ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਖ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ 'ਭੂਃ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ 'ਭੁਵਃ' ਹਨ, ਦੋ ਅੱਖਰ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ। ਉਸਦੇ ਪੈਰ 'ਸਵਃ' ਹਨ, ਦੋ ਅੱਖਰ, ਦੋ ਪੈਰ। ਇਸ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ 'ਅਹੰ' ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਸਾਰੀ ਬੁਰਾਈ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਖ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜੋਤ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਚੋਲੇ ਵਿੱਚ ਚੌਲ ਜਾਂ ਜੌ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਚਾਰ ਥਣ ਹਨ: 'ਸ੍ਵਾਹਾ', 'ਵਸ਼ਟ', 'ਹੰਤ', 'ਸ੍ਵਧਾ'। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੇਵਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਥਣਾਂ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਅਤੇ 'ਵਸ਼ਟ' 'ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ 'ਹੰਤ' 'ਤੇ; ਪਿਤਰ 'ਸ੍ਵਧਾ' 'ਤੇ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਇੁ ਬਲਦ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨਿ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪੱਕਦਾ ਤੇ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੰਨ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖੀਏ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਖੁਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਡੰਗ ਵਾਂਗ ਰਸਤਾ, ਫਿਰ ਚੰਦ ਤੱਕ, ਉਥੇ ਨਗਾੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਰਸਤਾ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਉਹ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਹਿਮਾ-ਪੂਰਨ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅੰਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਨ ਬਿਨਾ ਸਾਹ ਦੇ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਬਿਨਾ ਅੰਨ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਤੇ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਚੰਗਾ ਕਰਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਪਿਤਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇੰਝ ਨਾ ਆਖੋ, ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ," ਅਤੇ, "ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।" ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਕਥ (ਰਿਗਵੈਦਿਕ ਗੀਤ) ਸਾਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਕਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਜੁਸ ਸਾਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮਨ ਸਾਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਤੇ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤ੍ਰ (ਸੁਤੰਤਰਤਾ) ਸਾਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਹੀ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਕਸ਼ਤ੍ਰਤਾ, ਏਕਤਾ ਤੇ ਉਹੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੈਰ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਤੇ ਸਾਮਨ—ਇਹ ਵੀ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੈਰ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ—ਇਹ ਵੀ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੈਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਜੀਵ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਗਾਯਤਰੀ ਦੀ ਚੌਥੀ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਪੈਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਉਸ ਚੌਥੀ, ਪ੍ਰਤੱਖ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੱਖੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ," ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਬਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਸਾਹ ਹੀ ਬਲ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਬਲ ਸੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਾਯਤਰੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਉੱਥੇ ਹੈ; ਸਾਹ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਹ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਹੈ; "ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਪਰ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਿਰਫ ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਹੀ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਦਾਨ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਉਹ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਭਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਿੰਨਾ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਲਣ ਤੇ ਤੀਜਾ ਪੈਰ; ਚੌਥਾ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਪੈਰ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇਹਨਾ ਕੁ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ: ਉਹ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਦੋ ਪੈਰ, ਤਿੰਨ ਪੈਰ, ਚਾਰ ਪੈਰ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਪੈਰ ਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੱਕ ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਚੌਥੇ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਪੈਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਖੋ, "ਇਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ," ਜਾਂ "ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇ।" ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ, "ਮੈਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ," ਐਸਾ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਬੁਦੀਲਾ, ਅਸ਼ਵਤਾਰਾਸ਼ਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਗਾਯਤਰੀ ਹਾਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਹੀ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਅੱਗ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਹਵਨ ਪਾਓ, ਉਹ ਸਭ ਸਾੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਸਾੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਥਾਲੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। "ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਇੱਕੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਯਮ, ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਟਾ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਜੋ ਉਥੇ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਾਹ ਅਮਰ ਹਵਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਮਨ, ਯਾਦ ਕਰ, ਜੋ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਅਗਨਿ, ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਲੈ ਚੱਲ, ਸਾਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚਾ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਵਧੀਆ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਤਕੇਤੁ, ਆਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਚਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਜੈਵਲੀ, ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੇ ਨੌਜਵਾਨ!" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹਾਂ, ਮਹਿਲਾ।" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ?" "ਹਾਂ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਦ ਇਹ ਜੀਵ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" "ਨਹੀਂ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?" "ਨਹੀਂ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਬਹੁਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ?" "ਨਹੀਂ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਦ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ?" "ਨਹੀਂ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?" "ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਦੇਵਤੇ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਮਰ ਜੀਵ ਕੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਲੋਕ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਝਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਪਤਾ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ, ਪਰ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ?" "ਕਿਵੇਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ?" "ਇੱਕ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਦੁਹਰਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤਾਂ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਚਲੋ, ਉੱਥੇ ਚਲ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਰਹੀਏ।" "ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜਾ," ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਗੌਤਮ, ਪ੍ਰਵਾਹਣਾ ਜੈਵਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਆਸਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗੌਤਮ, ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਮਿਲੇ।" ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਵਰ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬਚਨ ਦੱਸੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖੇ ਸਨ।" ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇਹੇ ਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ।" ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੋਨਾ, ਪਸ਼ੂ, ਘੋੜੇ, ਦਾਸੀਆਂ, ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਵਰਗੇ ਵਰ ਤਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਸੰਖ, ਅਪਾਰ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਗੌਤਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਉਚਿਤ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।" ਉਸਨੇ ਦਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਬਚਨ ਆਖੇ। "ਗੌਤਮ, ਸਾਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੀਓ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਇੰਝ ਆਖੇ, ਉਸਨੂੰ ਕੌਣ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਇਹ ਲੋਕ ਅੱਗ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ। ਉਸ ਦਾ ਸੂਰਜ ਇੰਦਣ ਹੈ, ਕਿਰਣਾਂ ਧੂੰਆਂ ਹਨ, ਦਿਨ ਜਵਾਲਾ ਹੈ, ਚੰਦਰਾ ਅੰਬਰ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਰੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਮੀਂਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਲ ਇੰਦਣ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਧੂੰਆ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ ਜਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੜਕ ਅੰਬਰ ਹੈ, ਤੇ ਗੱਜਣਾ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਸੋਮ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ, ਸੱਚ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।