ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁੱਝਲ ਰਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪ ਹੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਣਜਾਣ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਲਈ ਧਰਤੀ ਇਸਦੀ ਦੇਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਅੱਗ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਮਨ ਲਈ ਅਸਮਾਨ ਇਸਦੀ ਦੇਹ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਜੋੜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੁਣ, ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਇਸਦੀ ਦੇਹ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਮਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨੰਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਾਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸੋਲਾਂ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਰਾਤਾਂ ਹਨ, ਸੋਲਵਾਂ ਭਾਗ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ, ਇਹ ਸੋਲਵਾਂ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾ ਰੋਕੋ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਛਪਕਲੀ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸਾਲ ਹੈ, ਸੋਲਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਹੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਧਨ ਹਨ, ਸੋਲਵਾਂ ਭਾਗ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਧਨ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਯਜਨਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਹੈਂ,” ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਯਜਨਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ।” ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਯਜਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਰਜ਼ ਜਾਂ ਪਾਪ ਬਾਕੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਮਰ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਬੋਲੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ, ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਜੋ ਹਿਲਦਾ-ਡੁੱਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਸ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਜੀਵ ਦੁਖੀ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਉਹ ਸੁਖੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਰਾਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ। ਇਹੀ ਵ੍ਰਤ ਹੈ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਰਮ ਬਣਾਏ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਬਣ ਗਏ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਏ, ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ: ਬੋਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਬੋਲਾਂਗੀ,” ਅੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ,” ਕੰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸੁਣਾਂਗਾ,” ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ। ਮੌਤ ਨੇ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬੋਲੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੰਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੱਧਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਹ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਨਾ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸਦੇ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਈਏ।” ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।” ਜੇ ਇਹ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਨੇ, ਥੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਹੁਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ: ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਲਾਂਗਾ,” ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤਪਾਂਗਾ,” ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਚਮਕਾਂਗਾ,” ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਯੂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਾਯੂ ਅਟੱਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: “ਜਿਥੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”—ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ; ਉਹ ਅੱਜ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕੋ ਵ੍ਰਤ ਰੱਖੋ: “ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਬੁਰਾਈ ਪਹੁੰਚੇ, ਨਾ ਮੌਤ।” ਜੋ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਤੇ ਕਰਮ। ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅੱਖ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਇਕਠੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਸੱਚ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਮਰ ਹੈ; ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਸੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਡ੍ਰਿਪਤਾ ਬਾਲਾਕੀ, ਅਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗਾਰਗਿਆ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੱਸਾਂਗਾ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਜਨਕ, ਜਨਕ! ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।” ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਸੋਮਾ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਘਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਅਜੇਤ, ਸੈਨਾ ਦਾ ਮੁਖੀ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਦੈਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਬਾ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਮੌਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਬਾ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਗਾਰਗਿਆ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।” ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਉਲਟ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿਖਾਵਾਂਗਾ।” ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸੋਏ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ: “ਮਹਾਨ, ਚਿੱਟੇ-ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਾ, ਸੋਮਾ ਰਾਜਾ।” ਉਹ ਉਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਜਗਾਇਆ। ਉਹ ਉਠ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨਮਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਕਿਥੋਂ ਮੁੜ ਆਇਆ?” ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨਮਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਬੋਲੀ, ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਤੇ ਮਨ—all ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।