ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਉੱਚੀ ਉਪਦੇਸ਼ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਮਨ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸੀ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਖੁਦ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਰਣਹਾਰਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣਾ ਚਮੜਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਿੱਟੇ ਟਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ!’” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ, ਤੰਗ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ—ਇਹ ਰਾਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚਿੱਟਾ, ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਹਰਾ, ਲਾਲ—ਇਹ ਰੰਗ ਹਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆਨੁਸ਼ੀਲ, ਉਜਲੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, “ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਅਸੁਰਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਅਣਜਾਣ, ਅਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜੋ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ‘ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਜਾਣ ਲਏ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਸਦੇ ਲਈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ?” “ਜਿਸ ਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਸਿੱਧਾ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਮਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਲ, ਦਿਨ ਆਦਿ ਚੱਲਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਖ ਦਾ ਅੱਖ, ਕੰਨ ਦਾ ਕੰਨ, ਭੋਜਨ ਦਾ ਭੋਜਨ, ਮਨ ਦਾ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ, ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਣਮਾਪ, ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਰਵੋਤਮ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਅਜਨਮਾ, ਮਹਾਨ, ਅਡੋਲ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਤੇ ਨਾਹ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਥਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ, ਸੰਸਾਰਾਂ, ਸਭ ਦਾ ਰਾਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪੁਲ ਹੈ।” “ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਹੀ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਸ਼ਰਧਾ, ਅਤੇ ਅਜਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਹੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੇਵਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” “ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ: ‘ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ, ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਗਿਆ?’ ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ, ਧਨ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ।” “ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ’—ਇਹ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਨਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਜੁੜਦਾ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਮਾੜਾ ਕੀਤਾ’ ਜਾਂ ‘ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ’, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਕੋਈ ਕਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।” “ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ‘ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਨਾ ਘਟਦੀ।’ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ, ਇਕਾਗਰ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ,’ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ।” “ਇਹੀ ਮਹਾਨ, ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਦਾਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਹਾਨ, ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਅਮਰ, ਨਿਡਰ, ਅਮਰ ਹੈ। ‘ਤੁਸੀਂ ਨਿਡਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ,’ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜਨਕ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਂ ਵਿਦੇਹਾ ਦਾ ਰਾਜ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’” ਇਸ ਸਮੇਂ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ—ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਅਤੇ ਕਾਤਿਆਯਨੀ। ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਆਮ ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਮੈਂ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਉ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਵਿਚ ਅਖੀਰਲੀ ਵੰਡ ਕਰ ਦਿਆਂ।” ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਵੇ, ਕੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ?” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਰ ਧਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਪਰ ਧਨ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।” ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਇਸ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ? ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਓਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪਤੀ ਪਤੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਬ੍ਰਹਮ, ਖਸ਼ਤ੍ਰ, ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵਤੇ, ਜੀਵ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੋਚਣਾ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਸੋਚਣ, ਤੇ ਜਾਣਣ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੈਦ ਵੀ, ਯੱਗ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਵੀ, ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਜੀਵ ਵੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਖਸ਼ਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵਤੇ, ਵੈਦ, ਜੀਵ, ਸਭ ਕੁਝ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, “ਜਿਵੇਂ ਡੰਮਰੂ ਵੱਜਣ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਡੰਮਰੂ ਜਾਂ ਵੱਜਣ ਦੀ ਝਟਕ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਕੜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਤੰਤੂ ਵੱਜਣ ਤੇ, ਜਾਂ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਣ ਤੇ, ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਤੰਤੂ ਜਾਂ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਪਕੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਲਗਾਉਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੂੰਏਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਭਾਵ ਤੋਂ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੁਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ, ਦਾਨ, ਹੋਮ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਅਗਲਾ ਸੰਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਹਨ।” “ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਪਰਸ਼ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੁਗੰਧ ਨੱਕ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੁਆਦ ਜੀਭ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਧੁਨ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਵੈਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਮਲ ਮੁੱਤ੍ਰਾ ਮਲਦਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਜਿਵੇਂ ਨਮਕ ਦਾ ਡਲਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਨਮਕ ਹੀ ਨਮਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਭਾਵ, ਅੰਤਹਿਨ, ਸਰਬਪੱਖੀ, ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੱਖਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—ਇਹ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।” ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਆਦਰਯੋਗ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਕਿ ‘ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ।’” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਮੈਂ ਭੁਲਾਵਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਣਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕਦੇ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਿਰਫ਼ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ?” “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੁੰਘਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਵੇ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਅਮਰਤਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਣ ਬਾਰੇ, ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।