ਪृਥਿਵ੍ਯੈਚੈਨਮਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਦੈਵੀ ਵਾਗਾਵਿਸ਼ਤਿ॥ ਸਾਵੈਦੈਵੀ ਵਾਗ੍ਯਯਾ, ਯਦ੍-ਯਦੇਵਵਦਤਿ, ਤਤ੍-ਤਦ੍ਭਵਤਿ
ਧਰਤੀ ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਬੋਲ ਉਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਦਿਵਿਆ ਬੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵਸ਼੍ਚੈਨਮਾਦਿਤ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦੈਵਂ ਮਨ ਆਵਿਸ਼ਤਿ॥ ਤਦ੍ਵੈਦੈਵਂ ਮਨੋ ਯੇਨਾਨਨ੍ਦ੍ਯ੍ ਏਵਭਵਤਿ ਅਥੋ ਨਸ਼ੋਚਤਿ
ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦਿਵਿਆ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਰਤਮੀਮਾਁਸਾ॥ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਹ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਸृਜੇ॥ ਤਾਨਿ ਸृष੍ਟਾਨ੍ਯਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯੇਨਾਸ੍ਪਰ੍ਧਨ੍ਤਃ ਵਦਿष੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਏਵਾਹਮਿਤਿ ਵਾਗ੍ਦਧ੍ਰੇ; ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ; ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍; ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯਥਾਕਰ੍ਮਮ੍
ਹੁਣ ਵਰਤ ਦੀ ਗੱਲ: ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਰਮ ਬਣਾਏ। ਜਦ ਉਹ ਬਣੇ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਹਰ ਇਕ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਮੈਂ ਬੋਲਾਂਗਾ,' ਬੋਲ ਨੇ ਕਿਹਾ; 'ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ,' ਅੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ; 'ਮੈਂ ਸੁਣਾਂਗਾ,' ਕੰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਵੀ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ।
ਤਾਨਿ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਸ਼੍ਰਮੋ ਭੂਤ੍ਵੋਪਯੇਮੇ, ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਪ੍ਨੋਤ੍; ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਪ੍ਤ੍ਵਾਮृਤ੍ਯੁਰਵਾਰੁਨ੍ਦ੍ਧ॥ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਵਾਕ੍ ਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ, ਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍॥ ਅਥੇਮਮੇਵਨਾਪ੍ਨੋਦ੍ ਯੋऽਯਂ ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣਃ
ਮੌਤ ਨੇ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਫੜ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬੋਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੰਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ, ਮੱਧਲਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਮੌਤ ਨੇ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ।
ਤਾਨਿ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਦਧ੍ਰਿਰੇਃ ਅਯਂ ਵੈਨਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਯਃ ਸਂਚਰਂਸ਼੍ਚਾਸਂਚਰਂਸ਼੍ਚ ਨਵ੍ਯਥਤੇ, ਅਥੋ ਨਰਿष੍ਯਤਿ॥ ਹਨ੍ਤਾਸ੍ਯੈਵਸਰ੍ਵੇ ਰੂਪਂ ਭਵਾਮੇਤਿ॥ ਤਏਤਸ੍ਯੈਵਸਰ੍ਵੇ ਰੂਪਮਭਵਨਃ॥ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਏਤੇਨਾਖ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਇਤਿ॥ ਤੇਨ ਹ ਵਾਵਤਤ੍ਕੁਲਮਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕੁਲੇ ਭਵਤਿ ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ ਯਉ ਹੈਵਂਵਿਦਾ ਸ੍ਪਰ੍ਧਤੇ ॥ ਅਨੁਸ਼ੁष੍ਯ ਹੈਵਾਨ੍ਤਤੋਮ੍ਰਿਯਤ॥ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍
ਅਥਾਧਿਦੇਵਤਮ੍ ਜ੍ਵਲਿष੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਏਵਾਹਮਿਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰ੍ਦਧ੍ਰੇ; ਤਪ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਤ੍ਯੋ; ਭਾਸ੍ਯਾਮ੍ਯਹਮਿਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ; ਏਵਮਨ੍ਯਾਦੇਵਤਾ ਯਥਾਦੇਵਤਁ॥ ਸਯਥੈषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣ, ਏਵਮੇਤਾਸਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਵਾਯੁਃ॥ ਮ੍ਲੋਚਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾਦੇਵਤਾ, ਨਵਾਯੁਃ॥ ਸੈषਾਨਸ੍ਤਮਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਯਦ੍ਵਾਯੁਃ
ਹੁਣ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ: 'ਮੈਂ ਜਲਾਂਗਾ,' ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ; 'ਮੈਂ ਤਪਾਂਗਾ,' ਸੂਰਜ ਨੇ; 'ਮੈਂ ਚਮਕਾਂਗਾ,' ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ; ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਮੱਧਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਾਯੁ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਯੁ ਨਹੀਂ। ਵਾਯੁ ਹੀ ਅਟੱਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ਅਥੈषਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤਿਃ ਯਤਸ਼੍ਚੋਦੇਤਿ ਸੂਰ੍ਯੋ, ਅਸ੍ਤਂ ਯਤ੍ਰ ਚ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਵਾਏषਉਦੇਤਿ, ਪ੍ਰਾਣੇऽਸ੍ਤਮੇਤਿ ਤਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰਿਰੇ ਧਰ੍ਮਁ, ਸਏਵਾਦ੍ਯ, ਸਉ ਸ਼੍ਵਇਤਿ॥ ਯਦ੍ਵਾਏਤੇऽਮੁਰ੍ਹ੍ਯਧ੍ਰਿਯਨ੍ਤ, ਤਦੇਵਾਪ੍ਯਦ੍ਯਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ॥ ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਮੇਵਵ੍ਰਤਂ ਚਰੇਤ੍॥ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਾਚ੍ਚੈਵਾਪਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚਃ ਨੇਨ੍ਮਾ ਪਾਪ੍ਮਾਮृਤ੍ਯੁਰਾਪ੍ਨਵਦਿਤਿ॥ ਯਦ੍ਯ੍ ਉ ਚਰੇਤ੍ ਸਮਾਪਿਪਯਿषੇਤ੍॥ ਤੇਨੋ ਏਤਸ੍ਯੈ ਦੇਵਤਾਯੈ ਸਾਯੁਜ੍ਯਁ ਸਲੋਕਤਾਂ ਜਯਤਿ, ਯਏਵਂ ਵੇਦ॥ 6 = 14.4.4.1-4=
ਤ੍ਰਯਂ ਵਾਇਦਂ, ਨਾਮ ਰੂਪਂ ਕਰ੍ਮ॥ ਤੇषਾਂ ਨਾਮ੍ਨਾਂ ਵਾਗਿਤ੍ਯ੍ ਏਤਦੇषਾਮੁਕ੍ਥਮ੍ ਅਤੋ ਹਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਾਮਾਨ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ॥ ਏਤਦੇषਾਁ ਸਾਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਸਮਮ੍॥ ਏਤਦੇषਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਾਮਾਨਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਨਾਂ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਰੂਪਾਣਾਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਿਤ੍ਯ੍ ਏਤਦੇषਾਮੁਕ੍ਥਮ੍ ਅਤੋ ਹਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ॥ ਏਤਦੇषਾਁ ਸਾਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵੈ ਰੂਪੈਃ ਸਮਮ੍॥ ਏਤਦੇषਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ
ਹੁਣ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਅੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਕਰ੍ਮਣਾਮਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਤਦੇषਾਮੁਕ੍ਥਮ੍ ਅਤੋ ਹਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ॥ ਏਤਦੇषਾਁ ਸਾਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸਮਮ੍॥ ਏਤਦੇषਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਦ੍ਧਿਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ॥ ਤਦੇਤਤ੍ਤ੍ਰਯਁ ਸਦੇਕਮਯਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮੋਏਕਃ ਸਨ੍ਨੇਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ॥ ਤਦੇਤਦਮृਤਁ ਸਤ੍ਯੇਨ ਛਨ੍ਨਂ॥ ਪ੍ਰਾਣੋਵਾਅਮृਤਂ, ਨਾਮਰੂਪੇਸਤ੍ਯਂ; ਤਾਭ੍ਯਾਮਯਂ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਛਨ੍ਨਃ॥ 2 = 14.5.1-9=
ਡृਪ੍ਤਬਾਲਾਕਿਰ੍ਹਾਨੂਚਾਨੋਗਾਰ੍ਗ੍ਯ ਆਸ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਕਾਸ਼੍ਯਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇ ਬ੍ਰਵਾਣੀਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਸਹਸ੍ਰਮੇਤਸ੍ਯਾਂ ਵਾਚਿਦਦ੍ਮੋਃ ਜਨਕੋ, ਜਨਕਇਤਿ ਵੈਜਨਾ ਧਾਵਨ੍ਤੀਤਿ
ਡ੍ਰਿਪਤ ਬਾਲਾਕੀ, ਅਨੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਗਾਰਗਿਆ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਉਥੇ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਸੀ ਦੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੱਸਾਂਗਾ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਸ ਗੱਲ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਜਨਕ, ਜਨਕ! ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਅਤਿष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਧਾਰਾਜੇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਅਤਿष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਧਾਰਾਜਾ ਭਵਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਸੌਚਨ੍ਦ੍ਰੇਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਬृਹਨ੍ਪਾਣ੍ਦਰਵਾਸਾਃ ਸੋਮੋ ਰਾਜੇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਅਹਰ੍-ਅਹਰ੍ਹ ਸੁਤਃ ਪ੍ਰਸੁਤੋ ਭਵਤਿ, ਨਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਸੋਮ, ਰਾਜਾ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿ ਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾਃ॥ ਤੇਜਸ੍ਵੀਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਤੇਜਸ੍ਵੀਹ ਭਵਤਿ, ਤੇਜਸ੍ਵਿਨੀ ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਭਵਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਤੇਜੀਲਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜੀਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਤੇਜੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਾਕਾਸ਼ੇਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾਃ॥ ਪੂਰ੍ਣਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤੀਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਜਯਾ ਪਸ਼ੁਭਿਃ ਨਾਸ੍ਯਾਸ੍ਮਾਲ੍ ਲੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰਜੋਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਪੂਰਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਵਾਯੌਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵੈਕੁਣ੍ਠੋऽਪਰਾਜਿਤਾ ਸੇਨੇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਜਿष੍ਣੁਰ੍ਹਾਪਰਾਜਿष੍ਣੁਰ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯਤਸ੍ਤ੍ਯਜਾਯੀ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਅਜੇਤੂ ਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤੂ ਤੇ ਅਜੇਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਗ੍ਨੌਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਵਿषਾਸਹਿਰਿਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਵਿषਾਸਹਿਰ੍ਹ ਭਵਤਿ, ਵਿषਾਸਹਿਰ੍ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਭਵਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਪ੍ਸੁਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾਃ॥ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਁ ਹੈਵੈਨਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ, ਨਾਪ੍ਰਤਿਰੂਪਮ੍ ਅਥੋ ਪ੍ਰਤਿਰੁਪੋऽਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਹਣਾਪਣ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤੇ ਸੋਹਣਾਪਣ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਾਦਰ੍ਸ਼ੇਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਰੋਚਿष੍ਣੁਰਿਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਰੋਚਿष੍ਣੁਰ੍ਹ ਭਵਤਿ, ਰੋਚਿष੍ਣੁਰ੍ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਭਵਤਿ ਅਥੋ ਯੈਃ ਸਂਨਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਁਸ੍ ਤਾਨਤਿਰੋਚਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਨਪਗਇਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਵਾਨ੍ਹ ਭਵਤਿ, ਨਾਸ੍ਮਾਦ੍ਗਣਸ਼੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਦੂਜਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਥੀ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਟੋਲਾ ਕਦੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਯਨ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋऽਨੂਦੇਤਿ ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਅਸੁਰਿਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਵਁ ਹੈਵਾਸ੍ਮਿਁਲ੍ ਲੋਕਆਯੁਰੇਤਿ, ਨੈਨਂ ਪੁਰਾਕਾਲਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣੋਜਹਾਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਪਿੱਛੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਅਸੁਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਂ ਛਾਯਾਮਯਃ ਪੁਰੁष, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਮृਤ੍ਯੁਰਿਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਵਁ ਹੈਵਾਸ੍ਮਿਁਲ੍ ਲੋਕਆਯੁਰੇਤਿ, ਨੈਨਂ ਪੁਰਾਕਾਲਾਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਰਾਗਚ੍ਛਤਿ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਮੌਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।'
ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋਃ ਯਏਵਾਯਮਾਤ੍ਮਨਿ ਪੁਰੁषੋ, ਏਤਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਹ ਉਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਮਾਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਤ੍ਸਂਵਦਿष੍ਠਾ॥ ਅਤ੍ਮਨ੍ਵੀਤਿ ਵਾਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ॥ ਸਯਏਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤ, ਆਤ੍ਮਨ੍ਵੀਹ ਭਵਤਿ ਆਤ੍ਮਨ੍ਵਿਨੀ ਹਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਭਵਤਿ॥ ਸਹ ਤੂष੍ਣੀਮਾਸ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ
ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਮਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਖ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ-ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਆਪ-ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ! ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਏਤਾਵਨ੍ਨ੍ਵ੍੩ ਇਤਿ॥ ਏਤਾਵਦ੍ਧੀਤਿ॥ ਨੈਤਾਵਤਾ ਵਿਦਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ॥ ਸਹੋਵਾਚ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਉਪ ਤ੍ਵਾਯਾਨੀਤਿ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹੋ ਤਕ ਹੀ ਹੈ।' 'ਇਹੋ ਤਕ ਹੀ ਹੈ।' 'ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।' ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।'
ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਵੈਤਦ੍ਯਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਮੁਪੇਯਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੀਤਿ॥ ਵ੍ਯ੍ ਏਵਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਪਯਿष੍ਯਾਮੀਤਿ॥ ਤਂ ਪਾਣਾਵਾਦਾਯੋਤ੍ਤਸ੍ਥੌ॥ ਤੌਹ ਪੁਰੁषਁ ਸੁਪ੍ਤਮਾਜਗ੍ਮਤੁਃ॥ ਤਮੇਤੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਂ ਚਕ੍ਰੇਃ ਬृਹਨ੍ਪਾਣ੍ਦਰਵਾਸਃ, ਸੋਮ ਰਾਜਨ੍ਨਿਤਿ॥ ਸਨੋਤ੍ਤਸ੍ਥੌ॥ ਤਂ ਪਾਣਿਨਾਪੇषਂ ਬੋਧਯਾਂ ਚਕਾਰ॥ ਸਹੋਤ੍ਤਸ੍ਥੌ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਉਲਟ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਸ਼ਤਰੀਅ ਦੇ ਕੋਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਸਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਏਗਾ।' 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।' ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਦਿਆ: 'ਵੱਡਾ, ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਵਾਲਾ, ਸੋਮ ਰਾਜਾ।' ਉਹ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਜਗਾਇਆ। ਉਹ ਉੱਠ ਗਿਆ।
ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਯਤ੍ਰੈषਏਤਤ੍ਸੁਪ੍ਤੋऽਭੂਦ੍ ਯਏषਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ, ਕ੍ਵੈषਤਦਾਭੂਤ੍ ਕੁਤ ਏਤਦਾਗਾਦਿਤਿ॥ ਤਦੁ ਹ ਨਮੇਨੇ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਇਆ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਸਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਯਤ੍ਰੈषਏਤਤ੍ਸੁਪ੍ਤੋऽਭੂਦ੍ ਯਏषਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਤਦੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਵਿਜ੍ਨਾਨਮਾਦਾਯ, ਯਏषੋऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯ ਆਕਾਸ਼ਃ ਤਸ੍ਮਿਙ੍ਛੇਤੇ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਾਨਿ ਯਦਾਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਅਥ ਹੈਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਨਾਮ॥ ਤਦ੍ਗृਹੀਤਏਵਪ੍ਰਾਣੋਭਵਤਿ, ਗृਹੀਤਾਵਾਗ੍ ਗृਹੀਤਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਗृਹੀਤਁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ, ਗृਹੀਤਂ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੰਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਯਤ੍ਰੈਤਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨ੍ਯਯਾ ਚਰਤਿ, ਤੇਹਾਸ੍ਯ ਲੋਕਾਃ॥ ਤਦੁਤੇਵ ਮਹਾਰਾਜੋਭਵਤਿ ਉਤੇਵ ਮਹਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ, ਉਤੇਵੋਚ੍ਚਾਵਚਂ ਨਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦੇ ਜਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਭ੍ਯਸ਼੍ਚੈਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਸ਼੍ਚ ਦੈਵਃ ਪ੍ਰਾਣਆਵਿਸ਼ਤਿ॥ ਸਵੈਦੈਵਃ ਪ੍ਰਾਣੋਯਃ ਸਂਚਰਁਸ਼੍ਚਾਸਂਚਰਁਸ਼੍ਚ ਨਵ੍ਯਥਤੇ, ਅਥੋ ਨਰਿष੍ਯਤਿ॥ ਸਏषਏਵਂਵਿਤ੍ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮਾਤ੍ਮਾਭਵਤਿ॥ ਯਥੈषਾਦੇਵਤੈਵਁ ਸ॥ ਯਥੈਤਾਂ ਦੇਵਤਾਁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਵਨ੍ਤਿ ਏਵਁ ਹੈਵਂਵਿਦਁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਵਨ੍ਤਿ॥ ਯਦੁ ਕਿਙ੍ਚੇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਅਮੈਵਾਸਾਂ ਤਦ੍ਭਵਤਿ, ਪੁਣ੍ਯਮੇਵਾਮੁਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਨਹ ਵੈਦੇਵਾਨ੍ਪਾਪਂ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਪਾਣੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਪ ਦੇਵਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ: 'ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਈਏ।' ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੁਟੰਬ ਵਿਚ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਵੱਡੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।' ਜੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਥੱਕ ਕੇ ਆਖਰੀ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਹੁਣ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਜਿਥੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ'—ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ; ਉਹ ਅੱਜ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਹੈ। ਜੋ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਹੀ ਵਰਤ ਰੱਖੋ: 'ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਪਾਪ ਤੇ ਨਾ ਮੌਤ ਮਿਲੇ।' ਜੇ ਇਹ ਵਰਤ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਸੱਚ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਸੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।