ਸਾਵਾਏषਾਦੇਵਤੈਤਾਸਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਪਾਪ੍ਮਾਨਂ ਮृਤ੍ਯੁਮਪਹਤ੍ਯ, ਯਤ੍ਰਾਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਮਨ੍ਤਃ ਤਦ੍ਗਮਯਾਂ ਚਕਾਰ, ਤਦਾਸਾਂ ਪਾਪ੍ਮਨੋ ਵਿਨ੍ਯਦਧਾਤ੍॥ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਜਨਮਿਯਾਨ੍ ਨਾਨ੍ਤਮਿਯਾਨ੍ ਨੇਤ੍ਪਾਪ੍ਮਾਨਂ ਮृਤ੍ਯੁਮਨ੍ਵਵਾਯਾਨੀਤਿ
ਇਹੀ ਦੇਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂ ਲੈ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੇ ਜਾਂ ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਸਾਵਾਏषਾਦੇਵਤੈਤਾਸਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਪਾਪ੍ਮਾਨਂ ਮृਤ੍ਯੁਮਪਹਤ੍ਯਾਥੈਨਾ ਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯਵਹਤ੍
ਇਹੀ ਦੇਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਗਈ।
ਸਾਵੈਵਾਚਮੇਵਪ੍ਰਥਮਾਮਤ੍ਯਵਹਤ੍॥ ਸਾਯਦਾਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤ, ਸੋऽਗ੍ਨਿਰਭਵਤ੍; ਸੋऽਯਮਗ੍ਨਿਃ ਪਰੇਣ ਮृਤ੍ਯੁਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਦੀਪ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਅੱਗ ਬਣ ਗਈ; ਇਹ ਅੱਗ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਪ੍ਰਾਣਮਤ੍ਯਵਹਤ੍॥ ਸਯਦਾਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤ, ਸਵਾਯੁਰਭਵਤ੍; ਸੋऽਯਂ ਵਾਯੁਃ ਪਰੇਣ ਮृਤ੍ਯੁਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਵਤੇ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹਵਾ ਬਣ ਗਈ; ਇਹ ਹਵਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਵਗਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਤ੍ਯਵਹਤ੍॥ ਤਦ੍ਯਦਾਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤ, ਸਆਦਿਤ੍ਯੋऽਭਵਤ੍; ਸੋऽਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯਃ ਪਰੇਣ ਮृਤ੍ਯੁਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਪਤਿ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਅੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਸੂਰਜ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਤ੍ਯਵਹਤ੍॥ ਤਦ੍ਯਦਾਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤ, ਤਾਦਿਸ਼ੋऽਭਵਨ੍; ਤਾਇਮਾਦਿਸ਼ਃ ਪਰੇਣ ਮृਤ੍ਯੁਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਅਥ ਮਨੋऽਤ੍ਯਵਹਤ੍॥ ਤਦ੍ਯਦਾਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤ, ਸਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਅਭਵਤ੍; ਸੋऽਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪਰੇਣ ਮृਤ੍ਯੁਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਭਾਤਿ॥ ਏਵਁ ਹ ਵਾਏਨਮੇषਾਦੇਵਤਾ ਮृਤ੍ਯੁਮਤਿਵਹਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦੇਵੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਥਾਤ੍ਮਨੇऽਨ੍ਨਾਦ੍ਯਮਾਗਾਯਦ੍॥ ਯਦ੍ਧਿਕਿਙ੍ਚਾਨ੍ਨਮਦ੍ਯਤੇ, ਅਨੇਨੈਵਤਦਦ੍ਯਤ; ਇਹਪ੍ਰਤਿਤਿष੍ਠਤਿ
ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਭੋਜਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਭੋਜਨ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤੇਦੇਵਾਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨ੍ ਏਤਾਵਦ੍ਵਾਇਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਨ੍ਨਂ, ਤਦਾਤ੍ਮਨ ਆਗਾਸੀਃ ਅਨੁ ਨੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਨ ਆਭਜਸ੍ਵੇਤਿ॥ ਤੇਵੈਮਾਭਿਸਂਵਿਸ਼ਤੇਤਿ॥ ਤਥੇਤਿ॥ ਤਁ ਸਮਨ੍ਤਂ ਪਰਿਣ੍ਯਵਿਸ਼ਨ੍ਤ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦਨੇਨਾਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ, ਤੇਨੈਤਾਸ੍ ਤृਪ੍ਯਨ੍ਤਿ॥ ਏਵਁ ਹ ਵਾਏਨਁ ਸ੍ਵਾਅਭਿਸਂਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਭਰ੍ਤਾ ਸ੍ਵਾਨਾਁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਪੁਰਏਤਾਭਵਤ੍ਯਨ੍ਨਾਦੋऽਧਿਪਤਿਃ ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਯਉ ਹੈਵਂਵਿਦਁ ਸ੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਤਿਰ੍ਬੁਭੂषਤਿ, ਨਹੈਵਾਲਂ ਭਾਰ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਅਥ ਯਏਵੈਤਮਨੁਭਵਤਿ, ਯੋਵੈਤਮਨੁ ਭਾਰ੍ਯਾਨ੍ਬੁਭੂਰ੍षਤਿ, ਸਹੈਵਾਲਂ ਭਾਰ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਭਵਤਿ
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਵੰਸ਼ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਸ਼ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਘੱਟ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੋऽਯਾਸ੍ਯ ਆਙ੍ਗਿਰਸੋ, ਅਙ੍ਗਾਨਾਁ ਹਿਰਸਃ॥ ਪ੍ਰਾਣੋਵਾਅਙ੍ਗਾਨਾਁ ਰਸਃ॥ ਪ੍ਰਾਣੋਹਿਵਾਅਙ੍ਗਾਨਾਁ ਰਸਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚਾਙ੍ਗਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਉਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਤਦੇਵਤਚ੍ਛੁष੍ਯਤਿ ਏषਹਿਵਾਅਙ੍ਗਾਨਾਁ ਰਸਃ
ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਰੂਤ ਹੈ। ਸਾਹ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਰੂਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਸਾਹ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਰੂਤ ਹੈ।
ਏषਉ ਏਵਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ਵਾਗ੍ਵੈਬृਹਤੀ, ਤਸ੍ਯਾ ਏषਪਤਿਃ ਤਸ੍ਮਾਦੁ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ
ਉਹੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਹੀ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏषਉ ਏਵਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਪਤਿਃ ਵਾਗ੍ਵੈਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਤਸ੍ਯਾ ਏषਪਤਿਃ ਤਸ੍ਮਾਦੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਪਤਿਃ
ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏषਉ ਏਵਸਾਮ; ਵਾਗ੍ਵੈਸਾਮੈषਸਾਚਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ, ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਨਃ ਸਾਮਤ੍ਵਂ॥ ਯਦ੍ਵੇਵਸਮਃ ਪ੍ਲੁषਿਣਾ, ਸਮੋਮਸ਼ਕੇਨ, ਸਮੋਨਾਗੇਨ, ਸਮਏਭਿਸ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਲੋਕੈਃ, ਸਮੋऽਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇਣ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੇਵਸਾਮਾਸ਼੍ਨੁਤੇਸਾਮ੍ਨਃ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ, ਯਏਵਮੇਤਤ੍ਸਾਮ ਵੇਦ
ਉਹੀ ਸਾਮ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਹੀ ਸਾਮ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਗਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮ ਦਾ ਸਰੂਤ ਹੈ। ਜੋ ਘੋੜੇ ਨਾਲ, ਮੱਛੀ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਤੇ ਲੋਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਏषਉ ਵਾਉਦ੍ਗੀਥਃ॥ ਪ੍ਰਾਣੋਵਾਉਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਹੀਦਁ ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਤਬ੍ਧਂ॥ ਵਾਗੇਵਗੀਥੋਚ੍ਚ ਗੀਥਾ ਚੇਤਿ, ਸਉਦ੍ਗੀਥਃ
ਉਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸਾਹ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਗੀਤ ਤੇ ਗਾਇਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਦਗੀਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਧਾਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਤ੍ਤਸ਼੍ਚੈਕਿਤਾਨੇਯੋਰਾਜਾਨਂ ਭਕ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨੁਵਾਚਾਯਂ ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਮੂਰ੍ਧਾਨਂ ਵਿਪਾਤਯਤਾਦ੍ ਯਦਿਤੋऽਯਾਸ੍ਯ ਆਙ੍ਗਿਰਸੋऽਨ੍ਯੇਨੋਦਗਾਯਦਿਤਿ॥ ਵਾਚਾਚ ਹ੍ਯ੍ ਏਵਸਪ੍ਰਾਣੇਨ ਚੋਦਗਾਯਦਿਤਿ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਚਿਕਿਤਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਰੂਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ।
ਤਸ੍ਯ ਹੈਤਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਨੋ ਯਃ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਵੇਦ, ਭਵਤਿ ਹਾਸ੍ਯ ਸੁਵਰ੍ਣਂ॥ ਤਸ੍ਯ ਵੈਸ੍ਵਰ ਏਵਸੁਵਰ੍ਣਂ॥ ਭਵਤਿ ਹਾਸ੍ਯ ਸੁਵਰ੍ਣਂ, ਯਏਵਮੇਤਤ੍ਸਾਮ੍ਨਃ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਵੇਦ
ਜੋ ਇਸ ਸਾਮ ਦੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਸੋਨਾ ਹੀ ਸੁਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਸਾਮ ਦੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਹੈਤਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਨੋ ਯਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਵੇਦ, ਪ੍ਰਤਿ ਹ ਤਿष੍ਠਤਿ॥ ਤਸ੍ਯ ਵੈਵਾਗੇਵਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ, ਵਾਚਿਹਿਖਲ੍ਵੇषਏਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤੋ ਗੀਯਤੇ, ਅਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਉ ਹੈਕ ਆਹੁਃ
ਜੋ ਇਸ ਸਾਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਨੀਂਹ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਨ ਹੈ।
ਅਥਾਤਃ ਪਵਮਾਨਾਨਾਮੇਵਾਭ੍ਯਾਰੋਹਃ॥ ਸਵੈਖਲੁ ਪ੍ਰਸ੍ਤੋਤਾਸਾਮ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ॥ ਸਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਯਾਤ੍ ਤਦੇਤਾਨਿ ਜਪੇਦ੍ ਅਸਤੋ ਮਾ ਸਦ੍ਗਮਯ ਤਮਸੋ ਮਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਮਯ, ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਮृਤਂ ਗਮਯੇਤਿ
ਹੁਣ ਪਵਮਾਨਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਗੱਲ: ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ ਹੀ ਸਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰੇ: 'ਅਸਲ ਤੋਂ ਝੂਠ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ।'
ਸਯਦਾਹਾਸਤੋ ਮਾ ਸਦ੍ਗਮਯੇਤਿ, ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵਾਅਸਤ੍ ਸਦਮृਤਮ੍ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਮृਤਂ ਗਮਯਾਮृਤਂ ਮਾ ਕੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯ੍ ਏਵੈਤਦਾਹ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਅਸਲ ਤੋਂ ਝੂਠ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾ,' ਤਾਂ ਝੂਠ ਮੌਤ ਹੈ, ਅਸਲ ਅਮਰਤਾ ਹੈ; 'ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਨੂੰ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣਾਓ।'
ਤਮਸੋ ਮਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਮਯੇਤਿ, ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵੈਤਮੋ, ਜ੍ਯੋਤਿਰਮृਤਮ੍ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਮृਤਂ ਗਮਯਾਮृਤਂ ਮਾ ਕੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯ੍ ਏਵੈਤਦਾਹ॥ ਮृਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਮृਤਂ ਗਮਯੇਤਿ, ਨਾਤ੍ਰ ਤਿਰੋਹਿਤਮਿਵਾਸ੍ਤਿ
'ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ'—ਮੌਤ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਚਾਨਣ ਅਮਰਤਾ ਹੈ; 'ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਨੂੰ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣਾਓ।' 'ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ'—ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਥ ਯਾਨੀਤਰਾਣਿ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਾਣਿ, ਤੇष੍ਵਾਤ੍ਮਨੇऽਨ੍ਨਾਦ੍ਯਮਾਗਾਯੇਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦੁ ਤੇषੁ ਵਰਂ ਵृਣੀਤ, ਯਂ ਕਾਮਂ ਕਾਮਯੇਤ, ਤਁ॥ ਸਏषਏਵਂਵਿਦੁਦ੍ਗਾਤਾਤ੍ਮਨੇ ਵਾ ਯਜਮਾਨਾਯ ਵਾ ਯਂ ਕਾਮਂ ਕਾਮਯਤੇ, ਤਮਾਗਾਯਤਿ॥ ਤਦ੍ਧੈਤਲ੍ ਲੋਕਜਿਦੇਵ, ਨਹੈਵਾਲੋਕ੍ਯਤਾਯਾ ਆਸ਼ਾਸ੍ਤਿ, ਯਏਵਮੇਤਤ੍ਸਾਮ ਵੇਦ॥ 4 = 14.4.2.1-31 =
ਜੋ ਹੋਰ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗਾਇਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਂ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਸਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਤ੍ਪੁਰੁषਵਿਧਃ॥ ਸੋऽਨੁਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਨ੍ਯਦਾਤ੍ਮਨੋऽਪਸ਼੍ਯਤ੍॥ ਸੋऽਹਮਸ੍ਮੀਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਵ੍ਯਾਹਰਤ੍॥ ਤਤੋऽਹਂਨਾਮਾਭਵਤ੍॥ ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਯ੍ ਏਤਰ੍ਹ੍ਯ੍ ਆਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤੋਃ ਅਹਮਯਮਿਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਗ੍ਰ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾਥਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਤੇ ਯਦਸ੍ਯ ਭਵਤਿ
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ।' ਇਸ ਲਈ, ਉਹ 'ਮੈਂ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸਯਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋऽਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪਾਪ੍ਮਨ ਔषਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰੁष॥ ਓषਤਿ ਹ ਵੈਸਤਂ, ਯੋऽਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋ ਬੁਭੂषਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੁਰਖਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋऽਬਿਭੇਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਾਕੀਬਿਭੇਤਿ॥ ਸਹਾਯਮੀਕ੍ਸ਼ਾਂ ਚਕ੍ਰੇਃ ਯਨ੍ਮਦਨ੍ਯਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ, ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨੁਬਿਭੇਮੀਤਿ॥ ਤਤ ਏਵਾਸ੍ਯ ਭਯਂ ਵੀਯਾਯ॥ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਯਭੇष੍ਯਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦ੍ਵੈਭਯਂ ਭਵਤਿ
ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਜਦ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸ ਤੋਂ ਡਰਾਂ?' ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਡਰ ਸਦਾ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਵੈਨੈਵਰੇਮੇ; ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਾਕੀਨਰਮਤੇ॥ ਸਦ੍ਵਿਤੀਯਮੈਚ੍ਛਤ੍॥ ਸਹੈਤਾਵਾਨਾਸ ਯਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਮਾਁਸੌ ਸਮ੍ਪਰਿष੍ਵਕ੍ਤੌ
ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕੱਲਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ ਗਲਵੱਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਇਮਮੇਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦ੍ਵੇਧਾਪਾਤਯਤ੍; ਤਤਃ ਪਤਿਸ਼੍ਚ ਪਤ੍ਨੀ ਚਾਭਵਤਾਂ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਿਦਮਰ੍ਧਬृਗਲਮਿਵ ਸ੍ਵ ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਯਮਾਕਾਸ਼ਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਪੂਰ੍ਯਤ ਏਵ॥ ਤਾਁ ਸਮਭਵਤ੍ ਤਤੋ ਮਨੁष੍ਯਾਅਜਾਯਨ੍ਤ
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਤੀ ਤੇ ਪਤਨੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, 'ਇਹ ਦਾਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।' ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਔਰਤ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਸੋਹੇਯਮੀਕ੍ਸ਼ਾਂ ਚਕ੍ਰੇਃ ਕਥਂ ਨੁਮਾਤ੍ਮਨ ਏਵਜਨਯਿਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵਤਿ॥ ਹਨ੍ਤ ਤਿਰੋऽਸਾਨੀਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਉਹ ਲੁਕ ਗਈ।
ਸਾਗੌਰਭਵਦ੍ ਵृषਭਇਤਰਸ੍; ਤਾਁ ਸਮੇਵਾਭਵਤ੍ ਤਤੋ ਗਾਵੋऽਜਾਯਨ੍ਤ
ਉਹ ਬਲਦ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਗਾਂ ਬਣੀ; ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਗਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਹੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਵੰਡ। ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। 'ਠੀਕ ਹੈ', ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਹੈਤਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਨੋ ਯਃ ਸ੍ਵਂ ਵੇਦ, ਭਵਤਿ ਹਾਸ੍ਯ ਸ੍ਵਂ॥ ਤਸ੍ਯ ਵੈਸ੍ਵਰ ਏਵਸ੍ਵਂ॥ ਤਸ੍ਮਾਦਾਰ੍ਤ੍ਵਿਜ੍ਯਂ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਵਾਚਿਸ੍ਵਰਮਿਚ੍ਛੇਤ, ਤਯਾ ਵਾਚਾਸ੍ਵਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨਯਾਰ੍ਤ੍ਵਿਜ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਜ੍ਞੇਸ੍ਵਰਵਨ੍ਤਂ ਦਿਦृਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤ ਏਵਾਥੋ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਂ ਭਵਤਿ॥ ਭਵਤਿ ਹਾਸ੍ਯ ਸ੍ਵਂ, ਯਏਵਮੇਤਤ੍ਸਾਮ੍ਨਃ ਸ੍ਵਂ ਵੇਦ
ਜੋ ਇਸ ਸਾਮ ਦੀ ਅਸਲ ਮਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮਲਕੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਮਲਕੀਅਤ ਹੀ ਸੁਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਪੁਜਾਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਕਰੇ; ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਸਾਮ ਦੀ ਅਸਲ ਮਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮਲਕੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।