ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਹੈ—ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਨ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਨ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਕੌਰਵਯਾਯਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਵੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਤਾਨ—ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਅਸੁਰ—ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਰਜ਼ੂ ਕੀਤੀ: “ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਿਆ: “ਦ”। ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਸਮਝ ਗਏ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝੇ ਹੋ।” ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਅੱਖਰ “ਦ” ਦੱਸਿਆ। ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਸਮਝ ਗਏ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਦਾਨ ਦੇਣਾ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝੇ ਹੋ।” ਫਿਰ ਅਸੁਰ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ “ਦ” ਅੱਖਰ ਮਿਲਿਆ। ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਸਮਝ ਗਏ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਦਇਆ ਕਰਨੀ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਵਯ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ: “ਦ, ਦ, ਦ”—ਸੰਯਮ, ਦਾਨ, ਦਇਆ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਿੱਖਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ: “ਹ੍ਰਿ-ਦਾ-ਯਮ”—“ਹ੍ਰਿ” ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; “ਦਾ” ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; “ਯਮ” ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੁੱਗਮ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਮਹਾਨ, ਪਹਿਲਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜੀਵ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸੱਚ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਸੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਸੱਚ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਸਤ੍ਯਮ”—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਹਨ: “ਸ”, “ਤ੍ਯ”, “ਮ”; ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਸੱਚ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਝੂਠ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਝੂਠ ਸੱਚ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਸੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਉਥੇ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਸਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਕਰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ “ਭੂਃ” ਸਿਰ ਹੈ, “ਭੁਵਃ” ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, “ਸਵਃ” ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ “ਅਹ” ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ “ਅਹੰ” ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਬਿਜਲੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ”, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੌਲ ਜਾਂ ਜੌ ਅੰਦਰੋਂ ਛਿਲਕੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਥਣ ਹਨ: “ਸ੍ਵਾਹਾ”, “ਵਸ਼ਟ”, “ਹੰਤ”, ਤੇ “ਸ੍ਵਧਾ”; ਦੇਵਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਥਣਾਂ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ “ਹੰਤ” ਉੱਤੇ, ਤੇ ਪਿਤਰ “ਸ੍ਵਧਾ” ਉੱਤੇ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਬਛੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨਿ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪਕਦਾ ਤੇ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੰਨ ਢੱਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਹੀ ਅਗਨਿ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਈਏ ਜਾਂ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੀਏ। ਜਦ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਖੁਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਨਾਭ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹਾ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਢੋਲ ਦੀ ਖੋਲ੍ਹ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਚੰਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹਾ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਭੋਜਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਪਰ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਜਨ ਬਿਨਾਂ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸਾਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਪਰ ਸਾਹ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮਾੜਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਬੋਲ, ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ। ਜੋ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: “ਸਭ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।” ਅਤੇ, “ਸਭ ਜੀਵ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਕਥ (ਰਿਕ) ਸਾਹ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਕਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਕਥ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜੁਸ ਵੀ ਸਾਹ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯਜੁਸ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮ ਵੀ ਸਾਹ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤ੍ਰ (ਰਾਜ) ਵੀ ਸਾਹ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਰਾਜ, ਇਕਤਾ ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਦੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਉਹ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਪੈਰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਕ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ—ਇਹ ਵੀ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਇਹ ਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਤਿੰਨਵੇਂ ਵੇਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਉਹ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ—ਇਹ ਵੀ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਇਹ ਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਉਹ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਸਦਾ ਚੌਥਾ, ਵਿਖਿਆਤ ਪੈਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਚਮਕਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਉਸ ਚੌਥੇ, ਵਿਖਿਆਤ, ਉੱਚੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਅੱਖੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖੀ ਸੱਚ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਲੋਕ ਝਗੜਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ “ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ”, ਜਾਂ “ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ”, ਤਾਂ “ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ” ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਬਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਤੇ ਬਲ ਸਾਹ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਓਥੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਸਾਹ ਹੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਹ ਉਥੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਹੈ; “ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਹੀ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਭਰ ਕੇ ਵੀ ਪਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਭਰ ਕੇ ਪਾ ਲਵੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਪੈਰ; ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਜਾ ਪੈਰ; ਚੌਥਾ ਪੈਰ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸਦਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ: ਉਹ ਇੱਕ ਪੈਰੀ, ਦੋ ਪੈਰੀ, ਤਿੰਨ ਪੈਰੀ, ਚਾਰ ਪੈਰੀ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਪੈਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੱਕ ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। “ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਚੌਥੇ, ਵਿਖਿਆਤ ਪੈਰ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।” ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੈਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, “ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਜਾਂ, “ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇ।” ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਾਂ, “ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ,” ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਵਾਰ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਬੁਦੀਲਾ, ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ-ਸ਼ਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਜਦ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹਾਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਢੋਹਦੀ ਹੈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੁਖ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੀ ਹੈ।” ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਅੱਗ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਜਰਾਵਿਰਹਿਤ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; “ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਸੱਚ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਏਕ-ਦਰਸ਼ੀ, ਯਮ, ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਰੇਸ਼ਾਂ ਹਟਾ, ਆਪਣੀ ਚਾਨਣ ਇਕੱਠੀ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਜੋ ਉਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਾਹ ਅਮਰ ਵਾਯੂ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਮਨ, ਯਾਦ ਕਰ! ਹੇ ਅਗਨਿ, ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੈ ਚੱਲ, ਤੂੰ ਸਭ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਸਾਡਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਆਂਗੇ।” ਇਕ ਦਿਨ, ਆਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤਕੇਤੁ, ਪੰਚਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈਵਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਹੇ ਨੌਜਵਾਨ!” ਜਵਾਬ ਆਇਆ, “ਹਾਂ, ਸਰ।” “ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਜੀ।” ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤੇ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?” “ਨਹੀਂ,” ਉੱਤਰ ਆਇਆ। “ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?” “ਨਹੀਂ,” ਉੱਤਰ ਆਇਆ। “ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਮਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ?” “ਨਹੀਂ,” ਉੱਤਰ ਆਇਆ। “ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਜਦ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ?” “ਨਹੀਂ,” ਉੱਤਰ ਆਇਆ।