ਇੱਕ ਸਮਾਂ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਸ ਚੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਰਸ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਚੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਰਸ ਚੱਖਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੀ ਚੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਬੋਲਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਬੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੁਣਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੋਚਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਛੂਹਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਛੂਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਛੂਹਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਛੂਹਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।” “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜਾਣਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।” ਜਿੱਥੇ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਚੱਖਦਾ, ਬੋਲਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਛੂਹਦਾ, ਜਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ? ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਚੱਖਿਆ, ਬੋਲਿਆ, ਸੁਣਿਆ, ਸੋਚਿਆ, ਛੂਹਿਆ ਜਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੁਤਿਮਾਸ਼ਿਆ ਨੇ ਗੌਪਵਾਨਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲਿਆ, ਗੌਪਵਾਨਾ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੋਂ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਕੌਂਡਿਨਯਾ ਤੋਂ, ਕੌਂਡਿਨਯਾ ਨੇ ਹਾਂਡਿਲਿਆ ਤੋਂ, ਚਾਂਡਿਲਿਆ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ, ਗੌਤਮ... ਫਿਰ ਅਗਨੀਵੇਸ਼ਿਆ, ਗਾਰਗਿਆ, ਗੌਤਮ, ਸ਼ੈਤਵਾ, ਪਾਰਾਸ਼ਾਰਯਾਯਣ, ਗਾਰਗਾਯਣ, ਉੱਦਾਲਕਾਯਣ, ਜਾਬਾਲਾਯਣ, ਮਾਧਯੰਦੀਨਾਯਣ, ਸ਼ੌਕਰਾਯਣ, ਕਾਸ਼ਾਯਣ, ਸ਼ਾਯਕਾਯਣ, ਕੌਸ਼ਿਕਾਯਣ... ਫਿਰ ਘ੍ਰਿਤਕੌਸ਼ਿਕ, ਪ੍ਰਾਸ਼ਾਰਯਾਯਣ, ਜਾਤੂਕਰਨਿਆ, ਅਸੁਰਾਯਣ, ਯਾਸਕ, ਟ੍ਰੈਵਣ, ਔਪਜੰਧਨ, ਅਸੁਰ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਅਤਰੇਯ, ਮਾਂਟੀ, ਗੌਤਮ, ਵਾਤਸਿਆ, ਕੈਸ਼ੋਰਿਆ, ਕਾਪਿਆ, ਕੁਮਾਰਹਾਰਿਤ, ਗਾਲਵ, ਵਿਦਰਭੀਕੌਂਡਿਨਯਾ, ਵਤਸਨਪਾਤਾ, ਬਾਭਰਵਾ, ਪੰਥਾ, ਸ਼ੌਭਰਾ, ਆਯਾਸਿਆ, ਅੰਗਿਰਸ, ਭੂਤੀ, ਟਵਾਸ਼ਟਰਾ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਡਧੀਚਾ, ਡਧਯੰਗ, ਅਥਰਵਨ, ਆਥਰਵਾ, ਦੈਵਾ, ਮ੍ਰਿਤਯੁ, ਪ੍ਰਾਧਵੰਸਨਾ, ਏਕਰਸ਼ੀ, ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਵਯਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਨਾਰਾ, ਸ਼ਨਾਤਨਾ, ਸ਼ਨਾਗਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ, ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਲਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਨ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਬ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ, ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਇਹ ਕੌਰਵਿਆਯਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, ਇਸੀ ਨਾਲ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨ—ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਅਸੁਰ—ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤੇ ਆਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੋ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਖਰ “ਦਾ” ਉਚਾਰਿਆ। “ਕੀ ਸਮਝ ਆਈ?” “ਸੰਯਮ ਕਰੋ।” “ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ।” ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਆਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੋ।” “ਦਾ” ਉਚਾਰਿਆ। “ਕੀ ਸਮਝ ਆਈ?” “ਦਾਨ ਦਿਓ।” “ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ।” ਅਸੁਰ ਆਏ, “ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੋ।” “ਦਾ” ਉਚਾਰਿਆ। “ਕੀ ਸਮਝ ਆਈ?” “ਦਇਆ ਕਰੋ।” “ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: “ਦਾ, ਦਾ, ਦਾ”—ਸੰਯਮ, ਦਾਨ, ਦਇਆ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸਿੱਖੋ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਹਿਰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਹ੍ਰ-ਦਾ-ਯਮ। “ਹ੍ਰ”—ਜੋ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਦਾ”—ਜੋ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਯਮ”—ਜੋ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ, ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਸੱਚ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਸੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਚ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਸ-ਤ-ਯਮ। ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਸੱਚ, ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਠ; ਝੂਠ ਸੱਚ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਝੂਠ ਵੀ ਸੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਝੂਠ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਸੂਰਜ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਦੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਇੱਥੇ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਦੂਜਾ ਉੱਥੇ ਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਣ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੱਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ “ਭੂਹ” ਸਿਰ ਹੈ—ਇੱਕ ਸਿਰ, ਇੱਕ ਅੱਖਰ; “ਭੁਵਹ” ਬਾਂਹਾਂ—ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਅੱਖਰ; “ਸਵਹ” ਆਧਾਰ—ਦੋ ਆਧਾਰ, ਦੋ ਅੱਖਰ। ਉਸ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸਿੱਖਿਆ “ਅਹ” ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ “ਭੂਹ” ਸਿਰ, “ਭੁਵਹ” ਬਾਂਹਾਂ, “ਸਵਹ” ਆਧਾਰ। ਉਸ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸਿੱਖਿਆ “ਅਹਮ” ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਬੁਰਾਈ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸੱਚ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਜੌ ਨਿੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਰਾਜਾ, ਸਰਤਾਜ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਵਚਨ ਨੂੰ ਗਾਂ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਚੁੱਚੀਆਂ ਹਨ: ਸਵਾਹਾ, ਵਸ਼ਟ, ਹੰਤ, ਸਵਧਾ। ਦੇਵਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਚੁੱਚੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਹੰਤ ਤੇ; ਪਿਤਰ ਸਵਧਾ ਤੇ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਬਲਦ ਹੈ, ਮਨ ਬਛੜਾ। ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪਕਦਾ ਤੇ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਢੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਯਾਣ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਨਾਭੀ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਡ੍ਰਮ ਦੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਘੁੰਘਰੂ ਦੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਖੋਹ ਖੁਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਮਹਿਮਾ ਭਰਿਆ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਣਗਣਿਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।” ਪਰ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਣ ਬਿਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ, “ਪ੍ਰਾਣ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।” ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਭੋਜਨ ਬਿਨਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੋ ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਚੰਗਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕੀ ਮਾੜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਨਾ ਕਹੋ, ਪ੍ਰਾਤ੍ਰਦਾ। ਜੋ ਇਹ ਦੋ ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ?” ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, “ਸਭ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।” “ਸਭ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਕਥ (ਸੂਕਤ) ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਕਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਮਿਲਾਪ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਉਕਥ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਯਜੁਸ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਨਾਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਜੋੜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਯਜੁਸ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸਾਮਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਸੁਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸਾਮਨ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤ੍ਰ (ਰਾਜ) ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਰਾਜ ਨੂੰ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਾ ਰਾਜ, ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼—ਇਹ ਅਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਉਹ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਪੈਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਤੇ ਸਾਮਨ—ਇਹ ਅਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਤ੍ਰੇਵਿਦ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਉਹ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ—ਇਹ ਅਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਜੀਵ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਉਹ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਪੈਰ—ਉੱਚਾ, ਚਮਕਦਾ ਖੇਤਰ, ਸਰਤਾਜ ਜੋ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਪੈਰ ਹੈ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੈਰ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਉਸ ਚੌਥੇ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ, ਉੱਚੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਇੱਕ ਕਹੇ “ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ,” ਜਾਂ “ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ,” ਤਾਂ “ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ” ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤਾਕਤ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।” ਗਾਯਤਰੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਉੱਥੇ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਯਤਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਾਯਤਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।