ਅਲੋਹਿਤਮਸ੍ਨੇਹਮ੍ ਅਚ੍ਛਾਯਮਤਮੋ, ਅਵਾਯ੍ਵਨਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਸਙ੍ਗਮ੍ ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍ . ਅਗਨ੍ਧਮ੍ ਅਰਸਮ੍ . ਅਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਕਮ੍ ਅਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍ ਅਵਾਗ੍ ਅਮਨੋ, ਅਤੇਜਸ੍ਕਮ੍ ਅਪ੍ਰਾਣਮ੍ ਅਮੁਖਮ੍ ਅਨਾਮਾਗੋਤ੍ਰਮ੍ ਅਜਰਮ੍ ਅਮਰਮ੍ ਅਭਯਮ੍ ਅਮृਤਮ੍ ਅਰਜੋ, ਅਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਅਵਿਵृਤਮ੍ ਅਸਂਵृਤਮ੍ ਅਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਅਨਪਰਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ ॥. . . ਅਬਾਹ੍ਯਂ; ਨਤਦਸ਼੍ਨੋਤਿ ਕਂ ਚਨ ਨਤਦਸ਼੍ਨੋਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗਾਰਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਟੱਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਰੀਕ, ਨਾ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਲੰਮਾ, ਨਾ ਲਾਲ, ਨਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਨਾ ਛਾਂ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਨਾ ਛੂਹਣਯੋਗ, ਨਾ ਸੁਗੰਧ, ਨਾ ਸੁਆਦ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ, ਨਾ ਕੰਨ, ਨਾ ਬੋਲਣ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਚਾਨਣ, ਨਾ ਸਾਹ, ਨਾ ਮੂੰਹ, ਨਾ ਨਾਂ, ਨਾ ਕੁਲ, ਨਾ ਬੁੱਢਾ, ਨਾ ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਡਰ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਮੈਲ, ਨਾ ਆਵਾਜ਼, ਨਾ ਪ੍ਰਗਟ, ਨਾ ਢੱਕਿਆ, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਬਾਹਰ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।"
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗਾਰਗੀ, ਇਸ ਅਟੱਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਸਾਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਨਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ। ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾਤਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ ਯਜਮਾਨ ਦੀ, ਪਿਤਰ ਭੇਟਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।"
"ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਤਿੰਤੀਹ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਛੇ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਤਿੰਨ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਦੋ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ।" "ਹਾਂ।" "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" "ਇੱਕ।" "ਹਾਂ।" ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?
ਧਰਤੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਖਾ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਔਰਤ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਆਕਸ਼ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਮ੍ਵਾਯੌ ਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤਿ ਹੋਵਚ॥ 15/ ॥ ਤੇਜ ਏਵਯਸ੍ਯਾਯਤਨਂ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਲੋਕੋ, ਮਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯੋਵੈਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਁ, ਸਵੈਵੇਦਿਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ॥ ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਾਯਣਂ, ਯਮਾਤ੍ਥ; ਯਏਵਾਯਮਗ੍ਨੌਪੁਰੁषਃ, ਸਏष॥ ਵਦੈਵ, ਹਾਕਲ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਦੇਵਤੇਤਿ॥ ਵਾਗਿਤਿ ਹੋਵਾਚ
ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਸਾਹ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਇਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ। ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਿਆ; ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯ, ਇਸ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ? 'ਬੋਲੀ,' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ।