ਹਸ੍ਤੌ ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਕਰ੍ਮਣਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ; ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਁ ਹਿਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ
ਹੱਥ ਗ੍ਰਹ ਹਨ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਕਰਮ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਗ੍ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤਸ੍; ਤ੍ਵਚਾਹਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨ੍ਵੇਦਯਤ॥ ਇਤ੍ਯष੍ਟੌਗ੍ਰਹਾ, ਅष੍ਟਾਵਤਿਗ੍ਰਹਾਃ
ਚਮੜੀ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਛੂਹ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਛੂਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੋਰਨ੍ਨਂ, ਕਾਸ੍ਵਿਤ੍ਸਾਦੇਵਤਾ, ਯਸ੍ਯਾ ਮृਤ੍ਯੁਰਨ੍ਨਮਿਤਿ॥ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਮृਤ੍ਯੁਃ, ਸੋऽਪਾਮਨ੍ਨਮ੍ ਅਪ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਂ ਜਯਤਿ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੌਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਐਸੀ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮੌਤ ਖਾਣਾ ਬਣਦੀ ਹੋਵੇ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅੱਗ ਮੌਤ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਖਾਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।"
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਤ੍ਰਾਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ, ਕਿਮੇਨਂ ਨਜਹਾਤੀਤਿ॥ ਨਾਮੇਤਿ ਅਨਨ੍ਤਂ ਵੈਨਾਮਾਨਨ੍ਤਾਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵਾ; ਅਨਨ੍ਤਮੇਵਸਤੇਨ ਲੋਕਂ ਜਯਤਿ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਨਾਮ।" ਨਾਮ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹਨ; ਬੇਅੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਤ੍ਰਾਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਮ੍ਰਿਯਤ, ਉਦਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਆਹੋ ਨੇਤਿ॥ ਨੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ, ਅਤ੍ਰੈਵਸਮਵਨੀਯਨ੍ਤੇ, ਸਉਚ੍ਛ੍ਵਯਤਿ ਆਧ੍ਮਾਯਤਿ ਆਧ੍ਮਾਤੋ ਮृਤਃ ਸ਼ੇਤੇ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਹ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਜ ਕੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਮृਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਂ ਵਾਗਪ੍ਯੇਤਿ, ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਿਤ੍ਯਂ, ਮਨਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ, ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ, ਪृਥਿਵੀਁ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਮੌषਧੀਰ੍ਲੋਮਾਨਿ, ਵਨਸ੍ਪਤੀਨ੍ਕੇਸ਼ਾ, ਅਪ੍ਸੁਲੋਹਿਤਂ ਚ ਰੇਤਸ਼੍ਚ ਨਿਧੀਯਤੇ, ਕ੍ਵਾਯਂ ਤਦਾਪੁਰੁषੋ ਭਵਤੀਤਿ॥ ਆਹਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਹਸ੍ਤਮ੍
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਇਸ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਬੂਟੇ ਵਾਲ ਉੱਤੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਲਹੂ ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਆ, ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਦੇ।"
ਆਰ੍ਤਭਾਗੇਤਿ ਹੋਵਾਚਾਵਾਮ੍ . ਏਵੈਤਦ੍ ਵੇਦਿष੍ਯਾਵੋ; ਨਨਾਵੇਤਤ੍ਸਜਨਇਤਿ॥ ਤੌਹੋਤ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਂ ਚਕ੍ਰਤੁਸ੍ ਤੌਹ ਯਦੂਚਤੁਃ, ਕਰ੍ਮ ਹੈਵਤਦੂਚਤੁਃ ਅਥ ਹ ਯਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਁਸਤੁਃ, ਕਰ੍ਮ ਹੈਵਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਁਸਤੁਃ ਪੁਣ੍ਯੋ ਵੈਪੁਣ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਭਵਤਿ, ਪਾਪਃ ਪਾਪੇਨੇਤਿ॥ ਤਤੋ ਹ ਜਾਰਤ੍ਕਾਰਵਆਰ੍ਤਭਾਗ ਉਪਰਰਾਮ॥ 3
ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਣੀਏ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਕੀ ਇਹ ਇਕਠੇ ਨਹੀਂ ਹਨ?" ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖਦੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਸਲਾਹੀਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮ ਸੀ। ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾੜਾ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾੜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਅਥ ਹੈਨਂ ਭੁਜ੍ਯੁਰ੍ਲਾਹ੍ਯਾਯਨਿਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਮਦ੍ਰੇषੁ ਚਰਕਾਃ ਪਰ੍ਯਵ੍ਰਜਾਮ; ਤੇਪਤਙ੍ਚਲਸ੍ਯ ਕਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਗृਹਾਨੈਮ॥ ਤਸ੍ਯਾਸੀਦ੍ਦੁਹਿਤਾਗਨ੍ਧਰ੍ਵਗृਹੀਤਾ; ਤਮਪृਚ੍ਛਾਮਃ ਕੋऽਸੀਤਿ॥ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ षੁਧਨ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਇਤਿ॥ ਤਂ ਯਦਾਲੋਕਾਨਾਮਨ੍ਤਾਨਪृਚ੍ਛਾਮਾਥੈਤਦ੍ ਅਬ੍ਰੂਮਃ ਕ੍ਵਪਾਰਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਅਭਵਨ੍ਨਿਤਿ॥ ਕ੍ਵਪਾਰਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਅਭਵਨ੍ਨਿਤਿ॥ . ਤਤ੍ ਤ੍ਵਾ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਕ੍ਵਪਾਰਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਅਭਵਨ੍ਨਿਤਿ
ਅਥੈਨਮੂਦ੍ਦਾਲਕ ਆਰੁਣਿਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਮਦ੍ਰੇष੍ਵਵਸਾਮ ਪਤਙ੍ਚਲਸ੍ਯ ਕਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਗृਹੇषੁ, ਯਜ੍ਞਮਧੀਯਾਨਾਃ॥ ਤਸ੍ਯਾਸੀਦ੍ਭਾਰ੍ਯਾਗਨ੍ਧਰ੍ਵਗृਹੀਤਾ॥ ਤਮਪृਚ੍ਛਾਮਃ ਕੋऽਸੀਤਿ॥ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਕਬਨ੍ਧ ਅਥਰ੍ਵਣਇਤਿ
ਫਿਰ ਉਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ! ਅਸੀਂ ਮਦਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਯਜਨਾ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਹਾਂ।'"
ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪਤਙ੍ਚਲਂ ਕਾਪ੍ਯਂ ਯਾਜ੍ਞਿਕਾਁਸ਼੍ਚਃ ਵੇਤ੍ਥ ਨੁਤ੍ਵਂ, ਕਾਪ੍ਯ, ਤਤ੍ਸੂਤ੍ਰਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਯਂ ਚ ਲੋਕਃ ਪਰਸ਼੍ਚ ਲੋਕਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਸਂਦृਬ੍ਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ॥ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪਤਙ੍ਚਲਃ ਕਾਪ੍ਯੋਃ ਨਾਹਂ ਤਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਵੇਦੇਤਿ
ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਾਪਯਾ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਧਾਗਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਪਰਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ?" ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਭਗਵਨ।"
ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪਤਙ੍ਚਲਂ ਕਾਪ੍ਯਂ ਯਾਜ੍ਞਿਕਾਁਸ਼੍ਚਃ ਵੇਤ੍ਥ ਨੁਤ੍ਵਂ, ਕਾਪ੍ਯ, ਤਮਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮਿਣਂ, ਯਇਮਂ ਚ ਲੋਕਂ ਪਰਂ ਚ ਲੋਕਁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚ ਭੂਤਾਨ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤੀਤਿ॥ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪਤਙ੍ਚਲਃ ਕਾਪ੍ਯੋਃ ਨਾਹਂ ਤਂ, ਭਗਵਨ੍ ਵੇਦੇਤਿ
ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਾਪਯਾ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ, ਪਰਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਭਗਵਨ।"
ਵੇਦ ਵਾਅਹਂ, ਗੌਤਮ, ਤਤ੍ਸੂਤ੍ਰਂ ਤਂ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮਿਣਮਿਤਿ॥ ਯੋਵਾਇਦਂ ਕਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ ਵੇਦ ਵੇਦੇਤਿ॥ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਥ, ਤਥਾ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗੌਤਮ, ਮੈਂ ਉਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ, 'ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਦੱਸੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਇਉਂ ਹੀ ਦੱਸ।"
ਵਾਯੁਰ੍ਵੈ, ਗੌਤਮ, ਤਤ੍ਸੂਤ੍ਰਂ; ਵਾਯੁਨਾ ਵੈ, ਗੌਤਮ, ਸੂਤ੍ਰੇਣਾਯਂ ਚ ਲੋਕਃ ਪਰਸ਼੍ਚ ਲੋਕਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਸਂਦृਬ੍ਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ, ਗੌਤਮ, ਪੁਰੁषਂ ਪ੍ਰੇਤਮਾਹੁਃ ਵ੍ਯਸ੍ਰਁਸਿषਤਾਸ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨੀਤਿ; ਵਾਯੁਨਾ ਹਿ, ਗੌਤਮ, ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਸਮ੍ਦृਬ੍ਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ॥ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ . ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮਿਣਂ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
ਗੌਤਮ, ਹਵਾ ਹੀ ਉਹ ਧਾਗਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ, ਗੌਤਮ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਪਰਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਗੌਤਮ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਖੁਲ ਗਏ ਹਨ।' ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹੁਣ, ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ।
ਯਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ਪृਥਿਵ੍ਯਾਅਨ੍ਤਰੋ, ਯਂ ਪृਥਿਵੀਨਵੇਦ, ਯਸ੍ਯ ਪृਥਿਵੀਸ਼ਰੀਰਂ, ਯਃ ਪृਥਿਵੀਮਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ।
ਯੋऽਪ੍ਸੁਤਿष੍ਠਨ੍ਨਦ੍ਭ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰੋ, ਯਮਾਪੋ ਨਵਿਦੁਃ ਯਸ੍ਯਾਪਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋऽਪੋऽਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ।
ਯੋऽਗ੍ਨੌਤਿष੍ਠਨ੍ਨਗ੍ਨੇਰਨ੍ਤਰੋ, ਯਮਗ੍ਨਿਰ੍ਨਵੇਦ, ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋऽਗ੍ਨਿਮਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਜੋ ਅੱਗ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ।
ਯੋऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਨਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਦਨ੍ਤਰੋ, ਯਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਨਵੇਦ, ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਁ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਮਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ।
ਯੋਵਾਯੌਤਿष੍ਠਨ੍ਵਾਯੋਰਨ੍ਤਰੋ, ਯਂ ਵਾਯੁਰ੍ਨਵੇਦ, ਯਸ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋਵਾਯੁਮਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਜੋ ਹਵਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ।
. ਯੋ ਦਿਵਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਦਿਵੋऽਨ੍ਤਰੋ, ਯਂ ਦ੍ਯੌਰ੍ਨ ਵੇਦ, ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਯੌਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋ ਦਿਵਮਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ ਏष ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਉਹ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ।
ਯਆਦਿਤ੍ਯੇਤਿष੍ਠਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਨ੍ਤਰੋ, ਯਮਾਦਿਤ੍ਯੋਨਵੇਦ, ਯਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯਆਦਿਤ੍ਯਮਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਉਹ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ।
ਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰਕੇਤਿष੍ਠਙ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰਕਾਦਨ੍ਤਰੋ, ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰਕਂ ਨਵੇਦ, ਯਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰਕਁ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰਕਮਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਉਹ ਜੋ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ।
. ਯ ਆਕਾਸ਼ੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਨਾਕਾਸ਼ਾਦਨ੍ਤਰੋ, ਯਮਾਕਾਸ਼ੋ ਨ ਵੇਦ, ਯਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯ ਆਕਾਸ਼ਮਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ ਏष ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਉਹ ਜੋ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ।
ਯਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰੋ, ਯਁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਨਵਿਦੁਃ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੁਤਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤ॥ ਇਤ੍ਯ੍ ਉ ਏਵਾਧਿਭੂਤਮ੍ . ਅਥਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍
ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਭੂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਆਪ ਬਾਰੇ।
ਫਿਰ ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ! ਅਸੀਂ ਮਦਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਿਖਿਆਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਅਸੀਂ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਸ਼ੁਧਨਵ ਆਂਗੀਰਸ ਹਾਂ।' ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ?' ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ?
ਸਹੋਵਾਚੋਵਾਚ ਵੈਸਤਦ੍ ਅਗਚ੍ਛਨ੍ਵੈਤੇਤਤ੍ਰ, ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਵਮੇਧਯਾਜਿਨੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ॥ ਕ੍ਵਨ੍ਵਸ਼੍ਵਮੇਧਯਾਜਿਨੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ॥ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਁਸ਼ਤ ਵੈਦੇਵਰਥਾਹ੍ਨ੍ਯਾਨ੍ਯਯਂ ਲੋਕਸ੍; ਤਁ ਸਮਨ੍ਤਂ ਲੋਕਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਵਤ੍ਪृਥਿਵੀ \^ ਪਰ੍ਯੇਤਿ; ਤਾਁ . ਪृਥਿਵੀਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਵਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਪਰ੍ਯੇਤਿ॥ ਤਦ੍ਯਾਵਤੀ ਕ੍ਸ਼ੁਰਸ੍ਯ ਧਾਰਾ, ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਯਾਃ ਪਤ੍ਤ੍ਰਂ, ਤਾਵਾਨਨ੍ਤਰੇਣਾਕਾਸ਼ਃ॥ ਤਾਨ੍੯ਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸੁਪਰ੍ਣੋਭੂਤ੍ਵਾਵਾਯਵੇ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ੍; ਤਾਨ੍ਵਾਯੁਰਾਤ੍ਮਨਿ ਧਿਤ੍ਵਾਤਤ੍ਰਾਗਮਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਅਭਵਨ੍ਨਿਤਿ॥ ਏਵਮਿਵ ਵੈਸਵਾਯੁਮੇਵਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਁਸ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਯੁਰੇਵਵ੍ਯष੍ਟਿਃ ਵਾਯੁਃ ਸਮष੍ਟਿਃ॥ ਅਪ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਂ ਜਯਤਿ, ਸਰ੍ਵਮਾਯੁਰੇਤਿ . ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ ਤਤੋ ਹ ਭੁਜ੍ਯੁਰ੍ਲਾਹ੍ਯਾਯਨਿਰੁਪਰਰਾਮ॥ 4/
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" "ਬਤੀ ਤੇ ਦੋ ਰਥ ਵੈਦੇਹ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦੁੱਗਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੀ ਵਾਰੀ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿੰਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਮਾਣ ਦੀ ਧਾਰ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ; ਹਵਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਅਥ ਹੈਨਂ ਕਹੋਡਃ ਕੌषੀਤਕੇਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦ੍ . ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦਪਰੋਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ ਤਂ ਮੇ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵੇਤਿ॥ ਏषਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ॥ ਕਤਮੋ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ॥ ਯੋऽਸ਼ਨਾਯਾਪਿਪਾਸੇਸ਼ੋਕਂ ਮੋਹਂ ਜਰਾਂ ਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯੇਤਿ॥ ਏਤਂ ਵੈਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਪੁਤ੍ਰੈषਣਾਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਤ੍ਤੈषਣਾਯਾਸ਼੍ਚ ਲੋਕੈषਣਾਯਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਯਾਥ ਭਿਕ੍ਸ਼ਾਚਰ੍ਯਂ ਚਰਨ੍ਤਿ॥ ਯਾਹ੍ਯ੍ ਏਵਪੁਤ੍ਰੈषਣਾਸਾਵਿਤ੍ਤੈषਣਾ, ਯਾਵਿਤ੍ਤੈषਣਾਸਾਲੋਕੈषਣੋਭੇਹ੍ਯ੍ ਏਤੇਏषਣੇ ਏਵਭਵਤਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯ, ਬਾਲ੍ਯੇਨ ਤਿष੍ਠਾਸੇਦ੍; ਬਾਲ੍ਯਂ ਚ ਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਂ ਚ ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਥ ਮੁਨਿਃ ਅਮੌਨਂ ਚ ਮੌਨਂ ਚ ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਥ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ॥ ਸਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕੇਨ ਸ੍ਯਾਦ੍॥ ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤੇਨੇਦृਸ਼ ਏਵਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ . ਤਤੋ ਹ ਕਹੋਡਃ ਕੌषੀਤਕੇਯ ਉਪਰਰਾਮ॥ 5/
ਫਿਰ ਕਹੋੜ ਕੌਸ਼ੀਤਕੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ! ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰੋਖ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ।" "ਇਹੀ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।" "ਕਿਹੜਾ, ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?" "ਜੋ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁਲੇਖੇ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੋਲਣ ਤੇ ਚੁੱਪ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੋੜ ਕੌਸ਼ੀਤਕੇਯ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਅਥ ਹੈਨਮੂषਸ੍ਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਰਾਯਣਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਤ੍ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦਪਰੋਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ ਤਂ ਮੇ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵੇਤਿ॥ ਏषਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ॥ ਕਤਮੋ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ॥ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ; ਯੋऽਪਾਨੇਨਾਪਾਨਿਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ; ਯੋਵ੍ਯਾਨੇਨ ਵ੍ਯਨਿਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ; ਯਉਦਾਨੇਨੋਦਨਿਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ॥ ਯਃ ਸਮਾਨੇਨ ਸਮਨਿਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਨ੍ਤਰ। . ॥. ਏषਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ
ਫਿਰ ਉਸ਼ਸਤ ਚਾਕਰਾਯਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ! ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰੋਖ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ।" "ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਕਿਹੜਾ, ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?" "ਜੋ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਦਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸਹੋਵਾਚੋषਸ੍ਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਰਾਯਣੋਃ ਯਥਾ ਵੈਬ੍ਰੂਯਾਦਸੌਗੌਃ ਅਸਾਵਸ਼੍ਵ ਇਤਿ ਏਵਮੇਵੈਤਦ੍ਵ੍ਯਪਦਿष੍ਟਂ ਭਵਤਿ॥ ਯਦੇਵਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦਪਰੋਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ ਤਂ ਮੇ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵੇਤਿ॥ ਏषਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ॥ ਕਤਮੋ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ॥ ਨਦृष੍ਟੇਰ੍ਦ੍ਰष੍ਟਾਰਂ ਪਸ਼੍ਯੇਃ ਨਸ਼੍ਰੁਤੇਃ ਸ਼੍ਰੋਤਾਰਁ ਸ਼ृਣੁਯਾ; ਨਮਤੇਰ੍ਮਨ੍ਤਾਰਂ ਮਨ੍ਵੀਥਾ, ਨਵਿਜ੍ਞਾਤੇਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾ॥ ਏषਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ॥ ਅਤੋऽਨ੍ਯਦਾਰ੍ਤਂ॥ ਤਤੋ ਹੋषਸ੍ਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਰਾਯਣ ਉਪਰਰਾਮ॥ 6
ਉਸ਼ਸਤ ਚਾਕਰਾਯਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਖੇ, 'ਇਹ ਗਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਘੋੜਾ ਹੈ', ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ।" "ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਕਿਹੜਾ, ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?" "ਤੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ; ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ; ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ; ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁੱਖੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ਼ਸਤ ਚਾਕਰਾਯਣ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਅਥ ਹੈਨਂ ਗਾਰ੍ਗੀ ਵਾਚਕ੍ਨਵੀ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਸ੍ਵੋਤਂ ਚ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚ, ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁ ਆਪ ਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਵਾਯੌ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁ ਵਾਯੁਰੋਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਆਕਾਸ਼ਏਵ ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ਵਾਕਾਸ਼ \` ਓਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਲੋਕੇषੁ ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲ੍ਵਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਲੋਕਾ ਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਦ੍ਯੌਰ੍ਲੋਕੇषੁ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲੁ ਦ੍ਯੌਰ੍ਲੋਕਾਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯ੍ . ॥. ਅਦਿਤ੍ਯਲੋਕੇषੁ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਲੋਕਾਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਚਨ੍ਦ੍ਰਲੋਕੇषੁ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਲੋਕਾਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਲੋਕੇषੁ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲੁ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਲੋਕਾਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਦੇਵਲੋਕੇषੁ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲੁ ਦੇਵਲੋਕਾਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲ੍ਵ੍ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਲੋਕਾ ਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਲੋਕੇषੁ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲੁ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਲੋਕਾਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇषੁ, ਗਾਰ੍ਗੀਤਿ॥ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਖਲੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਾਓਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਃ ਗਾਰ੍ਗਿ, ਮਾਤਿਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਃ ਮਾਤੇ ਮੂਰ੍ਧਾਵ੍ਯਪਪ੍ਤਦ੍ ਅਨਤਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨ੍ਯਾਂ ਵੈਦੇਵਤਾਮਤਿਪृਚ੍ਛਸਿ॥ ਗਾਰ੍ਗਿ, ਮਾਤਿਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਰਿਤਿ॥ ਤਤੋ ਹ ਗਾਰ੍ਗੀ ਵਾਚਕ੍ਨਵ੍ਯ੍ ਉਪਰਰਾਮ॥ 7
ਫਿਰ ਗਾਰਗੀ ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਧਾਗੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ?" "ਹਵਾ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਹਵਾ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਾਰਗੀ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ?" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗਾਰਗੀ, ਹੋਰ ਨਾ ਪੁੱਛ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਗਾਰਗੀ, ਹੋਰ ਨਾ ਪੁੱਛ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਰਗੀ ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪਤਙ੍ਚਲਂ ਕਾਪ੍ਯਂ ਯਾਜ੍ਞਿਕਾਁਸ਼੍ਚਃ ਯੋਵੈਤਤ੍ ਕਾਪ੍ਯ, ਸੂਤ੍ਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮਿਣਁ, ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ ਸਲੋਕਵਿਤ੍ ਸਦੇਵਵਿਤ੍ ਸਵੇਦਵਿਤ੍ ਸਯਜ੍ਞਵਿਤ੍ . ਸਭੂਤਵਿਤ੍ ਸਆਤ੍ਮਵਿਤ੍ ਸਸਰ੍ਵਵਿਦਿਤਿ ਤੇਭ੍ਯੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍॥ ਤਦਹਂ ਵੇਦ॥ ਤਚ੍ਚੇਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਸੂਤ੍ਰਮਵਿਦ੍ਵਾਁਸ੍ ਤਂ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮਿਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਗਵੀਰੁਦਜਸੇ, ਮੂਰ੍ਧਾਤੇ ਵਿਪਤਿष੍ਯਤੀਤਿ
ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਾਪਯਾ, ਜੋ ਉਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਤੂੰ, ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ, ਉਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।"
ਯੋਦਿਕ੍ਸ਼ੁਤਿष੍ਠਨ੍ਦਿਗ੍ਭ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰੋ, ਯਂ ਦਿਸ਼ੋ ਨਵਿਦੁਃ ਯਸ੍ਯ ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋਦਿਸ਼ੋऽਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸ ਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ॥ 15/ ॥ ਯੋਵਿਦ੍ਯੁਤਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤੋऽਨ੍ਤਰੋ, ਯਂ ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਨਵੇਦ, ਯਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਛਰੀਰਂ, ਯੋਵਿਦ੍ਯੁਤੋऽਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ॥ 16/ ॥ ਯੋਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੌਤਿष੍ਠਨ੍ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੋਰਨ੍ਤਰੋ, ਯਁ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਰ੍ਨਵੇਦ, ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੋਰਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ॥ 17/ ॥ ਯੋਸਰ੍ਵੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰੋ, ਯਁ ਸਰ੍ਵੇ ਲੋਕਾਨਵਿਦੁਃ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਲੋਕਾਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ॥ 18/ ॥ ਯੋਸਰ੍ਵੇषੁ ਵੇਦੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਵੇਦੇष੍ਵਨ੍ਤਰੋ, ਯਁ ਸਰ੍ਵੇ ਵੇਦਾ ਨਵਿਦੁਃ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਵੇਦਾਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਵੇਦੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ॥ 19/ ॥ ਯੋਸਰ੍ਵੇषੁ ਯਜ੍ਞੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰੋ, ਯਁ ਸਰ੍ਵੇ ਯਜ੍ਞਾਨਵਿਦੁਃ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਯਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਯੋਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰੋ ਯਮਯਤਿ, ਸਤ ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮृਤਃ
ਉਹ ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਿਜਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਗੱਜਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੱਜਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੱਜਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗੱਜਣ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਗੱਜਣ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹੈ।