ਇਮਾਵੇਵਗੋਤਮਭਰਦ੍ਵਾਜਾਉ ਅਯਮੇਵਗੋਤਮੋ, ਅਯਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜ॥ ਇਮਾਵੇਵਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਜਮਦਗ੍ਨੀਃ ਅਯਮੇਵਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ, ਅਯਂ ਜਮਦਗ੍ਨਿਃ॥ ਇਮਾਵੇਵਵਸਿष੍ਠਕਸ਼੍ਯਪਾਉ ਅਯਮੇਵਵਸਿष੍ਠੋ, ਅਯਂ ਕਸ਼੍ਯਪੋ॥ ਵਾਗੇਵਾਤ੍ਰਿਃ ਵਾਚਾਹ੍ਯਨ੍ਨਮਦ੍ਯਤੇ, ਅਤ੍ਤਿਰ੍ਹ ਵੈਨਾਮੈਤਦ੍ਯਦਤ੍ਰਿਰਿਤਿ॥ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਭਵਤਿ, ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 3
ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਗੋਤਮ ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ; ਇਹ ਗੋਤਮ ਹੈ, ਇਹ ਭਰਦਵਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਜਮਦਗਨੀ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹ ਜਮਦਗਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ; ਇਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਹੈ, ਇਹ ਕਸ਼ਯਪ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਅਤ੍ਰਿ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਤ੍ਰਿ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇਵਾਵਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇਃ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚੈਵਾਮੂਰ੍ਤਂ ਚ, ਮਰ੍ਤ੍ਯਂ ਚਾਮृਤਂ ਚ, ਸ੍ਥਿਤਂ ਚ ਯਚ੍ਚ, ਸਚ੍ਚ ਤ੍ਯਂ ਚ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਅਕਾਰ ਰਹਿਤ; ਇੱਕ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਅਮਰ; ਇੱਕ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲਾ; ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟ, ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਗਟ।
ਤਦੇਤਨ੍ਮੂਰ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯਦ੍ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਚ੍ਚੈਤਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਤਤ੍ਸਤ੍
ਜੋ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸਤਏषਰਸੋ ਯਏषਤਪਤਿ; ਸਤੋਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਦੀ ਸਾਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸਾਰ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ।
ਅਥਾਮੂਰ੍ਤਂ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚੈਤਦਮृਤਮ੍ ਏਤਦ੍ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ਤ੍ਯਮ੍
ਹੁਣ ਅਰੂਪ: ਹਵਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ — ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯਾਮृਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਯਤ, ਏਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਸ੍ਯੈषਰਸੋ ਯਏषਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਣ੍ਡਲੇ ਪੁਰੁषਸ੍; ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸ॥ ਇਤ੍ਯਧਿਦੇਵਤਮ੍
ਇਸ ਅਰੂਪ, ਇਸ ਅਮਰ, ਇਸ ਸਰੂਪ ਦੀ ਰਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
ਅਥਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍॥ ਇਦਮੇਵਮੂਰ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚ ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨ੍ਨਾਕਾਸ਼ਃ ਏਤਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਤਤ੍ਸਤ੍
ਹੁਣ ਆਤਮ ਸੰਬੰਧੀ: ਇਹ ਵੀ ਅਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਤਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ — ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ, ਏਤਸ੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸਤਏषਰਸੋ ਯਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ; ਸਤਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਰੂਪ, ਇਸ ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਮੌਜੂਦ ਦੀ ਰਸ ਅੱਖ ਹੈ; ਮੌਜੂਦ ਦੀ ਰਸ ਇਹੀ ਹੈ।
ਅਥਾਮੂਰ੍ਤਮ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨ੍ਨਾਕਾਸ਼, ਏਤਦਮृਤਮ੍ ਏਤਦ੍ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ਤ੍ਯਂ
ਹੁਣ ਅਰੂਪ: ਸਾਹ ਤੇ ਜੋ ਆਤਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ — ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮृਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਯਤ, ਏਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਸ੍ਯੈषਰਸੋ ਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਸ੍; ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਅਰੂਪ, ਇਸ ਅਮਰ, ਇਸ ਸਰੂਪ ਦੀ ਰਸ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਹੈਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਯਥਾ ਮਾਹਾਰਜਨਂ ਵਾਸੋ, ਯਥਾ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਵਿਕਂ, ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪੋ, ਯਥਾਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਚਿਃ ਯਥਾ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ, ਯਥਾ ਸਕृਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਤਁ॥ ਸਕृਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਤੇਵ ਹ ਵਾਅਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਰਾਜਸੀ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ, ਚਿੱਟੇ ਉਨ ਦੇ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ, ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ, ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਤ ਆਦੇਸ਼ਃ ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ, ਨਹ੍ਯ੍ ਏਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਨੇਤ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਪਰਮਸ੍ਤਿ॥ ਅਥ ਨਾਮਧੇਯਁ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਮਿਤਿਃ ਪ੍ਰਾਣਾਵੈਸਤ੍ਯਂ, ਤੇषਾਮੇषਸਤ੍ਯਮ੍॥ 4
ਹੁਣ ਹੁਕਮ: 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ।' ਇਸ 'ਇਹ ਨਹੀਂ' ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ: 'ਸਚ ਦਾ ਸਚ।' ਸਾਹ ਹੀ ਸਚ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਚ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਉਦ੍ਯਾਸ੍ਯਨ੍ਵਾਅਰੇऽਹਮਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਦਸ੍ਮਿ॥ ਹਨ੍ਤ ਤੇऽਨਯਾ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ੍ਯਾਨ੍ਤਂ ਕਰਵਾਣੀਤਿ
ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਕਾਟਿਆਯਨੀ ਲਈ ਆਖਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਾਂ।
ਸਾਹੋਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀਃ ਯਨ੍ਮ ਇਯਂ, ਭਗੋਃ, ਸਰ੍ਵਾ ਪृਥਿਵੀਵਿਤ੍ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਤੇਨਾਮृਤਾ ਸ੍ਯਾਮਿਤਿ॥ ਨੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ; ਯਥੈਵੋਪਕਰਣਵਤਾਂ ਜੀਵਿਤਂ, ਤਥੈਵਤੇ ਜੀਵਿਤਁ ਸ੍ਯਾਦ੍; ਅਮृਤਤ੍ਵਸ੍ਯ ਤੁਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਵਿਤ੍ਤੇਨੇਤਿ
ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਪਰ ਧਨ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ।
ਸਾਹੋਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀਃ ਯੇਨਾਹਂ ਨਾਮृਤਾ ਸ੍ਯਾਂ, ਕਿਮਹਂ ਤੇਨ ਕੁਰ੍ਯਾਂ॥ ਯਦੇਵਭਗਵਾਨ੍ਵੇਦ, ਤਦੇਵਮੇ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪ੍ਰਿਯਾਵਤਾਰੇ ਨਃ ਸਤੀਪ੍ਰਿਯਂ ਭਾषਸ॥ ਏਹਿ ਆਸ੍ਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਤੇ॥ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਾਣਸ੍ਯ ਤੁਮੇ ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸਸ੍ਵੇਤਿ॥ ਬ੍ਰਵਿਤੁ ਭਗਵਾਨਿਤਿ . ॥.
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਹੋਵੇ। ਆ, ਬੈਠ ਜਾ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਸਮਝਾਵਾਂ, ਤੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਆਖੋ, ਭਗਵਾਨ।
ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ==ਸਂਬਂਧਿਤ ਕੜਿਯਾਁ== #[[ਉਪਨਿषਦ੍]] ##[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 1]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 2]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 3]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 4]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 5]] ==ਬਾਹਰੀ ਕਡਿਯਾਁ== [[ਵਰ੍ਗਃ:]] [[ਵਰ੍ਗਃ:]]
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਹੈ — ਉਪਨਿਸ਼ਦ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੧ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੨ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੩ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੪ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੫ — ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ — ਭਾਗ।
ਸਯਥਾ ਦੁਨ੍ਦੁਭੇਰ੍ਹਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਨਬਾਹ੍ਯਾਙ੍ਛਬ੍ਦਾਙ੍ਛਕ੍ਨੁਯਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯ, ਦੁਨ੍ਦੁਭੇਸ੍ ਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦੁਨ੍ਦੁਭ੍ਯਾਘਾਤਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗृਹੀਤਃ;
ਜਿਵੇਂ ਡੋਲ੍ਹਾ ਵੱਜਣ ਤੇ, ਬਾਹਰਲੇ ਸੁਰ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਵੱਜਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਡੋਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;
ਸਯਥਾ ਵੀਣਾਯੈ ਵਾਦ੍ਯਮਾਨਾਯੈ ਨਬਾਹ੍ਯਾਙ੍ਛਬ੍ਦਾਙ੍ਛਕ੍ਨੁਯਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯ, ਵੀਣਾਯੈ ਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵੀਣਾਵਾਦਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗ੍ਰ੍ਹੀਤਃ;
ਜਿਵੇਂ ਤੰਬੂਰਾ ਵਜਾਉਣ ਤੇ, ਬਾਹਰਲੇ ਸੁਰ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਤੰਬੂਰਾ ਜਾਂ ਵਜਾਉਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਤੰਬੂਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;
ਸਯਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਸ੍ਯ ਧ੍ਮਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਨਬਾਹ੍ਯਾਙ੍ਛਬ੍ਦਾਙ੍ਛਕ੍ਨੁਯਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯ, ਸ਼ਙ੍ਖਸ੍ਯ ਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ਼ਙ੍ਖਧ੍ਮਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗृਹੀਤਃ;
ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾ ਫੂਕਣ ਤੇ, ਬਾਹਰਲੇ ਸੁਰ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਸਿੰਘਾ ਜਾਂ ਫੂਕਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਸਿੰਘੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;
ਸਯਥਾਰ੍ਦ੍ਰੈਧਾਗ੍ਨੇਰਭ੍ਯਾਹਿਤਸ੍ਯ ਪृਥਗ੍ਧੂਮਾਵਿਨਿਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਏਵਵਾਅਰੇऽਸ੍ਯ ਮਹਤੋਭੂਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਵਸਿਤਮ੍ ਏਤਦ੍ਯਦृਗ੍ਵੇਦੋਯਜੁਰ੍ਵੇਦਃ ਸਾਮਵੇਦੋऽਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸ ਇਤਿਹਾਸਃ ਪੁਰਾਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਉਪਨਿषਦਃ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ ਸੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਨਿ ਅਸ੍ਯੈਵੈਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਿਸ਼੍ਵਸਿਤਾਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਲੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਸਲਗਾਉਣ ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ — ਇਹ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣਾ, ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਹਨ।
ਸਯਥਾ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮਪਾਁ ਸਮੁਦ੍ਰਏਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਾਂ ਤ੍ਵਗੇਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਗਨ੍ਧਾਨਾਂ ਨਾਸਿਕੇ ਏਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਁ ਰਸਾਨਾਂ ਜਿਹ੍ਵੈਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਁ ਰੂਪਾਣਾਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਁ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੇਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਮਨ ਏਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵੇਦਾਨਾਂ ਵਾਗੇਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਁ ਹਸ੍ਤਾਵੇਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਧ੍ਵਨਾਂ ਪਾਦਾਵੇਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਨਨ੍ਦਾਨਾਮੁਪਸ੍ਥ ਏਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਾਣਾਂ ਪਾਯੁਰੇਕਾਯਨਮ੍ ਏਵਁ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਁ ਹृਦਯਮੇਕਾਯਨਮ੍
ਸਯਥਾ ਸੈਨ੍ਧਵਖਿਲ੍ਯਉਦਕੇਪ੍ਰਾਸ੍ਤ ਉਦਕਮੇਵਾਨੁਵਿਲੀਯੇਤ, ਨਾਹਾਸ੍ਯੋਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯੈਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਤੋ-ਯਤਸ੍ ਤ੍ਵਾਦਦੀਤ ਲਵਣਮੇਵੈਵਂ ਵਾਅਰ ਇਦਂ ਮਹਦ੍ਭੂਤਮਨਨ੍ਤਮਪਾਰਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਏਵੈਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਯ, ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਨੁਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ; ਨਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰੇ ਬ੍ਰਵੀਮੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਦਾ ਟੋਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਚੱਖੋ ਤਾਂ ਲੂਣੀ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੱਡੀ, ਅਨੰਤ, ਅਪਾਰ, ਗਿਆਨ-ਭਰੀ ਹਸਤੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਸਾਹੋਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯਿ ਅਤ੍ਰੈਵਮਾ ਭਗਵਾਨਮੂਮੁਹਦ੍ ਨਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤੀਤਿ
ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ . ਨਵਾਅਰੇऽਹਂ ਮੋਹਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਅਲਂ ਵਾਅਰ ਇਦਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਯ
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਹੀਂ ਪਿਆਰੀ, ਮੈਂ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ; ਇਹ ਤਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਹਿਦ੍ਵੈਤਮਿਵ ਭਵਤਿ, ਤਦਿਤਰ ਇਤਰਂ ਜਿਘ੍ਰਤਿ, ਤਦਿਤਰ ਇਤਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਿਤਰ ਇਤਰਁ ਸ਼ृਣੋਤਿ, ਤਦਿਤਰ ਇਤਰਮਭਿਵਦਤਿ, ਤਦਿਤਰ ਇਤਰਂ ਮਨੁਤੇ, ਤਦਿਤਰ ਇਤਰਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ
ਜਿੱਥੇ ਦੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਾਤ੍ਮੈਵਾਭੂਤ੍ ਤਤ੍ਕੇਨ ਕਂ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਤਤ੍ਕੇਨ ਕਂ ਜਿਘ੍ਰੇਤ੍ ਤਤ੍ਕੇਨ ਕਁ ਸ਼ृਣੁਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਕੇਨ ਕਮਭਿਵਦੇਤ੍ ਤਤ੍ਕੇਨ ਕਂ ਮਨ੍ਵੀਤ, ਤਤ੍ਕੇਨ ਕਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍॥ ਯੇਨੇਦਁ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ, ਤਂ ਕੇਨ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਰਮਰੇ ਕੇਨ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦਿਤਿ॥ 5
ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖੇ? ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੰਘੇ? ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣੇ? ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਕਰੇ? ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚੇ? ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ? ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ?
ਇਯਂ ਪृਥਿਵੀਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਧੁ ਅਸ੍ਯੈਪृਥਿਵ੍ਯੈਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਮਧੁ; ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਸ੍ਯਾਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਤੇਜੋਮਯੋऽਮृਤਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ, ਯਸ੍ ਚਾਯਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਁ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ ਤੇਜੋਮਯੋऽਮृਤਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ, ਅਯਮੇਵਸਯੋऽਯਮਾਤ੍ਮੇਦਮਮृਤਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਇਦਁ ਸਰ੍ਵਮ੍
ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਠ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।
ਇਮਾਆਪਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਧੁ ਆਸਾਮਪਾਁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਮਧੁ; ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਾਸ੍ਵਪ੍ਸੁਤੇਜੋਮਯੋऽਮृਤਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ, ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਁ ਰੈਤਸਸ੍ ਤੇਜੋਮਯੋऽਮृਤਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ, ਅਯਮੇਵਸਯੋऽਯਮਾਤ੍ਮੇਦਮਮृਤਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਇਦਁ ਸਰ੍ਵਮ੍
ਇਹ ਪਾਣੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਿੱਠ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਂ ਪਰਾਦਾਦ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵੇਦ; ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਤਂ ਪਰਾਦਾਦ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਵੇਦ; ਲੋਕਾਸ੍ ਤਂ ਪਰਾਦੁਰ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਲੋਕਾਨ੍ਵੇਦ; ਦੇਵਾਸ੍ ਤਂ ਪਰਾਦੁਰ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਦੇਵਾਨ੍ਵੇਦ; ਭੂਤਾਨਿ ਤਂ ਪਰਾਦੁਰ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਭੂਤਾਨਿ ਵੇਦ; ਸਰ੍ਵਂ ਤਂ ਪਰਾਦਾਦ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਵੇਦੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮ੍ ਇਮੇਲੋਕਾ, ਇਮੇਦੇਵਾ, ਇਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨੀਦਁ ਸਰ੍ਵਂ, ਯਦਯਮਾਤ੍ਮਾ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਖੋ ਗਿਆ; ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਖੋ ਗਈ; ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਲੋਕ ਖੋ ਗਏ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਖੋ ਗਏ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਵ ਖੋ ਗਏ; ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ — ਇਹ, ਜੋ ਆਤਮ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਛੂਹੇ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੁਗੰਧ ਨੱਕ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸਵਾਦ ਜੀਭ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਧੁਨ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਇਰਾਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਬੋਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਚਲਣ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਪਸਥ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਵਿਸਰਜਨ ਪਾਖਾਣ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਕਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।