ਜਨਕੋਹ ਵੈਦੇਹੋ ਬਹੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਯਜ੍ਞੇਨੇਜੇ॥ ਤਤ੍ਰ ਹ ਕੁਰੁਪਙ੍ਚਾਲਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਅਭਿਸਮੇਤਾ ਬਭੂਵੁਃ॥ ਤਸ੍ਯ ਹ ਜਨਕਸ੍ਯ ਵੈਦੇਹਸ੍ਯ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸਾ . 2, 142[16] +\` ਬਭੂਵਃ ਕਃ ਸ੍ਵਿਦੇषਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਮਨੂਚਾਨਤਮ ਇਤਿ
ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੱਖਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਾਈ। ਉਥੇ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਵਿਦੇਹ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?'
ਸਹ ਗਵਾਁ ਸਹਸ੍ਰਮਵਰੁਰੋਧ; ਦਸ਼-ਦਸ਼ ਪਾਦਾ ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਯੋਰਾਬਦ੍ਧਾ ਬਭੂਵੁਃ
ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੀਆਂ ਸਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਦੱਸ-ਦੱਸ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੂਹਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਭਗਵਨ੍ਤੋ, ਯੋਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠਃ, ਸਏਤਾਗਾਉਦਜਤਾਮਿਤਿ॥ ਤੇਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਦਧृषੁਃ
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਹ ਗਾਂ ਲੈ ਜਾਵੇ।" ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ।
ਅਥ ਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਸ੍ਵਮੇਵਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਮੁਵਾਚੈਤਾਃ, ਸੌਮ੍ਯੋਦਜ, षਾਮਸ਼੍ਰਵਾ੩ ਇਤਿ॥ ਤਾਹੋਦਾਚਕਾਰ॥ ਤੇਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚੁਕ੍ਰੁਧੁਃ ਕਥਂ ਨੁਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠੋ ਬ੍ਰੁਵੀਤੇਤਿ
ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ ਸ਼ਾਮਸ਼੍ਰਵ, ਇਹ ਗਾਂ ਲੈ ਜਾ।" ਉਹ ਗਾਂ ਲੈ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ?"
ਅਥ ਹ ਜਨਕਸ੍ਯ ਵੈਦੇਹਸ੍ਯ ਹੋਤਾਸ਼੍ਵਲੋਬਭੂਵ॥ ਸਹੈਨਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਤ੍ਵਂ ਨੁਖਲੁ ਨੋ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠੋऽਸੀ੩ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਃ ਨਮੋ ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠਾਯ ਕੁਰ੍ਮੋ; ਗੋਕਾਮਾ ਏਵਵਯਁ ਸ੍ਮ ਇਤਿ॥ ਤਁ ਹ ਤਤ ਏਵਪ੍ਰष੍ਟੁਂ ਦਧ੍ਰੇ ਹੋਤਾਸ਼੍ਵਲਃ
ਫਿਰ ਜਨਕ ਦੇ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਸ਼੍ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ, ਕੀ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ?" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਅਸ਼੍ਵਲ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੁਨਾਪ੍ਤਁ, ਸਰ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੁਨਾਭਿਪਨ੍ਨਂ, ਕੇਨ ਯਜਮਾਨੋ ਮृਤ੍ਯੋਰਾਪ੍ਤਿਮਤਿਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ॥ ਹੋਤ੍ਰਰ੍ਤ੍ਵਿਜਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਾਚਾ; ਵਾਗ੍ਵੈਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਹੋਤਾ॥ ਤਦ੍ਯੇਯਂ ਵਾਕ੍ਸੋऽਯਮਗ੍ਨਿਃ ਸਹੋਤਾ ਸਾਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਿਃ
ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਹੋਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਰਾਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲੀ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਹੋਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਲੀ, ਇਹ ਅੱਗ, ਇਹ ਹੋਤ੍ਰ—ਇਹੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਪੂਰਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੈ।"
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਾਪ੍ਤਁ, ਸਰ੍ਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਭਿਪਨ੍ਨਂ, ਕੇਨ ਯਜਮਾਨੋऽਹੋਰਾਤ੍ਰਯੋਰਾਪ੍ਤਿਮਤਿਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ॥ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁਣਰ੍ਤ੍ਵਿਜਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾਦਿਤ੍ਯੇਨ; ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਧ੍ਵਰ੍ਯੁਃ॥ ਤਦ੍ਯਦਿਦਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ, ਸੋऽਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯਃ; ਸੋऽਧ੍ਵਰ੍ਯੁਃ ਸਾਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਿਃ
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਮਨਾਰਮ੍ਬਣਮਿਵ; ਕੇਨਾਕ੍ਰਮੇਣ ਯਜਮਾਨਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਲੋਕਮਾਕ੍ਰਮਤ ਇਤਿ॥ ਉਦ੍ਗਾਤ੍ਰਰ੍ਤ੍ਵਿਜਾ ਵਯੁਨਾ ਪ੍ਰਾਣੇਨ; ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਯਜ੍ਞਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਤਾ॥ ਤਦ੍ਯੋऽਯਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸਵਾਯੁਃ ਸਉਦ੍ਗਾਤਾਸਾਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਿਃ॥ ਇਤ੍ਯਤਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾ, ਅਥ ਸਂਪਦਃ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਉਦਗਾਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ। ਸਾਹ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਉਦਗਾਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹ ਹੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਦਗਾਤਾ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਤਿ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ।"
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤਿਭਿਰਯਮਦ੍ਯਰ੍ਗ੍ਭਿਰ੍ਹੋਤਾਸ੍ਮਿਨ੍ਯਜ੍ਞੇਕਰਿष੍ਯਤੀਤਿ॥ ਤਿਸृਭਿਰਿਤਿ॥ ਕਤਮਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ॥ ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾਚ ਯਾਜ੍ਯਾਚ ਸ਼ਸ੍ਯੈਵਤृਤੀਯਾ॥ ਕਿਂ ਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤੀਤਿ॥ ਪृਥਿਵੀਲੋਕਮੇਵਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਯਾ ਜਯਤਿ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਲੋਕਂ ਯਾਜ੍ਯਯਾ, ਦ੍ਯੌਰ੍ਲੋਕਁ ਸ਼ਸ੍ਯਯਾ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਹੋਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਿੰਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤਿੰਨ ਨਾਲ।" "ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ, ਯਾਜਿਆ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸ਼ਸਿਆ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੋਕ, ਯਾਜਿਆ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਲੋਕ, ਤੇ ਸ਼ਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।"
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤ੍ਯਯਮਦ੍ਯਾਧ੍ਵਰ੍ਯੁਰਸ੍ਮਿਨ੍ਯਜ੍ਞਆਹੁਤੀਰ੍ਹੋष੍ਯਤੀਤਿ॥ ਤਿਸ੍ਰਇਤਿ॥ ਕਤਮਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ॥ ਯਾਹੁਤਾਉਜ੍ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਿ, ਯਾਹੁਤਾਅਤਿਨੇਦਨ੍ਤਿ, ਯਾਹੁਤਾਅਧਿਸ਼ੇਰਤੇ॥ ਕਿਂ ਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤੀਤਿ॥ ਯਾਹੁਤਾਉਜ੍ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਿ, ਦੇਵਲੋਕਮੇਵਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤਿਃ ਦੀਪ੍ਯਤ ਇਵ ਹਿਦੇਵਲੋਕੋ॥ ਯਾਹੁਤਾਅਤਿਨੇਦਨ੍ਤਿ, ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਮ੍ \^ ਏਵਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤਿ ਅਤੀਵ ਹਿਮਨੁष੍ਯਲੋਕੋ \^ ਯਾਹੁਤਾਅਧਿਸ਼ੇਰਤੇ, ਪਿਤृਲੋਕਮ੍ ਏਵਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤਿ ਅਧਇਵ ਹਿਪਿਤृਲੋਕਃ \`
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤਿਭਿਰਯਮਦ੍ਯਬ੍ਰਹ੍ਮਾਯਜ੍ਞਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤੋਦੇਵਤਾਭਿਰ੍ਗੋਪਾਯਿष੍ਯਤੀਤ੍ਯ੍ ਏਕਯੇਤਿ॥ ਕਤਮਾਸੈਕੇਤਿ॥ ਮਨ ਏਵੇਤਿ॥ ਅਨਨ੍ਤਂ ਵੈਮਨੋ, ਅਨਨ੍ਤਾਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵਾ॥ ਅਨਨ੍ਤਮੇਵਸਤੇਨ ਲੋਕਂ ਜਯਤਿ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਯਜਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿੰਨੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਇੱਕ ਨਾਲ।" "ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?" "ਮਨ।" ਮਨ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹਨ। ਬੇਅੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤ੍ਯਯਮਦ੍ਯੋਦ੍ਗਾਤਾਸ੍ਮਿਨ੍ਯਜ੍ਞੇਸ੍ਤੋਤ੍ਰਿਯਾਃ ਸ੍ਤੋष੍ਯਤੀਤਿ॥ ਤਿਸ੍ਰਇਤਿ॥ ਕਤਮਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ॥ ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾਚ ਯਾਜ੍ਯਾਚ ਸ਼ਸ੍ਯੈਵਤृਤੀਯਾਧਿਦੇਵਤਮ੍ ਅਥਾਧ੍ਯਤ੍ਮਂ . ॥. ਕਤਮਾਸ੍ ਤਾਯਾਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਿਤਿ॥ ਪ੍ਰਾਣਏਵਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾਪਾਨੋਯਾਜ੍ਯਾ, ਵ੍ਯਾਨਃ ਸ਼ਸ੍ਯਾ॥ ਕਿਂ ਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤੀਤਿ॥ ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚੇਦਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਦਿਤਿ \`॥. \^ ਤਤੋ ਹ ਹੋਤਾਸ਼੍ਵਲਉਪਰਰਾਮ॥ 2
ਅਥ ਹੈਨਂ ਜਾਰਤ੍ਕਾਰਵਆਰ੍ਤਭਾਗਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤਿ ਗ੍ਰਹਾਃ, ਕਤ੍ਯਤਿਗ੍ਰਹਾਇਤਿ॥ ਅष੍ਟੌਗ੍ਰਹਾ, ਅष੍ਟਾਵਤਿਗ੍ਰਹਾਇਤਿ॥ ਯੇਤੇऽष੍ਟੌਗ੍ਰਹਾ, ਅष੍ਟਾਵਤਿਗ੍ਰਹਾਃ, ਕਤਮੇਤਇਤਿ
ਫਿਰ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ, ਕਿੰਨੇ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਹਨ, ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਉਹ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ; ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?"
ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸੋऽਪਾਨੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ॥ ਅਪਾਨੇਨ ਹਿਗਨ੍ਧਾਙ੍ਜਿਘ੍ਰਤਿ
ਸਾਹ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਅਪਾਨ ਦੁਆਰਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹ੍ਵਾਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਰਸੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ; ਜਿਹ੍ਵਯਾ ਹਿਰਸਾਨ੍ਵਿਜਾਨਾਤਿ
ਜਿਹਵਾ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਰਸ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਸਵਾਦ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਵਾਗ੍ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਨਾਮ੍ਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ; ਵਾਚਾਹਿਨਾਮਾਨ੍ਯਭਿਵਦਤਿ
ਬੋਲੀ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਰੂਪੇਣਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤਸ਼੍; ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹਿਰੂਪਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਅੱਖ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤਃ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਹਿਸ਼ਬ੍ਦਾਙ੍ਛृਣੋਤਿ
ਕੰਨ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਧੁਨ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਕਾਮੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ; ਮਨਸਾ ਹਿਕਾਮਾਨ੍ਕਾਮਯਤੇ
ਮਨ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਸ੍ਤੌ ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਕਰ੍ਮਣਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ; ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਁ ਹਿਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ
ਹੱਥ ਗ੍ਰਹ ਹਨ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਕਰਮ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਗ੍ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤਸ੍; ਤ੍ਵਚਾਹਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨ੍ਵੇਦਯਤ॥ ਇਤ੍ਯष੍ਟੌਗ੍ਰਹਾ, ਅष੍ਟਾਵਤਿਗ੍ਰਹਾਃ
ਚਮੜੀ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਛੂਹ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਛੂਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੋਰਨ੍ਨਂ, ਕਾਸ੍ਵਿਤ੍ਸਾਦੇਵਤਾ, ਯਸ੍ਯਾ ਮृਤ੍ਯੁਰਨ੍ਨਮਿਤਿ॥ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਮृਤ੍ਯੁਃ, ਸੋऽਪਾਮਨ੍ਨਮ੍ ਅਪ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਂ ਜਯਤਿ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੌਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਐਸੀ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮੌਤ ਖਾਣਾ ਬਣਦੀ ਹੋਵੇ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅੱਗ ਮੌਤ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਖਾਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।"
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਤ੍ਰਾਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ, ਕਿਮੇਨਂ ਨਜਹਾਤੀਤਿ॥ ਨਾਮੇਤਿ ਅਨਨ੍ਤਂ ਵੈਨਾਮਾਨਨ੍ਤਾਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵਾ; ਅਨਨ੍ਤਮੇਵਸਤੇਨ ਲੋਕਂ ਜਯਤਿ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਨਾਮ।" ਨਾਮ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹਨ; ਬੇਅੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਤ੍ਰਾਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਮ੍ਰਿਯਤ, ਉਦਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਆਹੋ ਨੇਤਿ॥ ਨੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ, ਅਤ੍ਰੈਵਸਮਵਨੀਯਨ੍ਤੇ, ਸਉਚ੍ਛ੍ਵਯਤਿ ਆਧ੍ਮਾਯਤਿ ਆਧ੍ਮਾਤੋ ਮृਤਃ ਸ਼ੇਤੇ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਹ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਜ ਕੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਮृਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਂ ਵਾਗਪ੍ਯੇਤਿ, ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍, ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਿਤ੍ਯਂ, ਮਨਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ, ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ, ਪृਥਿਵੀਁ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਮੌषਧੀਰ੍ਲੋਮਾਨਿ, ਵਨਸ੍ਪਤੀਨ੍ਕੇਸ਼ਾ, ਅਪ੍ਸੁਲੋਹਿਤਂ ਚ ਰੇਤਸ਼੍ਚ ਨਿਧੀਯਤੇ, ਕ੍ਵਾਯਂ ਤਦਾਪੁਰੁषੋ ਭਵਤੀਤਿ॥ ਆਹਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਹਸ੍ਤਮ੍
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਇਸ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਬੂਟੇ ਵਾਲ ਉੱਤੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਲਹੂ ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਆ, ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਦੇ।"
ਆਰ੍ਤਭਾਗੇਤਿ ਹੋਵਾਚਾਵਾਮ੍ . ਏਵੈਤਦ੍ ਵੇਦਿष੍ਯਾਵੋ; ਨਨਾਵੇਤਤ੍ਸਜਨਇਤਿ॥ ਤੌਹੋਤ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਂ ਚਕ੍ਰਤੁਸ੍ ਤੌਹ ਯਦੂਚਤੁਃ, ਕਰ੍ਮ ਹੈਵਤਦੂਚਤੁਃ ਅਥ ਹ ਯਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਁਸਤੁਃ, ਕਰ੍ਮ ਹੈਵਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਁਸਤੁਃ ਪੁਣ੍ਯੋ ਵੈਪੁਣ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਭਵਤਿ, ਪਾਪਃ ਪਾਪੇਨੇਤਿ॥ ਤਤੋ ਹ ਜਾਰਤ੍ਕਾਰਵਆਰ੍ਤਭਾਗ ਉਪਰਰਾਮ॥ 3
ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਣੀਏ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਕੀ ਇਹ ਇਕਠੇ ਨਹੀਂ ਹਨ?" ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖਦੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਸਲਾਹੀਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮ ਸੀ। ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾੜਾ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾੜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਅਥ ਹੈਨਂ ਭੁਜ੍ਯੁਰ੍ਲਾਹ੍ਯਾਯਨਿਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਮਦ੍ਰੇषੁ ਚਰਕਾਃ ਪਰ੍ਯਵ੍ਰਜਾਮ; ਤੇਪਤਙ੍ਚਲਸ੍ਯ ਕਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਗृਹਾਨੈਮ॥ ਤਸ੍ਯਾਸੀਦ੍ਦੁਹਿਤਾਗਨ੍ਧਰ੍ਵਗृਹੀਤਾ; ਤਮਪृਚ੍ਛਾਮਃ ਕੋऽਸੀਤਿ॥ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ षੁਧਨ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਇਤਿ॥ ਤਂ ਯਦਾਲੋਕਾਨਾਮਨ੍ਤਾਨਪृਚ੍ਛਾਮਾਥੈਤਦ੍ ਅਬ੍ਰੂਮਃ ਕ੍ਵਪਾਰਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਅਭਵਨ੍ਨਿਤਿ॥ ਕ੍ਵਪਾਰਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਅਭਵਨ੍ਨਿਤਿ॥ . ਤਤ੍ ਤ੍ਵਾ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਕ੍ਵਪਾਰਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਅਭਵਨ੍ਨਿਤਿ
ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਯਜਮਾਨ ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅੱਖ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਰਾਹੀਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਹੀ ਅਧਵਰਯੂ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖ, ਇਹ ਸੂਰਜ, ਇਹ ਅਧਵਰਯੂ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਹੀ ਪੂਰੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।'
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ਾਪਰਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਾਪ੍ਤਁ, ਸਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ਾਪਰਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਭਿਪਨ੍ਨਂ, ਕੇਨ ਯਜਮਾਨਃ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ਾਪਰਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰਾਪ੍ਤਿਮਤਿਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ॥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਰ੍ਤ੍ਵਿਜਾ ਮਨਸਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ; ਮਨੋ ਵੈਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ॥ ਤਦ੍ਯਦਿਦਂ ਮਨਃ, ਸੋऽਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸਾਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਿਃ
ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਯਜਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਮਨ, ਤੇ ਚੰਦ ਰਾਹੀਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯਜਨਾ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਇਹ ਚੰਦ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਹੀ ਪੂਰੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।'
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਅਧਵਰਯੁ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਿੰਨੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤਿੰਨ।" "ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?" "ਜੋ ਆਹੁਤੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਹੁਤੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਹੁਤੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" "ਚਮਕਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਵਧਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਤੇ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।"
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਉਦਗਾਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਿੰਨੇ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤਿੰਨ ਨਾਲ।" "ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ, ਯਾਜਿਆ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸ਼ਸਿਆ, ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ।" "ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ ਸਾਹ, ਯਾਜਿਆ ਅਪਾਨ, ਤੇ ਸ਼ਸਿਆ ਵਿਆਨ ਹੈ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਹੋਤ੍ਰ ਆਸ਼ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਫਿਰ ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ! ਅਸੀਂ ਮਦਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਿਖਿਆਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਅਸੀਂ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਸ਼ੁਧਨਵ ਆਂਗੀਰਸ ਹਾਂ।' ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ?' ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ?
ਸਹੋਵਾਚੋਵਾਚ ਵੈਸਤਦ੍ ਅਗਚ੍ਛਨ੍ਵੈਤੇਤਤ੍ਰ, ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਵਮੇਧਯਾਜਿਨੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ॥ ਕ੍ਵਨ੍ਵਸ਼੍ਵਮੇਧਯਾਜਿਨੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ॥ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਁਸ਼ਤ ਵੈਦੇਵਰਥਾਹ੍ਨ੍ਯਾਨ੍ਯਯਂ ਲੋਕਸ੍; ਤਁ ਸਮਨ੍ਤਂ ਲੋਕਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਵਤ੍ਪृਥਿਵੀ \^ ਪਰ੍ਯੇਤਿ; ਤਾਁ . ਪृਥਿਵੀਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਵਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਪਰ੍ਯੇਤਿ॥ ਤਦ੍ਯਾਵਤੀ ਕ੍ਸ਼ੁਰਸ੍ਯ ਧਾਰਾ, ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਯਾਃ ਪਤ੍ਤ੍ਰਂ, ਤਾਵਾਨਨ੍ਤਰੇਣਾਕਾਸ਼ਃ॥ ਤਾਨ੍੯ਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸੁਪਰ੍ਣੋਭੂਤ੍ਵਾਵਾਯਵੇ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ੍; ਤਾਨ੍ਵਾਯੁਰਾਤ੍ਮਨਿ ਧਿਤ੍ਵਾਤਤ੍ਰਾਗਮਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਅਭਵਨ੍ਨਿਤਿ॥ ਏਵਮਿਵ ਵੈਸਵਾਯੁਮੇਵਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਁਸ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਯੁਰੇਵਵ੍ਯष੍ਟਿਃ ਵਾਯੁਃ ਸਮष੍ਟਿਃ॥ ਅਪ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਂ ਜਯਤਿ, ਸਰ੍ਵਮਾਯੁਰੇਤਿ . ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ ਤਤੋ ਹ ਭੁਜ੍ਯੁਰ੍ਲਾਹ੍ਯਾਯਨਿਰੁਪਰਰਾਮ॥ 4/
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" "ਬਤੀ ਤੇ ਦੋ ਰਥ ਵੈਦੇਹ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦੁੱਗਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੀ ਵਾਰੀ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿੰਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਮਾਣ ਦੀ ਧਾਰ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ; ਹਵਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਅਥ ਹੈਨਂ ਕਹੋਡਃ ਕੌषੀਤਕੇਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦ੍ . ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦਪਰੋਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ ਤਂ ਮੇ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵੇਤਿ॥ ਏषਤ ਆਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰਃ॥ ਕਤਮੋ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰੋ॥ ਯੋऽਸ਼ਨਾਯਾਪਿਪਾਸੇਸ਼ੋਕਂ ਮੋਹਂ ਜਰਾਂ ਮृਤ੍ਯੁਮਤ੍ਯੇਤਿ॥ ਏਤਂ ਵੈਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਪੁਤ੍ਰੈषਣਾਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਤ੍ਤੈषਣਾਯਾਸ਼੍ਚ ਲੋਕੈषਣਾਯਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਯਾਥ ਭਿਕ੍ਸ਼ਾਚਰ੍ਯਂ ਚਰਨ੍ਤਿ॥ ਯਾਹ੍ਯ੍ ਏਵਪੁਤ੍ਰੈषਣਾਸਾਵਿਤ੍ਤੈषਣਾ, ਯਾਵਿਤ੍ਤੈषਣਾਸਾਲੋਕੈषਣੋਭੇਹ੍ਯ੍ ਏਤੇਏषਣੇ ਏਵਭਵਤਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯ, ਬਾਲ੍ਯੇਨ ਤਿष੍ਠਾਸੇਦ੍; ਬਾਲ੍ਯਂ ਚ ਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਂ ਚ ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਥ ਮੁਨਿਃ ਅਮੌਨਂ ਚ ਮੌਨਂ ਚ ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਥ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ॥ ਸਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕੇਨ ਸ੍ਯਾਦ੍॥ ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤੇਨੇਦृਸ਼ ਏਵਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ . ਤਤੋ ਹ ਕਹੋਡਃ ਕੌषੀਤਕੇਯ ਉਪਰਰਾਮ॥ 5/
ਫਿਰ ਕਹੋੜ ਕੌਸ਼ੀਤਕੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ! ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰੋਖ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ।" "ਇਹੀ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।" "ਕਿਹੜਾ, ਯਾਜ੍ਯਵਲਕਯ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?" "ਜੋ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁਲੇਖੇ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੋਲਣ ਤੇ ਚੁੱਪ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੋੜ ਕੌਸ਼ੀਤਕੇਯ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।