ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬ੍ਰਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਦੀਵੀ ਹੈ—ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵਧਦੀ, ਨਾ ਘਟਦੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਤਮ-ਸਯੰਮ, ਵਿਦਰ, ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਮੰਦ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਦ ਕਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਆਪ ਮੰਦ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਦ ਕਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਭੁੱਖ-ਤਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।” ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਵੱਡਾ, ਅਜੰਮਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਵੱਡੇ, ਅਜੰਮੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਜੰਮਾ, ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਮੌਤ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਭੈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।” ਜਨਕ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਵਿਦੇਹ ਦਾ ਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ।” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ—ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਅਤੇ ਕਾਤਿਆਯਨੀ। ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਆਮ ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਮੈਂ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਤੇਰੇ ਤੇ ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਜੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਭਰ ਦੌਲਤ ਮੇਰੀ ਹੋਵੇ, ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ?” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਪਰ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ।” ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।” ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਆਦਰਨੀਯ, ਦੱਸੋ।” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਪਤੀ ਪਤੀ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਬੱਚੇ, ਦੌਲਤ, ਬ੍ਰਹਮ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਲੋਕ, ਦੇਵ, ਜੀਵ, ਸਭ ਕੁਝ—ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਸੁਣੋ, ਵਿਚਾਰੋ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਲੋਕ, ਦੇਵ, ਜੀਵ, ਸਭ ਕੁਝ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੈ, ਲੋਕ, ਦੇਵ, ਵੇਦ, ਜੀਵ, ਸਭ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੈ।” ਉਹ ਉਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਵੇਂ ਡਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਜਾਉਣ ਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਪਕੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਡਰਾਮ ਜਾਂ ਵੱਜਾਉਣ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਅਵਾਜ਼ ਪਕੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਲੂਟ ਜਾਂ ਸੰਖ ਵੱਜਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਤੇ ਧੂੰਏ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ—ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਮਵੇਦ, ਅਥਰਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਟੀਕਾ, ਦਾਨ, ਯਜ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਇਹ ਲੋਕ, ਉਹ ਲੋਕ, ਸਭ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਹਨ।” ਉਹ ਵਿਭਿੰਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: “ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਓਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ, ਸਬੰਧਤ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ, ਸਭ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਆ ਕੇ ਮਿਲਣਾ।” ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜਿਵੇਂ ਨਮਕ ਦਾ ਗੋਲਾ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਨਮਕ ਹੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅੰਤ-ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਸPure ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਗੋਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਵਿਛੋੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੱਖਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।” ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਇਸ ਬਚਨ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, “ਆਦਰਨੀਯ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉਲਝਨ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ‘ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ’—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ।” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਉਲਝਨ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਿਰਫ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਭਿਨਾਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੇਖਣਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਚੱਖਣਾ, ਬੋਲਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੋਚਣਾ, ਛੂਹਣਾ, ਜਾਣਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਭਿਨਾਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਜਿੱਥੇ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਸੁੰਘਦੇ, ਚੱਖਦੇ, ਬੋਲਦੇ, ਸੁਣਦੇ, ਸੋਚਦੇ, ਛੂਹਦੇ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਸ ਨੂੰ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗਿਣਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਸ਼ੁਤਿਮਾ਼ਸ਼ਯਾ, ਗੌਪਵਾਨਾ, ਕਉਸ਼ਿਕਾ, ਕਉṇḍਿਨਯਾ, ਹਾṇḍਿਲਯਾ, ਚਾṇḍਿਲਯਾ, ਗੌਤਮਾ, ਅਗਨਿਵੇਸ਼ਯਾ, ਗਾਰਗਯਾ, ਪਾਰਾਸ਼ਰਯਾਯਣਾ, ਉਦਦਾਲਕਾਯਣਾ, ਜਾਬਾਲਾਯਣਾ, ਮਾਧਯੰਦੀਨਾਯਣਾ, ਆਯਾਸਯਾ, ਅੰਗਿਰਸ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਅਤਰੇਯਾ, ਕੈਸ਼ੋਰਯਾ, ਕਾਪਿਆ, ਗਾਲਵਾ, ਵਿਦਰਭੀਕਉṇḍਿਨਯਾ, ਆਥਰਵਾ, ਮ੍ਰਿਤਯੂ, ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ, ਬ੍ਰਹਮ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਆਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਲਵੋ, ਪੂਰਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਕੌਰਵਯਾਯਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਤੰਾਨ—ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਅਤੇ ਅਸੁਰ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਦਾ’ ਅੱਖਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਸਮਝ ਆਈ?” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਆਤਮ-ਸਯੰਮ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਲਿਆ।” ਮਨੁੱਖ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਦਾ’ ਅੱਖਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਦਾਨ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਲਿਆ।” ਅਸੁਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਦਾ’ ਅੱਖਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਦਇਆ।” ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਲਿਆ।” ਇਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ‘ਦਾ’ ‘ਦਾ’ ‘ਦਾ’ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਆਤਮ-ਸਯੰਮ, ਦਾਨ, ਦਇਆ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸਿੱਖੋ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਦਿਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਹ੍ਰ-ਦਾ-ਯਮ। ‘ਹ੍ਰ’—ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਕੇ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ‘ਦਾ’—ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਕੇ, ਲੋਕ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ‘ਯਮ’—ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼-ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਮਹਾਨ, ਪਹਿਲਾ ਜੰਮਿਆ ਸਤ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੱਚ ਬਣਿਆ; ਸੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਦੇਵ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤ-ਯਮ—ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ: ‘ਸ’, ‘ਤਯ’, ‘ਮ’। ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਸੱਚ, ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਠ; ਝੂਠ ਸੱਚ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸੂਰਜ ਸੱਚ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿਚ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਛੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸੱਚਾ ਚੱਕਰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ; ਕਿਰਣਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ‘ਭੂ’—ਸਿਰ, ‘ਭੁਵ’—ਬਾਂਹਾਂ, ‘ਸਵ’—ਟੰਗਾਂ। ਉਸ ਦਾ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਅਹ’ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਮਕਸਦ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਯੰਮ, ਦਾਨ, ਦਇਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।