ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਨਪਗਇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਵਾਨ੍ਹ ਭਵਤਿ, ਨਾਸ੍ਮਾਦ੍ਗਣਸ਼੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਦੂਜਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਥੀ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਟੋਲਾ ਕਦੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਯਨ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋऽਨੂਦੇਤਿ ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਅਸੁਰਿਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਵਁ ਹੈਵਾਸ੍ਮਿਁਲ੍ ਲੋਕਆਯੁਰੇਤਿ, ਨੈਨਂ ਪੁਰਾਕਾਲਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣੋਜਹਾਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਪਿੱਛੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਅਸੁਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਛਾਯਾਮਯਃ ਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਮृਤ੍ਯੁਰਿਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਵਁ ਹੈਵਾਸ੍ਮਿਁਲ੍ ਲੋਕਆਯੁਰੇਤਿ, ਨੈਨਂ ਪੁਰਾਕਾਲਾਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਰਾਗਚ੍ਛਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਮੌਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਾਤ੍ਮਨਿ ਪੁਰੁषੋ, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹ ਉਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਅਤ੍ਮਨ੍ਵੀਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤ, ਆਤ੍ਮਨ੍ਵੀਹ ਭਵਤਿ ਆਤ੍ਮਨ੍ਵਿਨੀ ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਭਵਤਿ॥ ਸਹ ਤੂष੍ਣੀਮਾਸ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ-ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਆਪ-ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ! ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਏਤਾਵਨ੍ਨ੍ਵ੍੩ ਇਤਿ॥ ਏਤਾਵਦ੍ਧੀਤਿ॥ ਨੈਤਾਵਤਾ ਵਿਦਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਉਪ ਤ੍ਵਾਯਾਨੀਤਿ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹੋ ਤਕ ਹੀ ਹੈ।' 'ਇਹੋ ਤਕ ਹੀ ਹੈ।' 'ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।' ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।'
ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਵੈਤਦ੍ਯਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਮੁਪੇਯਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੀਤਿ॥ ਵ੍ਯ੍ ਏਵਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਪਯਿष੍ਯਾਮੀਤਿ॥ ਤਂ ਪਾਣਾਵਾਦਾਯੋਤ੍ਤਸ੍ਥੌ॥ ਤੌਹ ਪੁਰੁषਁ ਸੁਪ੍ਤਮਾਜਗ੍ਮਤੁਃ॥ ਤਮੇਤੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਂ ਚਕ੍ਰੇਃ ਬृਹਨ੍ਪਾਣ੍ਦਰਵਾਸਃ, ਸੋਮ ਰਾਜਨ੍ਨਿਤਿ॥ ਸਨੋਤ੍ਤਸ੍ਥੌ॥ ਤਂ ਪਾਣਿਨਾਪੇषਂ ਬੋਧਯਾਂ ਚਕਾਰ॥ ਸਹੋਤ੍ਤਸ੍ਥੌ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਉਲਟ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਸ਼ਤਰੀਅ ਦੇ ਕੋਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਸਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਏਗਾ।' 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।' ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਦਿਆ: 'ਵੱਡਾ, ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਵਾਲਾ, ਸੋਮ ਰਾਜਾ।' ਉਹ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਜਗਾਇਆ। ਉਹ ਉੱਠ ਗਿਆ।
ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਯਤ੍ਰੈषਏਤਤ੍ਸੁਪ੍ਤੋऽਭੂਦ੍ ਯਏषਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ, ਕ੍ਵੈषਤਦਾਭੂਤ੍ ਕੁਤ ਏਤਦਾਗਾਦਿਤਿ॥ ਤਦੁ ਹ ਨਮੇਨੇ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਇਆ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਯਤ੍ਰੈषਏਤਤ੍ਸੁਪ੍ਤੋऽਭੂਦ੍ ਯਏषਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਤਦੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਵਿਜ੍ਨਾਨਮਾਦਾਯ, ਯਏषੋऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯ ਆਕਾਸ਼ਃ ਤਸ੍ਮਿਙ੍ਛੇਤੇ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਾਨਿ ਯਦਾਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਅਥ ਹੈਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਨਾਮ॥ ਤਦ੍ਗृਹੀਤਏਵਪ੍ਰਾਣੋਭਵਤਿ, ਗृਹੀਤਾਵਾਗ੍ ਗृਹੀਤਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਗृਹੀਤਁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ, ਗृਹੀਤਂ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੰਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਯਤ੍ਰੈਤਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨ੍ਯਯਾ ਚਰਤਿ, ਤੇਹਾਸ੍ਯ ਲੋਕਾਃ॥ ਤਦੁਤੇਵ ਮਹਾਰਾਜੋਭਵਤਿ ਉਤੇਵ ਮਹਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ, ਉਤੇਵੋਚ੍ਚਾਵਚਂ ਨਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦੇ ਜਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਯਥਾ ਮਹਾਰਾਜੋਜਾਨਪਦਾਨ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾਸ੍ਵੇਜਨਪਦੇਯਥਾਕਾਮਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤੇਤੈਵਮੇਵੈषਏਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾਸ੍ਵੇਸ਼ਰੀਰੇ ਯਥਾਕਾਮਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਯਦਾਸੁषੁਪ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਯਦਾਨਕਸ੍ਯ ਚਨਵੇਦ, ਹਿਤਾਨਾਮ ਨਾਦ੍ਯੋਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਹृਦਯਾਤ੍ਪੁਰੀਤਤਮਭਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ !॥ ਤਾਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸृਪ੍ਯ ਪੁਰੀਤਤਿ ਸ਼ੇਤੇ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਤੋਂ ਬਹੱਤਰ ਸਤਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਡੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ . ਯਥਾ ਕੁਮਾਰੋ . ਵਾ ਮਹਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਵਾਤਿਘ੍ਨੀਮਾਨਨ੍ਦਸ੍ਯ ਗਤ੍ਵਾਸ਼ਯੀਤੈਵਮੇਵੈषਏਤਚ੍ਛੇਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਾ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਮਨੁੱਖ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਯਥੋਰ੍ਣਵਾਭਿਸ੍ ਤਨ੍ਤੁਨੋਚ੍ਚਰੇਦ੍ ਯਥਾ ਅਗ੍ਨੇਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾਵਿष੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਵ੍ਯੁਚ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਏਵਮੇਵਾਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਲੋਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵ ਏਤਆਤ੍ਮਨੋ . ॥. ਵ੍ਯੁਚ੍ਚਰਨ੍ਤਿ॥ ਤਸ੍ਯੋਪਨਿषਤ੍ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਮਿਤਿਃ ਪ੍ਰਾਣਾਵੈਸਤ੍ਯਂ, ਤੇषਾਮੇषਸਤ੍ਯਮ੍॥ 2
ਜਿਵੇਂ ਜਲ੍ਹੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਚਿੰਗਾਰੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸਾਹ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਹੈ: ਸਾਹ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ।
ਯੋਹ ਵੈਸ਼ਿਸ਼ੁਁ ਸਾਧਾਨਁ ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧਾਨਁ ਸਸ੍ਥੂਣਁ ਸਦਾਮਂ ਵੇਦ, ਸਪ੍ਤਹ ਦ੍ਵਿषਤੋਭ੍ਰਾਤृਵ੍ਯਾਨਵਰੁਣਦ੍ਧਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੱਚੇ, ਆਧਾਰ, ਵਿਰੋਧੀ ਆਧਾਰ, ਸਥੰਭ ਅਤੇ ਰੱਸਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਵਾਵਸ਼ਿਸ਼ੁਰ੍ਯੋऽਯਂ ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍; ਤਸ੍ਯੇਦਮੇਵਾਧਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧਾਨਂ, ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਥੂਣਾਨ੍ਨਂ ਦਾਮ
ਇਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਮੱਧਲਾ ਸਾਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਾਹ ਸਥੰਭ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਣਾ ਰੱਸਾ ਹੈ।
ਤਮੇਤਾਃ ਸਪ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਿਤਯ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਦ੍ਯਾਇਮਾਅਕ੍ਸ਼ਁਲ੍ ਲੋਹਿਨ੍ਯੋ ਰਾਜਯਃ ਤਾਭਿਰੇਨਁ ਰ਼ੁਦ੍ਰੋऽਨ੍ਵਾਯਤ੍ਤੋ; ਅਥ ਯਾਅਕ੍ਸ਼ਨ੍ਨਾਪਃ ਤਾਭਿਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ; ਯਾਕਨੀਨਕਾ, ਤਯਾਦਿਤ੍ਯੋ; ਯਚ੍ਛੁਕ੍ਲਂ \^ ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਃ ਯਚ੍ਕृष੍ਣਂ ਤੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰੋ॥ ਅਧਰਯੈਨਂ ਵਰ੍ਤਨ੍ਯਾਪृਥਿਵ੍ਯਨ੍ਵਾਯਤ੍ਤਾ, ਦ੍ਯੌਰੁਤ੍ਤਰਯਾ॥ ਨਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ
ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਜਨਯ; ਪੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ; ਚਿੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗ; ਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ। ਹੇਠਲੀ ਪਲਕ ਧਰਤੀ ਨਾਲ, ਉੱਤਲੀ ਅਸਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।
ਤਦੇषਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿ ਅਰ੍ਵਾਗ੍ਬਿਲਸ਼੍ਚਮਸਊਰ੍ਧ੍ਵਬੁਧ੍ਨਸ੍; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯਸ਼ੋ ਨਿਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ॥ ਤਸ੍ਯਾਸਤ ऋषਯਃ ਸਪ੍ਤਤੀਰੇ; ਵਾਗष੍ਟਮੀਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਂਵਿਦਾਨੇਤਿ
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਹੇਠਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਕੰਢੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਠਵੀਂ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਅਰ੍ਵਾਗ੍ਬਿਲਸ਼੍ਚਮਸਊਰ੍ਧ੍ਵਬੁਧ੍ਨ ਇਤੀਦਂ ਤਚ੍ਛਰੀਰ, ਏषਹ੍ਯਰ੍ਵਾਗ੍ਬਿਲਸ਼੍ਚਮਸਊਰ੍ਧ੍ਵਬੁਧ੍ਨਃ॥ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯਸ਼ੋ ਨਿਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ, ਪ੍ਰਾਣਾਵੈਯਸ਼ੋ ਨਿਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਨੇਤਦਾਹ॥ ਤਸ੍ਯਾਸਤ ऋषਯਃ ਸਪ੍ਤਤੀਰ ਇਤਿ, ਪ੍ਰਾਣਾਵਾऋषਯਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਣੇਤਦਾਹ॥ ਵਾਗष੍ਟਮੀਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਂਵਿਦਾਨੇਤਿ, ਵਾਗ੍ਘ੍ਯष੍ਟਮੀਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਂਵਿਤ੍ਤੇ
ਇਮਾਵੇਵਗੋਤਮਭਰਦ੍ਵਾਜਾਉ ਅਯਮੇਵਗੋਤਮੋ, ਅਯਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜ॥ ਇਮਾਵੇਵਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਜਮਦਗ੍ਨੀਃ ਅਯਮੇਵਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ, ਅਯਂ ਜਮਦਗ੍ਨਿਃ॥ ਇਮਾਵੇਵਵਸਿष੍ਠਕਸ਼੍ਯਪਾਉ ਅਯਮੇਵਵਸਿष੍ਠੋ, ਅਯਂ ਕਸ਼੍ਯਪੋ॥ ਵਾਗੇਵਾਤ੍ਰਿਃ ਵਾਚਾਹ੍ਯਨ੍ਨਮਦ੍ਯਤੇ, ਅਤ੍ਤਿਰ੍ਹ ਵੈਨਾਮੈਤਦ੍ਯਦਤ੍ਰਿਰਿਤਿ॥ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਭਵਤਿ, ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 3
ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਗੋਤਮ ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ; ਇਹ ਗੋਤਮ ਹੈ, ਇਹ ਭਰਦਵਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਜਮਦਗਨੀ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹ ਜਮਦਗਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਹਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ; ਇਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਹੈ, ਇਹ ਕਸ਼ਯਪ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਅਤ੍ਰਿ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਤ੍ਰਿ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇਵਾਵਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇਃ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚੈਵਾਮੂਰ੍ਤਂ ਚ, ਮਰ੍ਤ੍ਯਂ ਚਾਮृਤਂ ਚ, ਸ੍ਥਿਤਂ ਚ ਯਚ੍ਚ, ਸਚ੍ਚ ਤ੍ਯਂ ਚ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਅਕਾਰ ਰਹਿਤ; ਇੱਕ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਅਮਰ; ਇੱਕ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲਾ; ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟ, ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਗਟ।
ਤਦੇਤਨ੍ਮੂਰ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯਦ੍ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਚ੍ਚੈਤਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਤਤ੍ਸਤ੍
ਜੋ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸਤਏषਰਸੋ ਯਏषਤਪਤਿ; ਸਤੋਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਦੀ ਸਾਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸਾਰ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ।
ਅਥਾਮੂਰ੍ਤਂ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚੈਤਦਮृਤਮ੍ ਏਤਦ੍ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ਤ੍ਯਮ੍
ਹੁਣ ਅਰੂਪ: ਹਵਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ — ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯਾਮृਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਯਤ, ਏਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਸ੍ਯੈषਰਸੋ ਯਏषਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਣ੍ਡਲੇ ਪੁਰੁषਸ੍; ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸ॥ ਇਤ੍ਯਧਿਦੇਵਤਮ੍
ਇਸ ਅਰੂਪ, ਇਸ ਅਮਰ, ਇਸ ਸਰੂਪ ਦੀ ਰਸ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
ਅਥਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍॥ ਇਦਮੇਵਮੂਰ੍ਤਂ ਯਦਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚ ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨ੍ਨਾਕਾਸ਼ਃ ਏਤਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਤਤ੍ਸਤ੍
ਹੁਣ ਆਤਮ ਸੰਬੰਧੀ: ਇਹ ਵੀ ਅਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਤਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ — ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ, ਏਤਸ੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਸਤਏषਰਸੋ ਯਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ; ਸਤਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਰੂਪ, ਇਸ ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਮੌਜੂਦ ਦੀ ਰਸ ਅੱਖ ਹੈ; ਮੌਜੂਦ ਦੀ ਰਸ ਇਹੀ ਹੈ।
ਅਥਾਮੂਰ੍ਤਮ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚ ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨ੍ਨਾਕਾਸ਼, ਏਤਦਮृਤਮ੍ ਏਤਦ੍ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ਤ੍ਯਂ
ਹੁਣ ਅਰੂਪ: ਸਾਹ ਤੇ ਜੋ ਆਤਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ — ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯਾਮृਤਸ੍ਯੈਤਸ੍ਯ ਯਤ, ਏਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਸ੍ਯੈषਰਸੋ ਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਸ੍; ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯ੍ ਏषਰਸਃ
ਇਸ ਅਰੂਪ, ਇਸ ਅਮਰ, ਇਸ ਸਰੂਪ ਦੀ ਰਸ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ।
ਹੇਠਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਹੇਠਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਸਾਹ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਤ ਕੰਢੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ—ਸਾਹ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਅੱਠਵੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਬੋਲੀ ਹੀ ਅੱਠਵੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।