ਸਯਥਾ ਮਹਾਰਾਜੋਜਾਨਪਦਾਨ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾਸ੍ਵੇਜਨਪਦੇਯਥਾਕਾਮਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤੇਤੈਵਮੇਵੈषਏਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾਸ੍ਵੇਸ਼ਰੀਰੇ ਯਥਾਕਾਮਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਦਾਸੁषੁਪ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਯਦਾਨਕਸ੍ਯ ਚਨਵੇਦ, ਹਿਤਾਨਾਮ ਨਾਦ੍ਯੋਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਹृਦਯਾਤ੍ਪੁਰੀਤਤਮਭਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ !॥ ਤਾਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸृਪ੍ਯ ਪੁਰੀਤਤਿ ਸ਼ੇਤੇ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਤੋਂ ਬਹੱਤਰ ਸਤਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਡੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ . ਯਥਾ ਕੁਮਾਰੋ . ਵਾ ਮਹਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਵਾਤਿਘ੍ਨੀਮਾਨਨ੍ਦਸ੍ਯ ਗਤ੍ਵਾਸ਼ਯੀਤੈਵਮੇਵੈषਏਤਚ੍ਛੇਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਾ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਮਨੁੱਖ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਯਥੋਰ੍ਣਵਾਭਿਸ੍ ਤਨ੍ਤੁਨੋਚ੍ਚਰੇਦ੍ ਯਥਾ ਅਗ੍ਨੇਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾਵਿष੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਵ੍ਯੁਚ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਏਵਮੇਵਾਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਲੋਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵ ਏਤਆਤ੍ਮਨੋ . ॥. ਵ੍ਯੁਚ੍ਚਰਨ੍ਤਿ॥ ਤਸ੍ਯੋਪਨਿषਤ੍ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਮਿਤਿਃ ਪ੍ਰਾਣਾਵੈਸਤ੍ਯਂ, ਤੇषਾਮੇषਸਤ੍ਯਮ੍॥ 2
ਜਿਵੇਂ ਜਲ੍ਹੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਚਿੰਗਾਰੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸਾਹ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਹੈ: ਸਾਹ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ।
ਯੋਹ ਵੈਸ਼ਿਸ਼ੁਁ ਸਾਧਾਨਁ ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧਾਨਁ ਸਸ੍ਥੂਣਁ ਸਦਾਮਂ ਵੇਦ, ਸਪ੍ਤਹ ਦ੍ਵਿषਤੋਭ੍ਰਾਤृਵ੍ਯਾਨਵਰੁਣਦ੍ਧਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੱਚੇ, ਆਧਾਰ, ਵਿਰੋਧੀ ਆਧਾਰ, ਸਥੰਭ ਅਤੇ ਰੱਸਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਵਾਵਸ਼ਿਸ਼ੁਰ੍ਯੋऽਯਂ ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍; ਤਸ੍ਯੇਦਮੇਵਾਧਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧਾਨਂ, ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਥੂਣਾਨ੍ਨਂ ਦਾਮ
ਇਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਮੱਧਲਾ ਸਾਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਾਹ ਸਥੰਭ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਣਾ ਰੱਸਾ ਹੈ।
ਤਮੇਤਾਃ ਸਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਿਤਯ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਦ੍ਯਾਇਮਾਅਕ੍ਸ਼ਁਲ੍ ਲੋਹਿਨ੍ਯੋ ਰਾਜਯਃ ਤਾਭਿਰੇਨਁ ਰ਼ੁਦ੍ਰੋऽਨ੍ਵਾਯਤ੍ਤੋ; ਅਥ ਯਾਅਕ੍ਸ਼ਨ੍ਨਾਪਃ ਤਾਭਿਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ; ਯਾਕਨੀਨਕਾ, ਤਯਾਦਿਤ੍ਯੋ; ਯਚ੍ਛੁਕ੍ਲਂ \^ ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਃ ਯਚ੍ਕृष੍ਣਂ ਤੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰੋ॥ ਅਧਰਯੈਨਂ ਵਰ੍ਤਨ੍ਯਾਪृਥਿਵ੍ਯਨ੍ਵਾਯਤ੍ਤਾ, ਦ੍ਯੌਰੁਤ੍ਤਰਯਾ॥ ਨਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਜਨਯ; ਪੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ; ਚਿੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗ; ਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ। ਹੇਠਲੀ ਪਲਕ ਧਰਤੀ ਨਾਲ, ਉੱਤਲੀ ਅਸਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।
ਤਦੇषਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ ਅਰ੍ਵਾਗ੍ਬਿਲਸ਼੍ਚਮਸਊਰ੍ਧ੍ਵਬੁਧ੍ਨਸ੍; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯਸ਼ੋ ਨਿਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ॥ ਤਸ੍ਯਾਸਤ ऋषਯਃ ਸਪ੍ਤਤੀਰੇ; ਵਾਗष੍ਟਮੀਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਂਵਿਦਾਨੇਤਿ
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਹੇਠਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਕੰਢੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਠਵੀਂ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਅਰ੍ਵਾਗ੍ਬਿਲਸ਼੍ਚਮਸਊਰ੍ਧ੍ਵਬੁਧ੍ਨ ਇਤੀਦਂ ਤਚ੍ਛਰੀਰ, ਏषਹ੍ਯਰ੍ਵਾਗ੍ਬਿਲਸ਼੍ਚਮਸਊਰ੍ਧ੍ਵਬੁਧ੍ਨਃ॥ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯਸ਼ੋ ਨਿਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ, ਪ੍ਰਾਣਾਵੈਯਸ਼ੋ ਨਿਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਨੇਤਦਾਹ॥ ਤਸ੍ਯਾਸਤ ऋषਯਃ ਸਪ੍ਤਤੀਰ ਇਤਿ, ਪ੍ਰਾਣਾਵਾऋषਯਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਣੇਤਦਾਹ॥ ਵਾਗष੍ਟਮੀਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਂਵਿਦਾਨੇਤਿ, ਵਾਗ੍ਘ੍ਯष੍ਟਮੀਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਂਵਿਤ੍ਤੇ
ਇਮਾਵੇਵਗੋਤਮਭਰਦ੍ਵਾਜਾਉ ਅਯਮੇਵਗੋਤਮੋ, ਅਯਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜ॥ ਇਮਾਵੇਵਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਜਮਦਗ੍ਨੀਃ ਅਯਮੇਵਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ, ਅਯਂ ਜਮਦਗ੍ਨਿਃ॥ ਇਮਾਵੇਵਵਸਿष੍ਠਕਸ਼੍ਯਪਾਉ ਅਯਮੇਵਵਸਿष੍ਠੋ, ਅਯਂ ਕਸ਼੍ਯਪੋ॥ ਵਾਗੇਵਾਤ੍ਰਿਃ ਵਾਚਾਹ੍ਯਨ੍ਨਮਦ੍ਯਤੇ, ਅਤ੍ਤਿਰ੍ਹ ਵੈਨਾਮੈਤਦ੍ਯਦਤ੍ਰਿਰਿਤਿ॥ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਭਵਤਿ, ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 3
ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਗੋਤਮ ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ; ਇਹ ਗੋਤਮ ਹੈ, ਇਹ ਭਰਦਵਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਜਮਦਗਨੀ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹ ਜਮਦਗਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ; ਇਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਹੈ, ਇਹ ਕਸ਼ਯਪ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਅਤ੍ਰਿ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਤ੍ਰਿ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇਵਾਵਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇਃ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚੈਵਾਮੂਰ੍ਤਂ ਚ, ਮਰ੍ਤ੍ਯਂ ਚਾਮृਤਂ ਚ, ਸ੍ਥਿਤਂ ਚ ਯਚ੍ਚ, ਸਚ੍ਚ ਤ੍ਯਂ ਚ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਅਕਾਰ ਰਹਿਤ; ਇੱਕ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਅਮਰ; ਇੱਕ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲਾ; ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟ, ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਗਟ।
ਤਦੇਤਨ੍ਮੂਰ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯਦ੍ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਚ੍ਚੈਤਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਤਤ੍ਸਤ੍
ਜੋ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸਤਏषਰਸੋ ਯਏषਤਪਤਿ; ਸਤੋਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਦੀ ਸਾਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸਾਰ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ।
ਅਥਾਮੂਰ੍ਤਂ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚੈਤਦਮृਤਮ੍ ਏਤਦ੍ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ਤ੍ਯਮ੍
ਹੁਣ ਅਰੂਪ: ਹਵਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ — ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯਾਮृਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਯਤ, ਏਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਸ੍ਯੈषਰਸੋ ਯਏषਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਣ੍ਡਲੇ ਪੁਰੁषਸ੍; ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸ॥ ਇਤ੍ਯਧਿਦੇਵਤਮ੍
ਇਸ ਅਰੂਪ, ਇਸ ਅਮਰ, ਇਸ ਸਰੂਪ ਦੀ ਰਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
ਅਥਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍॥ ਇਦਮੇਵਮੂਰ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚ ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨ੍ਨਾਕਾਸ਼ਃ ਏਤਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਤਤ੍ਸਤ੍
ਹੁਣ ਆਤਮ ਸੰਬੰਧੀ: ਇਹ ਵੀ ਅਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਤਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ — ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ, ਏਤਸ੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸਤਏषਰਸੋ ਯਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ; ਸਤਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਰੂਪ, ਇਸ ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਮੌਜੂਦ ਦੀ ਰਸ ਅੱਖ ਹੈ; ਮੌਜੂਦ ਦੀ ਰਸ ਇਹੀ ਹੈ।
ਅਥਾਮੂਰ੍ਤਮ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨ੍ਨਾਕਾਸ਼, ਏਤਦਮृਤਮ੍ ਏਤਦ੍ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ਤ੍ਯਂ
ਹੁਣ ਅਰੂਪ: ਸਾਹ ਤੇ ਜੋ ਆਤਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ — ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮृਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਯਤ, ਏਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਸ੍ਯੈषਰਸੋ ਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਸ੍; ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਅਰੂਪ, ਇਸ ਅਮਰ, ਇਸ ਸਰੂਪ ਦੀ ਰਸ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਹੈਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਯਥਾ ਮਾਹਾਰਜਨਂ ਵਾਸੋ, ਯਥਾ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਵਿਕਂ, ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪੋ, ਯਥਾਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਚਿਃ ਯਥਾ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ, ਯਥਾ ਸਕृਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਤਁ॥ ਸਕृਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਤੇਵ ਹ ਵਾਅਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਰਾਜਸੀ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ, ਚਿੱਟੇ ਉਨ ਦੇ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ, ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ, ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਤ ਆਦੇਸ਼ਃ ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ, ਨਹ੍ਯ੍ ਏਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਨੇਤ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਪਰਮਸ੍ਤਿ॥ ਅਥ ਨਾਮਧੇਯਁ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਮਿਤਿਃ ਪ੍ਰਾਣਾਵੈਸਤ੍ਯਂ, ਤੇषਾਮੇषਸਤ੍ਯਮ੍॥ 4
ਹੁਣ ਹੁਕਮ: 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ।' ਇਸ 'ਇਹ ਨਹੀਂ' ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ: 'ਸਚ ਦਾ ਸਚ।' ਸਾਹ ਹੀ ਸਚ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਚ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਉਦ੍ਯਾਸ੍ਯਨ੍ਵਾਅਰੇऽਹਮਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਦਸ੍ਮਿ॥ ਹਨ੍ਤ ਤੇऽਨਯਾ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ੍ਯਾਨ੍ਤਂ ਕਰਵਾਣੀਤਿ
ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਕਾਟਿਆਯਨੀ ਲਈ ਆਖਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਾਂ।
ਸਾਹੋਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀਃ ਯਨ੍ਮ ਇਯਂ, ਭਗੋਃ, ਸਰ੍ਵਾ ਪृਥਿਵੀਵਿਤ੍ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਤੇਨਾਮृਤਾ ਸ੍ਯਾਮਿਤਿ॥ ਨੇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ; ਯਥੈਵੋਪਕਰਣਵਤਾਂ ਜੀਵਿਤਂ, ਤਥੈਵਤੇ ਜੀਵਿਤਁ ਸ੍ਯਾਦ੍; ਅਮृਤਤ੍ਵਸ੍ਯ ਤੁਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਵਿਤ੍ਤੇਨੇਤਿ
ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਪਰ ਧਨ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ।
ਸਾਹੋਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀਃ ਯੇਨਾਹਂ ਨਾਮृਤਾ ਸ੍ਯਾਂ, ਕਿਮਹਂ ਤੇਨ ਕੁਰ੍ਯਾਂ॥ ਯਦੇਵਭਗਵਾਨ੍ਵੇਦ, ਤਦੇਵਮੇ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ
ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਃ ਪ੍ਰਿਯਾਵਤਾਰੇ ਨਃ ਸਤੀਪ੍ਰਿਯਂ ਭਾषਸ॥ ਏਹਿ ਆਸ੍ਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਤੇ॥ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਾਣਸ੍ਯ ਤੁਮੇ ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸਸ੍ਵੇਤਿ॥ ਬ੍ਰਵਿਤੁ ਭਗਵਾਨਿਤਿ . ॥.
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਹੋਵੇ। ਆ, ਬੈਠ ਜਾ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਸਮਝਾਵਾਂ, ਤੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਆਖੋ, ਭਗਵਾਨ।
ਸਹੋਵਾਚ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ==ਸਂਬਂਧਿਤ ਕੜਿਯਾਁ== #[[ਉਪਨਿषਦ੍]] ##[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 1]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 2]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 3]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 4]] ###[[ਬृਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿषਦ੍ 5]] ==ਬਾਹਰੀ ਕਡਿਯਾਁ== [[ਵਰ੍ਗਃ:]] [[ਵਰ੍ਗਃ:]]
ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਹੈ — ਉਪਨਿਸ਼ਦ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੧ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੨ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੩ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੪ — ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ੫ — ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ — ਭਾਗ।
ਸਯਥਾ ਦੁਨ੍ਦੁਭੇਰ੍ਹਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਨਬਾਹ੍ਯਾਙ੍ਛਬ੍ਦਾਙ੍ਛਕ੍ਨੁਯਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯ, ਦੁਨ੍ਦੁਭੇਸ੍ ਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦੁਨ੍ਦੁਭ੍ਯਾਘਾਤਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗृਹੀਤਃ;
ਜਿਵੇਂ ਡੋਲ੍ਹਾ ਵੱਜਣ ਤੇ, ਬਾਹਰਲੇ ਸੁਰ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਵੱਜਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਡੋਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;
ਸਯਥਾ ਵੀਣਾਯੈ ਵਾਦ੍ਯਮਾਨਾਯੈ ਨਬਾਹ੍ਯਾਙ੍ਛਬ੍ਦਾਙ੍ਛਕ੍ਨੁਯਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯ, ਵੀਣਾਯੈ ਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵੀਣਾਵਾਦਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗ੍ਰ੍ਹੀਤਃ;
ਜਿਵੇਂ ਤੰਬੂਰਾ ਵਜਾਉਣ ਤੇ, ਬਾਹਰਲੇ ਸੁਰ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਤੰਬੂਰਾ ਜਾਂ ਵਜਾਉਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਤੰਬੂਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;
ਹੇਠਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਹੇਠਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਸਾਹ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਤ ਕੰਢੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ—ਸਾਹ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਅੱਠਵੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਬੋਲੀ ਹੀ ਅੱਠਵੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਂ ਪਰਾਦਾਦ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵੇਦ; ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਤਂ ਪਰਾਦਾਦ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਵੇਦ; ਲੋਕਾਸ੍ ਤਂ ਪਰਾਦੁਰ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਲੋਕਾਨ੍ਵੇਦ; ਦੇਵਾਸ੍ ਤਂ ਪਰਾਦੁਰ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਦੇਵਾਨ੍ਵੇਦ; ਭੂਤਾਨਿ ਤਂ ਪਰਾਦੁਰ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੋ ਭੂਤਾਨਿ ਵੇਦ; ਸਰ੍ਵਂ ਤਂ ਪਰਾਦਾਦ੍ਯੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਵੇਦੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮ੍ ਇਮੇਲੋਕਾ, ਇਮੇਦੇਵਾ, ਇਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨੀਦਁ ਸਰ੍ਵਂ, ਯਦਯਮਾਤ੍ਮਾ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਖੋ ਗਿਆ; ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਖੋ ਗਈ; ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਲੋਕ ਖੋ ਗਏ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਖੋ ਗਏ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਵ ਖੋ ਗਏ; ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ — ਇਹ, ਜੋ ਆਤਮ ਹੈ।