ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੈਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜੀਵ, ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹੰਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਓਸ ਹੱਦ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੁੱਤ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਹਰਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਡਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਕਾਲਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦਿਵਤਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ," ਇਹ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ। ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਨਾਰੀ ਦੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨਮਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਭਰਿਆ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਪਿਉ ਪਿਉ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਮਾਂ ਮਾਂ, ਨਾ ਲੋਕ ਲੋਕ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਵੇਦ ਵੇਦ, ਨਾ ਯਜਨਾ ਯਜਨਾ। ਇੱਥੇ ਚੋਰ ਚੋਰ ਨਹੀਂ, ਭ੍ਰੂਣ-ਹੰਤਾ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਚੰਡਾਲ ਚੰਡਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਿਖਾਰੀ ਭਿਖਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਤਪਸਵੀ ਤਪਸਵੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਭਲੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੇਖਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਜਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੁੰਘਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਚੱਖਣਾ, ਨਾ ਬੋਲਣਾ, ਨਾ ਸੁਣਨਾ, ਨਾ ਸੋਚਣਾ, ਨਾ ਛੂਹਣਾ, ਨਾ ਜਾਣਣਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਸੁੰਘ ਸਕਦੇ, ਚੱਖ ਸਕਦੇ, ਆਦਿ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ, ਬਿਨਾ ਦੂਜੇ ਦੇ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਸ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਸੰਤੋਖ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਆਨੰਦ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਸੋ ਗੁਣਾ ਵਧ ਆਨੰਦ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੋ ਗੁਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਬਣੇ। ਫਿਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋ ਗੁਣਾ ਵਧ ਆਨੰਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਫੇਰ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦਾ ਆਨੰਦ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿਓ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ: ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੋ ਗੁਣਾ ਵਧ ਆਨੰਦ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ, ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਡਰ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁੱਤ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ—ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ—ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਰੱਥ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨਮਈ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਪਰਲੀ ਸਾਂਸ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਸੁਖਮ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਵਧਾਪੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਆਮ, ਅੰਜੀਰ ਜਾਂ ਜਾਮੁਣ ਡਾਲ ਤੋਂ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਖੁਲ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਰਥੀ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਆਦਿ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਜਦ ਰਾਜਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਲੈ ਕੇ ਦਿਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ, ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਿਰਾ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਚਮਕ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਅੱਖ, ਕਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਾਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਝ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜੂੰ ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਪੁਰਾਣਾ ਸੋਨਾ ਲੈ ਕੇ ਨਵਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਵੀ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਗਿਆਨ, ਮਨ, ਬੋਲ, ਪ੍ਰਾਣ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਗੁੱਸਾ, ਅਗੁੱਸਾ, ਖੁਸ਼ੀ, ਅਖੁਸ਼ੀ, ਧਰਮ, ਅਧਰਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚੰਗਾ, ਮਾੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾੜਾ। ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ, ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਪਾਪ। ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ।" ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਉਸਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ, ਤੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ, ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: "ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਮਨ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: "ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣਾ ਚਮੜਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਿਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਪਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨਮਈ, ਨਿਰਲੇਪ ਆਤਮਾ, ਪਰਮਤੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ," ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕ: "ਇਹ ਰਸਤਾ ਤੰਗ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਿਆ, ਨਾ ਤਿਆ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ, ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਹਰਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹਨ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਪਰੋਕਟ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪ੍ਰੋਕਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਵਧ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਅਸੁਰਯ' ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਿਸਦੇ ਲਈ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ? ਜਿਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਸਮਝ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਲੋਕ ਉਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਲੋਕ।