ਇਦਂ ਮਾਨੁषਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਧੁ ਅਸ੍ਯ ਮਾਨੁषਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਮਧੁ; ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਸ੍ਮਿਨ੍ਮਾਨੁषੇਤੇਜੋਮਯੋऽਮृਤਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ, ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਮਾਨੁषਸ੍ ਤੇਜੋਮਯੋऽਮृਤਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ, ਅਯਮੇਵਸਯੋऽਯਮਾਤ੍ਮੇਦਮਮृਤਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਁ ਸਰ੍ਵਮ੍
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਿੱਠੇ ਹਨ। ਜੋ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਏਸੇ ਆਤਮਾ, ਇਹੀ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।
ਅਯਮਾਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਧੁ ਅਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਮਧੁ; ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਤੇਜੋਮਯੋऽਮृਤਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ, ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਾਤ੍ਮਾਤੇਜੋਮਯੋऽਮृਤਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ, ਅਯਮੇਵਸਯੋऽਯਮਾਤ੍ਮੇਦਮਮृਤਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਁ ਸਰ੍ਵਮ੍
ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਸ ਆਤਮਾ ਲਈ ਮਿੱਠੇ ਹਨ। ਜੋ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਆਪ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਏਸੇ ਆਤਮਾ, ਇਹੀ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।
ਸਵਾਅਯਮਾਤ੍ਮਾਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਅਧਿਪਤਿਃ, ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਁ ਰਾਜਾ॥ ਤਦ੍ਯਥਾ ਰਥਨਾਭੌਚ ਰਥਨੇਮੌਚਾਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਰ੍ਪਿਤਾ, ਏਵਮੇਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਲੋਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਤਆਤ੍ਮਾਨਃ ਸਮਰ੍ਪਿਤਾਃ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਸਾਹ, ਸਾਰੇ ਆਤਮਾ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਦਂ ਵੈਤਨ੍ਮਧੁ ਡਧ੍ਯਙ੍ਙ੍ ਅਥਰ੍ਵਣੋऽਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਮੁਵਾਚ॥ ਤਦੇਤਦृषਿਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਵੋਚਤ੍ 1.116.12: ਤਦ੍ਵਾਂ, ਨਰਾ, ਸਨਯੇ ਦਁਸ ਉਗ੍ਰਮ੍ ਆਵਿष੍ ਕृਣੋਮਿ, ਤਨ੍ਯਤੁਰ੍ਨਵृष੍ਟਿਂ, ਡਧ੍ਯਙ੍ ਹ ਯਨ੍ਮਧ੍ਵ੍ ਅਥਰ੍ਵਣੋਵਾਮ੍ ਅਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਸ਼ੀਰ੍ष੍ਣਾਪ੍ਰਯਦੀਮੁਵਾਚੇਤਿ
ਇਹੀ ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਦਧਿਅੰਗ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ (ਰਿਗਵੇਦ ੧.੧੧੬.੧੨): 'ਹੇ ਵਿਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਜ਼ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲਾ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਧਿਅੰਗ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।'
ਇਦਂ ਵੈਤਨ੍ਮਧੁ ਡਧ੍ਯਙ੍ਙ੍ ਅਥਰ੍ਵਣੋऽਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਮੁਵਾਚ॥ ਤਦੇਤਦृषਿਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਵੋਚਤ੍ 1.117.22: ਅਥਰ੍ਵਣਾਯਾਸ਼੍ਵਿਨਾ ਡਧੀਚੇऽਸ਼੍ਵ੍ਯਁ ਸ਼ਿਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੈਰਯਤਂ; ਸਵਾਂ ਮਧੁ ਪ੍ਰਵੋਚਦृਤਾਯਨ੍ ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਂ ਯਦ੍ ਦਸ੍ਰਾਉ ਅਪਿਕਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਵਾਮਿਤਿ
ਇਹੀ ਉਹ ਮਿੱਠਾਸ ਹੈ ਜੋ ਦਧੀਚ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਅਥਰਵਣ ਲਈ, ਹੇ ਅਸ਼ਵਿਨੋ, ਤੁਸੀਂ ਦਧੀਚ ਦਾ ਸਿਰ ਘੋੜੇ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਤੇ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੇ ਅਚੰਭੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਓ, ਜੋ ਟਵਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਭੇਦ ਸੀ ਤੇ ਬਾਂਹ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।'
ਇਦਂ ਵੈਤਨ੍ਮਧੁ ਡਧ੍ਯਙ੍ਙ੍ ਅਥਰ੍ਵਣੋऽਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਮੁਵਾਚ॥ ਤਦੇਤਦृषਿਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਵੋਚਤ੍ ਪੁਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਦ੍ਵਿਪਦਃ, ਪੁਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਚਤੁष੍ਪਦਃ; ਪੁਰਃ ਸ, ਪਕ੍ਸ਼ੀਭੁਤ੍ਵਾ, ਪੁਰਃ ਪੁਰੁष ਆਵਿਸ਼ਦਿਤਿ॥ ਸਵਾਅਯਂ ਪੁਰੁषਃ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਪੂਰ੍षੁਪੁਰਿਸ਼ਯੋ; ਨੈਨੇਨ ਕਿਂ ਚਨਾਨਾਵृਤਂ, ਨੈਨੇਨ ਕਿਂ ਚਨਾਸਮ੍ਵृਤਮ੍
ਇਹੀ ਉਹ ਮਿੱਠਾਸ ਹੈ ਜੋ ਦਧੀਚ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਆ ਵੱਸਿਆ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ।
ਅਥ ਵਁਸ਼ਃ ਪਸ਼ੁਤਿਮਾष੍ਯੋ ਗੌਪਵਨਾਦ੍ ਗੌਪਵਨਃ ਪਸ਼ੁਤਿਮਾष੍ਯਾਤ੍ ਪਸ਼ੁਤਿਮਾष੍ਯੋ ਗੌਪਵਨਾਦ੍ ਗੌਪਵਨਃ ਕੌਸ਼ਿਕਾਤ੍ ਕੌਸ਼ਿਕਃ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਤ੍ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਃ ਹਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਾਤ੍ ਹਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਃ ਕੌਸ਼ਿਕਾਚ੍ਚ ਗੌਤਮਾਚ੍ਚ, ਗੌਤਮੋ
ਜਾਂ, ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਹੈ: ਪਸ਼ੁਤਿਮਾਸ਼ਯ ਨੇ ਗੌਪਵਨ ਤੋਂ, ਗੌਪਵਨ ਨੇ ਪਸ਼ੁਤਿਮਾਸ਼ਯ ਤੋਂ, ਪਸ਼ੁਤਿਮਾਸ਼ਯ ਨੇ ਗੌਪਵਨ ਤੋਂ, ਗੌਪਵਨ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੋਂ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਤੋਂ, ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਨੇ ਹਾਂਡਿਲਯ ਤੋਂ, ਹਾਂਡਿਲਯ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ...
ਜਨਕੋਹ ਵੈਦੇਹੋ ਬਹੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਯਜ੍ਞੇਨੇਜੇ॥ ਤਤ੍ਰ ਹ ਕੁਰੁਪਙ੍ਚਾਲਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਅਭਿਸਮੇਤਾ ਬਭੂਵੁਃ॥ ਤਸ੍ਯ ਹ ਜਨਕਸ੍ਯ ਵੈਦੇਹਸ੍ਯ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸਾ . 2, 142[16] +\` ਬਭੂਵਃ ਕਃ ਸ੍ਵਿਦੇषਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਮਨੂਚਾਨਤਮ ਇਤਿ
ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੱਖਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਾਈ। ਉਥੇ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਵਿਦੇਹ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?'
ਸਹ ਗਵਾਁ ਸਹਸ੍ਰਮਵਰੁਰੋਧ; ਦਸ਼-ਦਸ਼ ਪਾਦਾ ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਯੋਰਾਬਦ੍ਧਾ ਬਭੂਵੁਃ
ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੀਆਂ ਸਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਦੱਸ-ਦੱਸ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੂਹਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਭਗਵਨ੍ਤੋ, ਯੋਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠਃ, ਸਏਤਾਗਾਉਦਜਤਾਮਿਤਿ॥ ਤੇਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਦਧृषੁਃ
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਹ ਗਾਂ ਲੈ ਜਾਵੇ।" ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ।
ਅਥ ਹ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਸ੍ਵਮੇਵਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਮੁਵਾਚੈਤਾਃ, ਸੌਮ੍ਯੋਦਜ, षਾਮਸ਼੍ਰਵਾ੩ ਇਤਿ॥ ਤਾਹੋਦਾਚਕਾਰ॥ ਤੇਹ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚੁਕ੍ਰੁਧੁਃ ਕਥਂ ਨੁਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠੋ ਬ੍ਰੁਵੀਤੇਤਿ
ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ ਸ਼ਾਮਸ਼੍ਰਵ, ਇਹ ਗਾਂ ਲੈ ਜਾ।" ਉਹ ਗਾਂ ਲੈ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ?"
ਅਥ ਹ ਜਨਕਸ੍ਯ ਵੈਦੇਹਸ੍ਯ ਹੋਤਾਸ਼੍ਵਲੋਬਭੂਵ॥ ਸਹੈਨਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਃ ਤ੍ਵਂ ਨੁਖਲੁ ਨੋ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠੋऽਸੀ੩ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਃ ਨਮੋ ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠਾਯ ਕੁਰ੍ਮੋ; ਗੋਕਾਮਾ ਏਵਵਯਁ ਸ੍ਮ ਇਤਿ॥ ਤਁ ਹ ਤਤ ਏਵਪ੍ਰष੍ਟੁਂ ਦਧ੍ਰੇ ਹੋਤਾਸ਼੍ਵਲਃ
ਫਿਰ ਜਨਕ ਦੇ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਸ਼੍ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ, ਕੀ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ?" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਅਸ਼੍ਵਲ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੁਨਾਪ੍ਤਁ, ਸਰ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੁਨਾਭਿਪਨ੍ਨਂ, ਕੇਨ ਯਜਮਾਨੋ ਮृਤ੍ਯੋਰਾਪ੍ਤਿਮਤਿਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ॥ ਹੋਤ੍ਰਰ੍ਤ੍ਵਿਜਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਾਚਾ; ਵਾਗ੍ਵੈਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਹੋਤਾ॥ ਤਦ੍ਯੇਯਂ ਵਾਕ੍ਸੋऽਯਮਗ੍ਨਿਃ ਸਹੋਤਾ ਸਾਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਿਃ
ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਹੋਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਰਾਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲੀ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਹੋਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਲੀ, ਇਹ ਅੱਗ, ਇਹ ਹੋਤ੍ਰ—ਇਹੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਪੂਰਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੈ।"
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਾਪ੍ਤਁ, ਸਰ੍ਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਭਿਪਨ੍ਨਂ, ਕੇਨ ਯਜਮਾਨੋऽਹੋਰਾਤ੍ਰਯੋਰਾਪ੍ਤਿਮਤਿਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ॥ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁਣਰ੍ਤ੍ਵਿਜਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾਦਿਤ੍ਯੇਨ; ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਧ੍ਵਰ੍ਯੁਃ॥ ਤਦ੍ਯਦਿਦਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ, ਸੋऽਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯਃ; ਸੋऽਧ੍ਵਰ੍ਯੁਃ ਸਾਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਿਃ
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਮਨਾਰਮ੍ਬਣਮਿਵ; ਕੇਨਾਕ੍ਰਮੇਣ ਯਜਮਾਨਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਲੋਕਮਾਕ੍ਰਮਤ ਇਤਿ॥ ਉਦ੍ਗਾਤ੍ਰਰ੍ਤ੍ਵਿਜਾ ਵਯੁਨਾ ਪ੍ਰਾਣੇਨ; ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਯਜ੍ਞਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਤਾ॥ ਤਦ੍ਯੋऽਯਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸਵਾਯੁਃ ਸਉਦ੍ਗਾਤਾਸਾਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਿਃ॥ ਇਤ੍ਯਤਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾ, ਅਥ ਸਂਪਦਃ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਉਦਗਾਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ। ਸਾਹ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਉਦਗਾਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹ ਹੀ ਹਵਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਦਗਾਤਾ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਤਿ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ।"
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤਿਭਿਰਯਮਦ੍ਯਰ੍ਗ੍ਭਿਰ੍ਹੋਤਾਸ੍ਮਿਨ੍ਯਜ੍ਞੇਕਰਿष੍ਯਤੀਤਿ॥ ਤਿਸृਭਿਰਿਤਿ॥ ਕਤਮਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ॥ ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾਚ ਯਾਜ੍ਯਾਚ ਸ਼ਸ੍ਯੈਵਤृਤੀਯਾ॥ ਕਿਂ ਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤੀਤਿ॥ ਪृਥਿਵੀਲੋਕਮੇਵਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਯਾ ਜਯਤਿ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਲੋਕਂ ਯਾਜ੍ਯਯਾ, ਦ੍ਯੌਰ੍ਲੋਕਁ ਸ਼ਸ੍ਯਯਾ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਹੋਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਿੰਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤਿੰਨ ਨਾਲ।" "ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ, ਯਾਜਿਆ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸ਼ਸਿਆ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੋਕ, ਯਾਜਿਆ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਲੋਕ, ਤੇ ਸ਼ਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।"
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤ੍ਯਯਮਦ੍ਯਾਧ੍ਵਰ੍ਯੁਰਸ੍ਮਿਨ੍ਯਜ੍ਞਆਹੁਤੀਰ੍ਹੋष੍ਯਤੀਤਿ॥ ਤਿਸ੍ਰਇਤਿ॥ ਕਤਮਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ॥ ਯਾਹੁਤਾਉਜ੍ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਿ, ਯਾਹੁਤਾਅਤਿਨੇਦਨ੍ਤਿ, ਯਾਹੁਤਾਅਧਿਸ਼ੇਰਤੇ॥ ਕਿਂ ਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤੀਤਿ॥ ਯਾਹੁਤਾਉਜ੍ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਿ, ਦੇਵਲੋਕਮੇਵਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤਿਃ ਦੀਪ੍ਯਤ ਇਵ ਹਿਦੇਵਲੋਕੋ॥ ਯਾਹੁਤਾਅਤਿਨੇਦਨ੍ਤਿ, ਮਨੁष੍ਯਲੋਕਮ੍ \^ ਏਵਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤਿ ਅਤੀਵ ਹਿਮਨੁष੍ਯਲੋਕੋ \^ ਯਾਹੁਤਾਅਧਿਸ਼ੇਰਤੇ, ਪਿਤृਲੋਕਮ੍ ਏਵਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤਿ ਅਧਇਵ ਹਿਪਿਤृਲੋਕਃ \`
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤਿਭਿਰਯਮਦ੍ਯਬ੍ਰਹ੍ਮਾਯਜ੍ਞਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤੋਦੇਵਤਾਭਿਰ੍ਗੋਪਾਯਿष੍ਯਤੀਤ੍ਯ੍ ਏਕਯੇਤਿ॥ ਕਤਮਾਸੈਕੇਤਿ॥ ਮਨ ਏਵੇਤਿ॥ ਅਨਨ੍ਤਂ ਵੈਮਨੋ, ਅਨਨ੍ਤਾਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵਾ॥ ਅਨਨ੍ਤਮੇਵਸਤੇਨ ਲੋਕਂ ਜਯਤਿ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਯਜਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿੰਨੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਇੱਕ ਨਾਲ।" "ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?" "ਮਨ।" ਮਨ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹਨ। ਬੇਅੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤ੍ਯਯਮਦ੍ਯੋਦ੍ਗਾਤਾਸ੍ਮਿਨ੍ਯਜ੍ਞੇਸ੍ਤੋਤ੍ਰਿਯਾਃ ਸ੍ਤੋष੍ਯਤੀਤਿ॥ ਤਿਸ੍ਰਇਤਿ॥ ਕਤਮਾਸ੍ ਤਾਸ੍ ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ॥ ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾਚ ਯਾਜ੍ਯਾਚ ਸ਼ਸ੍ਯੈਵਤृਤੀਯਾਧਿਦੇਵਤਮ੍ ਅਥਾਧ੍ਯਤ੍ਮਂ . ॥. ਕਤਮਾਸ੍ ਤਾਯਾਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਿਤਿ॥ ਪ੍ਰਾਣਏਵਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾਪਾਨੋਯਾਜ੍ਯਾ, ਵ੍ਯਾਨਃ ਸ਼ਸ੍ਯਾ॥ ਕਿਂ ਤਾਭਿਰ੍ਜਯਤੀਤਿ॥ ਯਤ੍ਕਿਙ੍ਚੇਦਂ ਪ੍ਰਾਣਭृਦਿਤਿ \`॥. \^ ਤਤੋ ਹ ਹੋਤਾਸ਼੍ਵਲਉਪਰਰਾਮ॥ 2
ਅਥ ਹੈਨਂ ਜਾਰਤ੍ਕਾਰਵਆਰ੍ਤਭਾਗਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ॥ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਕਤਿ ਗ੍ਰਹਾਃ, ਕਤ੍ਯਤਿਗ੍ਰਹਾਇਤਿ॥ ਅष੍ਟੌਗ੍ਰਹਾ, ਅष੍ਟਾਵਤਿਗ੍ਰਹਾਇਤਿ॥ ਯੇਤੇऽष੍ਟੌਗ੍ਰਹਾ, ਅष੍ਟਾਵਤਿਗ੍ਰਹਾਃ, ਕਤਮੇਤਇਤਿ
ਫਿਰ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ, ਕਿੰਨੇ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਹਨ, ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਉਹ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ; ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?"
ਪ੍ਰਾਣੋਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸੋऽਪਾਨੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ॥ ਅਪਾਨੇਨ ਹਿਗਨ੍ਧਾਙ੍ਜਿਘ੍ਰਤਿ
ਸਾਹ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਅਪਾਨ ਦੁਆਰਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹ੍ਵਾਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਰਸੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ; ਜਿਹ੍ਵਯਾ ਹਿਰਸਾਨ੍ਵਿਜਾਨਾਤਿ
ਜਿਹਵਾ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਰਸ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਸਵਾਦ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਵਾਗ੍ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਨਾਮ੍ਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ; ਵਾਚਾਹਿਨਾਮਾਨ੍ਯਭਿਵਦਤਿ
ਬੋਲੀ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਰੂਪੇਣਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤਸ਼੍; ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹਿਰੂਪਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਅੱਖ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤਃ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਹਿਸ਼ਬ੍ਦਾਙ੍ਛृਣੋਤਿ
ਕੰਨ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਧੁਨ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਵੈਗ੍ਰਹਃ॥ ਸਕਾਮੇਨਾਤਿਗ੍ਰਹੇਣ ਗृਹੀਤੋ; ਮਨਸਾ ਹਿਕਾਮਾਨ੍ਕਾਮਯਤੇ
ਮਨ ਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦਾ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਵੈਤਨ੍ਮਧੁ ਡਧ੍ਯਙ੍ਙ੍ ਅਥਰ੍ਵਣੋऽਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਮੁਵਾਚ॥ ਤਦੇਤਦृषਿਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਵੋਚਤ੍ 6.47.18: ਰੂਪਁ-ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪੋ ਬਭੂਵ, ਤਦਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਚਕ੍ਸ਼ਣਾਯੇ- -ਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਾਯਾਭਿਃ ਪੁਰੁਰੂਪ ਈਯਤੇ, ਯੁਕ੍ਤਾਹ੍ਯਸ੍ਯ ਹਰਯਃ ਸ਼ਤਾਦਸ਼ੇਤਿ॥ ਅਯਂ ਵੈਹਰਯੋ, ਅਯਂ ਵੈਦਸ਼ ਚ ਸਹਸ੍ਰਣਿ ਬਹੂਨਿ ਚਾਨਨ੍ਤਾਨਿ ਚ॥ ਤਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪੂਰ੍ਵਮਨਪਰਮਨਨ੍ਤਰਮਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਅਯਮਾਤ੍ਮਾਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਾਨੁਭੂਃ॥ ਇਤ੍ਯਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍॥ [ਪਨੁਸ੍ਤੁਬ੍] 20 5,20-22 6; ਅਥ ਵਁਸ਼ਃ॥ ਤਦਿਦਂ ਵਯਁ ਹੌਰ੍ਪਣਾਯ੍ਯਾਚ੍, ਛੌਰ੍ਪਣਯ੍ਯੋ ਗੌਤਮਾਦ੍ ਗੌਤਮੋ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਤ੍ਸ੍ਯੋ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਾਚ੍ਚ, ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਃ षਾਂਕ੍ਤ੍ਯਾਚ੍ਚ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਚ੍ਚ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਔਦਾਵਹੇਸ਼੍ਚ ਹਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਾਚ੍ਚ, ਹਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯੋ ਵੈਜਵਾਪਾਚ੍ਚ ਗੌਤਮਾਚ੍ਚ, ਗੌਤਮੋ ਵੈਜਵਾਪਾਯਨਾਚ੍ਚ ਵੈष੍ਟਪੁਰੇਯਾਚ੍ਚ, ਵੈष੍ਟਪੁਰੇਯਃ ਹਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਾਚ੍ਚ ਰ਼ੌਹਿਣਾਯਨਾਚ੍ਚ, ਰ਼ੌਹਿਣਾਯਨਃ ਹੌਨਕਾਚ੍ਚਾਤ੍ਰੇਯਾਚ੍ਚ ਰ਼ੈਭ੍ਯਾਚ੍ਚ, ਰ਼ੈਭ੍ਯਃ ਪੌਤਿਮਾष੍ਯਾਯਣਾਚ੍ਚ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਯਨਾਚ੍ਚ, ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਯਨਃ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਤ੍ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਃ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਤ੍ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਃ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਚ੍ਚਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਚ੍ਚ, 21 5,20-22 6; ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਃ षੌਤਵਾਤ੍ षੌਤਵਃ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਃ ਜਾਤੁਕਰ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ ਜਾਤੁਕਰ੍ਣ੍ਯੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਦ੍ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਚ੍ਚਾਸੁਰਾਯਣਾਚ੍ਚ ਗੌਤਮਾਚ੍ਚ, ਗੌਤਮੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਦ੍ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋ ਵੈਜਵਾਪਾਯਨਾਚ੍, ਵੈਜਵਾਪਾਯਨਃ ਕਸ਼ਿਕਾਯਨੇਃ, ਕਸ਼ਿਕਾਯਨਿਰ੍ਘृਤਕੌਸ਼ਿਕਾਦ੍ ਘृਤਕੌਸ਼ਿਕਃ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਃ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਃ ਜਾਤੁਕਰ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ ਜਾਤੁਕਰ੍ਣ੍ਯੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਦ੍ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਚ੍ਚਾਸੁਰਾਯਣਾਚ੍ਯਸ੍ਕਾਚ੍ਚ, ਅਸੁਰਾਯਣਸ੍ ਟ੍ਰੈਵਣੇਃ ਟ੍ਰੈਵਣਿਰਾਉਪਜਨ੍ਧਨੇਃ ਆਉਪਜਨ੍ਧਨਿਃਅਸੁਰੇਃ ਅਸੁਰਿਰ੍ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਦ੍ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋ ਅਤ੍ਰੇਯਾਤ੍ 22 5,20-22 6; ਅਤ੍ਰੇਯੋਮਾਣ੍ਟੇਃ, ਮਾਣ੍ਟਿਰ੍ਗੌਤਮਾਦ੍ ਗੌਤਮੋ ਗੌਤਮਾਦ੍ ਗੌਤਮੋ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਃ ਹਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਾਚ੍, ਛਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਃ ਕੈਸ਼ੋਰ੍ਯਾਤ੍ਕਾਪ੍ਯਾਤ੍ ਕੈਸ਼ੋਰ੍ਯਃ ਕਾਪ੍ਯਃ ਕੁਮਾਰਹਰਿਤਾਤ੍ ਕੁਮਾਰਹਰਿਤੋਗਾਲਵਾਦ੍ ਗਾਲਵੋਵਿਦਰ੍ਭੀਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਦ੍ ਵਿਦਰ੍ਭੀਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯੋਬਾਭਵਾਦ੍ਵਤ੍ਸਨਪਾਦ੍ ਬਾਭਵਃ ਪਥਃ षੌਭਰਾਤ੍ ਪਨ੍ਥਾਃ षੌਭਰੋऽਯਾਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗਿਰਸਾਦ੍ ਆਯਾਸ੍ਯੋ ਅਙ੍ਗਿਰਸऽਭੁਤੇਸ੍ ਟ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਾਦ੍ ਅਭੁਤਿਃ ਟ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਦ੍ਟ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਸ੍ ਟ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰੋऽਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਮ੍ ਆਸ਼੍ਵਿਨੌ ਡਧਿਚ ਅਥਰ੍ਵਨਾਦ੍ ਡਧ੍ਯਙ੍ਙ੍ ਅਥਰ੍ਵਨੋऽਥਰ੍ਵਨੋ ਡੈਵਾਦ੍ ਅਥਰ੍ਵਾ ਡੈਵ ਮृਤ੍ਯੋਃ ਪ੍ਰਾਦ੍ਧਁਸਨਾਨ੍ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਾਦ੍ਧਁਸਨਃ षਨਗਾਤ੍ षਨਗਃ ਪਰੇष੍ਟਿਣਃ ਪਰੇष੍ਟੀਬ੍ਰਹ੍ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਯਂਭੁ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਨਮਃ
ਇਹੀ ਉਹ ਮਿੱਠਾਸ ਹੈ ਜੋ ਦਧੀਚ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਹ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਇਆਵਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸੌਆਂ ਤੇ ਦੱਸਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।' ਇਹੀ ਉਹ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਉਹ ਦੱਸ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਮਗਰੋਂ, ਨਾ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਬਾਹਰ। ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਾਂ, ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਹੈ: ਵਸ਼ਾ ਨੇ ਔਰਪਣਾਯ ਤੋਂ, ਔਰਪਣਾਯ ਨੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਾਤਸਯ ਤੋਂ, ਵਾਤਸਯ ਨੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਤੋਂ, ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਨੇ ਸ਼ਾਂਕਤਯ ਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਤੋਂ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਔਦਾਵਹ ਤੇ ਹਾਂਡਿਲਯ ਤੋਂ, ਹਾਂਡਿਲਯ ਨੇ ਵੈਜਵਾਪ ਤੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਵੈਜਵਾਪਾਯਨ ਤੇ ਵੈਸ਼ਟਪੁਰੇਯ ਤੋਂ, ਵੈਸ਼ਟਪੁਰੇਯ ਨੇ ਹਾਂਡਿਲਯ ਤੇ ਰੌਹਿਨਾਯਨ ਤੋਂ, ਰੌਹਿਨਾਯਨ ਨੇ ਹੌਣਕ ਤੇ ਆਤਰੇਯ ਤੇ ਰੈਭਯ ਤੋਂ, ਰੈਭਯ ਨੇ ਪੌਤਿਮਾਸ਼ਯਾਯਨ ਤੇ ਕੌਣਡੀਨਿਆਯਨ ਤੋਂ, ਕੌਣਡੀਨਿਆਯਨ ਨੇ ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਤੋਂ, ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਨੇ ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਤੋਂ, ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਨੇ ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਤੇ ਅਗ્નਿਵੇਸ਼ਯ ਤੋਂ, ਅਗ્નਿਵੇਸ਼ਯ ਨੇ ਸੌਤਵ ਤੋਂ, ਸੌਤਵ ਨੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਤੋਂ, ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਨੇ ਜਾਤੁਕਰਨਯ ਤੋਂ, ਜਾਤੁਕਰਨਯ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਤੋਂ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਅਸੁਰਾਯਨ ਤੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਤੋਂ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਵੈਜਵਾਪਾਯਨ ਤੋਂ, ਵੈਜਵਾਪਾਯਨ ਨੇ ਕਾਸ਼ਿਕਾਯਨ ਤੋਂ, ਕਾਸ਼ਿਕਾਯਨ ਨੇ ਘ੍ਰਿਤਕੌਸ਼ਿਕ ਤੋਂ, ਘ੍ਰਿਤਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਤੋਂ, ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਨੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਤੋਂ, ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਨੇ ਜਾਤੁਕਰਨਯ ਤੋਂ, ਜਾਤੁਕਰਨਯ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਤੋਂ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਅਸੁਰਾਯਨ ਤੇ ਯਾਸਕ ਤੋਂ, ਅਸੁਰਾਯਨ ਨੇ ਤ੍ਰੈਵਣੀ ਤੋਂ, ਤ੍ਰੈਵਣੀ ਨੇ ਔਪਜੰਧਨ ਤੋਂ, ਔਪਜੰਧਨ ਨੇ ਅਸੁਰੀ ਤੋਂ, ਅਸੁਰੀ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਤੋਂ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਤਰੇਯ ਤੋਂ, ਆਤਰੇਯ ਨੇ ਮਾਂਟੇ ਤੋਂ, ਮਾਂਟਿ ਨੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਾਤਸਯ ਤੋਂ, ਵਾਤਸਯ ਨੇ ਹਾਂਡਿਲਯ ਤੋਂ, ਛਾਂਡਿਲਯ ਨੇ ਕੈਸ਼ੋਰਯ ਤੋਂ, ਕੈਸ਼ੋਰਯ ਨੇ ਕਾਪਯ ਤੋਂ, ਕਾਪਯ ਨੇ ਕੁਮਾਰਹਰਿਤ ਤੋਂ, ਕੁਮਾਰਹਰਿਤ ਨੇ ਗਾਲਵ ਤੋਂ, ਗਾਲਵ ਨੇ ਵਿਦਰਭੀ ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਤੋਂ, ਵਿਦਰਭੀ ਕੌਣਡੀਨਿਆ ਨੇ ਬਾਭਰਵ ਤੋਂ, ਬਾਭਰਵ ਨੇ ਵਤਸਨਪਾਤ ਤੋਂ, ਵਤਸਨਪਾਤ ਨੇ ਪੰਥਾ ਤੋਂ, ਪੰਥਾ ਨੇ ਸੌਭਰ ਤੋਂ, ਸੌਭਰ ਨੇ ਆਯਾਸਯ ਤੋਂ, ਆਯਾਸਯ ਨੇ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ, ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਭੂਤਿ ਤੋਂ, ਭੂਤਿ ਨੇ ਟਵਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ, ਟਵਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੇ ਟਵਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ, ਟਵਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਤੋਂ, ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੇ ਦਧੀਚ ਤੋਂ, ਦਧੀਚ ਨੇ ਅਥਰਵਣ ਤੋਂ, ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਦੈਵ ਤੋਂ, ਦੈਵ ਨੇ ਮੌਤ ਤੋਂ, ਮੌਤ ਨੇ ਪ੍ਰਾਧਵਸਨ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਾਧਵਸਨ ਨੇ ਸ਼ਨਗ ਤੋਂ, ਸ਼ਨਗ ਨੇ ਪਰੇਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਪਰੇਸ਼ਟੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਹੀ ਜੰਮਿਆ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਃ ਹਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਾਚ੍ਚਾਨਭਿਮ੍ਲਾਤਾਚ੍ਚ, ਅਨਭਿਮ੍ਲਾਤ ਅਨਭਿਮ੍ਲਾਤਾਦ੍ ਅਨਭਿਮ੍ਲਾਤ ਅਨਭਿਮ੍ਲਾਤਾਦ੍ ਅਨਭਿਮ੍ਲਾਤੋ ਗੌਤਮਾਦ੍ ਗੌਤਮਃ षੈਤਵਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗ੍ਯਾਭ੍ਯਾਁ, षੈਤਵਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗ੍ਯੌ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਦ੍ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਚ੍ਚ ਗੌਤਮਾਚ੍ਚ, ਗੌਤਮੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਦ੍ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਃ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯੋ ਵੈਜਵਾਪਾਯਨਾਦ੍ ਵੈਜਵਾਪਾਯਨਃ ਕੌਸ਼ਿਕਾਯਨੇਃ, ਕੌਸ਼ਿਕਾਯਨਿਰ੍
ਅਗਨੀਵੇਸ਼ਯ ਨੇ ਅਗਨੀਵੇਸ਼ਯ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਹਾਂਡਿਲਯ ਅਤੇ ਅਨਭਿਮਲਾਤ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਨਭਿਮਲਾਤ ਨੇ ਅਨਭਿਮਲਾਤ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਅਨਭਿਮਲਾਤ ਨੇ ਅਨਭਿਮਲਾਤ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਅਨਭਿਮਲਾਤ ਨੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਸ਼ੈਤਵਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗਯਾ ਤੋਂ, ਸ਼ੈਤਵਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗਯਾ ਨੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਤੋਂ, ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਤੋਂ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਤੋਂ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਤੋਂ, ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਨੇ ਵੈਜਵਾਪਾਯਨ ਤੋਂ, ਵੈਜਵਾਪਾਯਨ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕਾਯਨ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲਿਆ।
ਘृਤਕੌਸ਼ਿਕਾਦ੍ ਘृਤਕੌਸ਼ਿਕਃ ਪ੍ਰਾਸ਼ਰ੍ਯਾਯਣਾਤ੍ ਪਾਰਸ਼ਰ੍ਯਾਯਣਃ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯੋ ਜਾਤੂਕਰ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ ਜਾਤੂਕਰ੍ਣ੍ਯ ਅਸੁਰਾਯਣਾਚ੍ਚ ਯਾਸ੍ਕਾਚ੍ਚ, ਅਸੁਰਾਯਣਸ੍ ਟ੍ਰੈਵਣੇਃ, ਟ੍ਰੈਵਣਿਰੌਪਜਨ੍ਧਨੇਃ, ਔਪਜਨ੍ਧਨਿਰਸੁਰੇਃ, ਅਸੁਰਿਰ੍ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਾਦ੍ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਅਤ੍ਰੇਯਾਦ੍ ਅਤ੍ਰੇਯੋ ਮਾਣ੍ਟੇਃ, ਮਾਣ੍ਟਿਰ੍ਗੌਤਮਾਦ੍ ਗੌਤਮੋ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਃ ਹਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਾਚ੍, ਛਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਃ ਕੈਸ਼ੋਰ੍ਯਾਤ੍ਕਾਪ੍ਯਾਤ੍ ਕੈਸ਼ੋਰ੍ਯਃ ਕਾਪ੍ਯਃ ਕੁਮਾਰਹਾਰਿਤਾਤ੍ ਕੁਮਾਰਹਾਰਿਤੋ ਗਾਲਵਾਦ੍ ਗਾਲਵੋ ਵਿਦਰ੍ਭੀਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਦ੍ ਵਿਦਰ੍ਭੀਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯੋ ਵਤ੍ਸਨਪਾਤੋ ਬਾਭ੍ਰਵਾਦ੍ ਵਤ੍ਸਨਪਾਦ੍ਬਾਭ੍ਰਵਃ ਪਥਃ षੌਭਰਾਤ੍ ਪਨ੍ਥਾਃ षੌਭਰੋऽਯਾਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗਿਰਸਾਦ੍ ਆਯਾਸ੍ਯ ਅਙ੍ਗਿਰਸ ਅਭੂਤੇਸ੍ ਟ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਾਦ੍ ਅਭੂਤਿਸ੍ ਟ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਤ੍ਟ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਸ੍ ਟ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰੋऽਵ੍ਸ਼ਿਭ੍ਯਾਮ੍ ਆਸ਼੍ਵਿਨੌ ਡਧੀਚ ਅਥਰ੍ਵਣਾਦ੍ ਡਧ੍ਯਙ੍ਙ੍ ਅਥਰ੍ਵਣੋऽਥਰ੍ਵਣੋ ਡੈਵਾਦ੍ ਆਥਰ੍ਵਾ ਡੈਵੋ ਮृਤ੍ਯੋਃ ਪ੍ਰਾਧ੍ਵਁਸਨਾਨ੍ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਾਧ੍ਵਁਸਨਃ ਪ੍ਰਧ੍ਵਁਸਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਧ੍ਵਁਸਨ ਏਕਰ੍षੇਃ ਏਕਰ੍षਿਰ੍ਵਿਪ੍ਰਚਿਤ੍ਤੇਃ ਵਿਪ੍ਰਚਿਤ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯष੍ਟੇਃ ਵ੍ਯष੍ਟਿਃ षਨਾਰੋਃ, षਨਾਰੁਃ षਨਾਤਨਾਤ੍ षਨਾਤਨਃ षਨਗਾਤ੍ षਨਗਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ, ਪਰਮੇष੍ਠੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ; ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਯਂਭੁ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਨਮਃ॥ [ਪ੍ਨੋਰ੍ਮਲ੍] 3 = 14.6. =
ਘ੍ਰਿਤਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਘ੍ਰਿਤਕੌਸ਼ਿਕ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯਾਯਣ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲਿਆ। ਪਾਰਾਸ਼ਰਯਾਯਣ ਨੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਤੋਂ, ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਨੇ ਜਾਤੂਕਰਨਯ ਤੋਂ, ਜਾਤੂਕਰਨਯ ਨੇ ਅਸੁਰਾਯਣ ਅਤੇ ਯਾਸਕ ਤੋਂ, ਅਸੁਰਾਯਣ ਨੇ ਟ੍ਰੈਵਣੀ ਤੋਂ, ਟ੍ਰੈਵਣੀ ਨੇ ਔਪਜੰਧਨ ਤੋਂ, ਔਪਜੰਧਨ ਨੇ ਅਸੁਰੀ ਤੋਂ, ਅਸੁਰੀ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਤੋਂ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਤਰੇਯ ਤੋਂ, ਆਤਰੇਯ ਨੇ ਮਾਂਟਿ ਤੋਂ, ਮਾਂਟਿ ਨੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਾਤਸਯ ਤੋਂ, ਵਾਤਸਯ ਨੇ ਹਾਂਡਿਲਯ ਤੋਂ, ਚਾਂਡਿਲਯ ਨੇ ਕੈਸ਼ੋਰਯ ਤੋਂ, ਕੈਸ਼ੋਰਯ ਨੇ ਕਾਪਯ ਤੋਂ, ਕਾਪਯ ਨੇ ਕੁਮਾਰਹਾਰਿਤ ਤੋਂ, ਕੁਮਾਰਹਾਰਿਤ ਨੇ ਗਾਲਵ ਤੋਂ, ਗਾਲਵ ਨੇ ਵਿਦਰਭੀਕੌਂਡਿਨਯ ਤੋਂ, ਵਿਦਰਭੀਕੌਂਡਿਨਯ ਨੇ ਵਤਸਨਪਾਤ ਤੋਂ, ਵਤਸਨਪਾਤ ਨੇ ਬਾਭਰਵ ਤੋਂ, ਬਾਭਰਵ ਨੇ ਪੰਥਾ ਤੋਂ, ਪੰਥਾ ਨੇ ਸੌਭਰ ਤੋਂ, ਸੌਭਰ ਨੇ ਆਯਾਸਯ ਤੋਂ, ਆਯਾਸਯ ਨੇ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ, ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਭੂਤਿ ਤੋਂ, ਭੂਤਿ ਨੇ ਤ੍ਵਾਸ਼ਤਰਿ ਤੋਂ, ਤ੍ਵਾਸ਼ਤਰਿ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੇ ਤ੍ਵਾਸ਼ਤਰਿ ਤੋਂ, ਤ੍ਵਾਸ਼ਤਰਿ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਡਧੀਚ ਤੋਂ, ਡਧੀਚ ਨੇ ਅਥਰਵਣ ਤੋਂ, ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਦੈਵ ਤੋਂ, ਦੈਵ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਤੋਂ, ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਨੇ ਪ੍ਰਾਧਵਸਨ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਾਧਵਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਾਧਵਸਨ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਾਧਵਸਨ ਨੇ ਏਕਰਸ਼ਿ ਤੋਂ, ਏਕਰਸ਼ਿ ਨੇ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤਿ ਤੋਂ, ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤਿ ਨੇ ਵਿਆਸ਼ਠਿ ਤੋਂ, ਵਿਆਸ਼ਠਿ ਨੇ ਸ਼ਨਾਰੁ ਤੋਂ, ਸ਼ਨਾਰੁ ਨੇ ਸ਼ਨਾਤਨ ਤੋਂ, ਸ਼ਨਾਤਨ ਨੇ ਸ਼ਨਗ ਤੋਂ, ਸ਼ਨਗ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਤੋਂ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਜੰਮੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਯਜਮਾਨ ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅੱਖ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਰਾਹੀਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਹੀ ਅਧਵਰਯੂ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖ, ਇਹ ਸੂਰਜ, ਇਹ ਅਧਵਰਯੂ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਹੀ ਪੂਰੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।'
ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਤਿ ਹੋਵਾਚ, ਯਦਿਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ਾਪਰਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਾਪ੍ਤਁ, ਸਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ਾਪਰਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮਭਿਪਨ੍ਨਂ, ਕੇਨ ਯਜਮਾਨਃ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ਾਪਰਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰਾਪ੍ਤਿਮਤਿਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ॥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਰ੍ਤ੍ਵਿਜਾ ਮਨਸਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ; ਮਨੋ ਵੈਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ॥ ਤਦ੍ਯਦਿਦਂ ਮਨਃ, ਸੋऽਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸਾਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਿਃ
ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਯਜਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਮਨ, ਤੇ ਚੰਦ ਰਾਹੀਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯਜਨਾ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਇਹ ਚੰਦ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਹੀ ਪੂਰੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।'
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਅਧਵਰਯੁ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਿੰਨੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤਿੰਨ।" "ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?" "ਜੋ ਆਹੁਤੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਹੁਤੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਹੁਤੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" "ਚਮਕਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਵਧਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਤੇ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।"
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਉਦਗਾਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਿੰਨੇ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤਿੰਨ ਨਾਲ।" "ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ, ਯਾਜਿਆ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸ਼ਸਿਆ, ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ।" "ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?" "ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ ਸਾਹ, ਯਾਜਿਆ ਅਪਾਨ, ਤੇ ਸ਼ਸਿਆ ਵਿਆਨ ਹੈ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਹੋਤ੍ਰ ਆਸ਼ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।