ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਸਤਿਆਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਮਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਂਸ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਾਂਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਮਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਸਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਮਨ ਦੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਲੋਕ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਸ਼ਤ੍ਰ (ਰਾਜਸੱਤਾ) ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਂਸ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਟੇ ਨਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਰਾਜਸੱਤਾ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਚਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਗ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮਨ — ਇਹ ਵੀ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਚਰਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ — ਇਹ ਵੀ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਚਰਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਚੌਥਾ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਚਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਚਰਨ “ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਪੈਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਗਾਯਤਰੀ ਇਸ ਚੌਥੇ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ, ਉੱਚੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੱਖ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਝਗੜਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਆਖੇ “ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ,” ਜਾਂ “ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ,” ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਖੇ “ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ।” ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਤਾਕਤ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਾਯਤਰੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਉਥੇ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਗਾਯਤਰੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜਪਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਹੈ, “ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਪਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਹੀ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਚਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਭਰ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਿੰਨਾ ਤਿੰਨ ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਿੰਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਉਹਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਪੈਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਪੈਰ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇੰਨਾ ਕੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਅਜਿਹਾ ਹੈ — ਉਹ ਇੱਕ ਪੈਰੀ, ਦੋ ਪੈਰੀ, ਤਿੰਨ ਪੈਰੀ, ਚਾਰ ਪੈਰੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੱਕ ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। “ਹੇ ਚੌਥੇ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਪੈਰ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ!” ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੈਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ,” ਜਾਂ “ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਜੋ ਐਸਾ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਂ, “ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ,” ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਬੁਦੀਲਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤਰਾ-ਸ਼ਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਗਾਯਤਰੀ ਹਾਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਚਲਦੀ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ।” ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅੱਗ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ ਸਾੜ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ, ਅਜਰਾ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾ। ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਇਕੱਲਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਯਮ, ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਟਾ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਜੋ ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਹੈ — ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਮਰ ਹਵਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਮਨ, ਯਾਦ ਕਰ! ਹੇ ਅੱਗ, ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੈ ਚਲ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਸਾਡੀਆਂ ਟੇੜੀਆਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਕ ਦਿਨ, ਵੈਤਕੇਤੁ, ਆਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਚਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੈਵਲੀ, ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਵੇਖ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਹੇ ਨੌਜਵਾਨ!” ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀਮਾਨ।” “ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ?” “ਹਾਂ,” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?” “ਨਹੀਂ,” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?” “ਨਹੀਂ।” “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਭਰਦਾ ਨਹੀਂ?” “ਨਹੀਂ।” “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਣ ਕੇ, ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ?” “ਨਹੀਂ।” “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵ-ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਪਿਤਰ-ਯਾਤਰਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?” “ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਓ, ਦੇਵ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਮਰ ਕੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਓ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।” ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ?” “ਕਿਵੇਂ, ਪੁੱਤਰ?” “ਇੱਕ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ।” ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤਾਂ, ਪਿਓ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਰਹੋ।” “ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜਾ,” ਪਿਓ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਗੌਤਮ, ਪ੍ਰਵਾਹਣਾ ਜੈਵਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਆਸਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, “ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ।” ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਵਰ ਜਿਵੇਂ ਦਿਤਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖੀ ਸੀ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗੌਤਮ, ਐਸੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸੋਨੇ, ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਦਾਸੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਤਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ, ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਅਸੰਖ ਤੇ ਅਪਾਰ ਦਾਤਾ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਗੌਤਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਯਥਾ-ਰੂਪ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ।” ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਤੇ ਗੱਲ ਆਖੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਗੌਤਮ, ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ; ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਐਸਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਠੁਕਰਾਵੇ?” ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: “ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅੱਗ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ। ਇਸ ਦਾ ਸੂਰਜ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਕਿਰਣਾਂ ਧੂੰਆਂ ਹਨ, ਦਿਨ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਹੈ, ਚੰਨ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਚਿੱਟੇ ਹਨ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਸੋਮ ਰਾਜਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। “ਮੀਂਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਲ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਧੂੰਆਂ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ ਲਪਟ ਹੈ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। “ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅੱਗ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ। ਧਰਤੀ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਹਵਾ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਰਾਤ ਲਪਟ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਮੀਂਹ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। “ਮਨੁੱਖ ਅੱਗ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ। ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੂੰਹ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਸਾਂਸ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਲਪਟ ਹੈ, ਅੱਖ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਨ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਅਨਾਜ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। “ਇਸਤਰੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ। ਉਸ ਦਾ ਯੋਨੀ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਵਾਲ ਧੂੰਆਂ ਹਨ, ਯੋਨੀ ਲਪਟ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹੈ, ਅਨੰਦ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵੀਰਜ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ। “ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੱਕੜ ਲੱਕੜ, ਧੂੰਆਂ ਧੂੰਆਂ, ਲਪਟ ਲਪਟ, ਚਿੰਗਾਰੀ ਚਿੰਗਾਰੀ, ਚਿੱਟਾ ਚਿੱਟਾ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। “ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਪਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲਪਟ ਤੋਂ ਦਿਨ; ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ; ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾਯਣ; ਉੱਤਰਾਯਣ ਤੋਂ ਦੇਵ ਲੋਕ; ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਸੂਰਜ; ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ। ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਮਨ-ਜਨਮਿਆ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। “ਪਰ ਜੋ ਯਜਨਾ, ਦਾਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੂੰਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧੂੰਆਂ ਤੋਂ ਰਾਤ; ਰਾਤ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੱਖਣਾਯਣ; ਦੱਖਣਾਯਣ ਤੋਂ ਪਿਤਰ ਲੋਕ; ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਭੋਜਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹਨ, ‘ਵਧ, ਘਟ,’ ਉਹ ਉਥੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ, ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਅਨਾਜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੋਂ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਦੋ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਕੀੜੇ, ਪਤੰਗੇ ਆਦਿ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। “ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਅੱਖ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਨ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।