ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਆਤਮਾ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ’ ਹੈ; ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੁੜਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਭੈਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੀ, ਜਨਕ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਨਕ ਨੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਰਭੈਤਾ ਸਾਡੇ ਤੇ ਆਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਵਿਦੇਹ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਕ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨਾਲ ਵਾਦ ਕਰੇਗਾ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ। ਜਨਕ ਨੇ ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚੁਣਿਆ, ਜੋ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਜਨਕ ਨੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ: “ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਰਾਜਨ, ਸੂਰਜ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।” ਜਨਕ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, “ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।” “ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?” “ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।” “ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੋਵੇਂ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?” “ਅੱਗ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਅੱਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।” “ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?” “ਵਾਣੀ (ਬੋਲ) ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਵਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਾਣੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।” “ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਗ, ਤੇ ਵਾਣੀ ਸਭ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?” “ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਕਿਹੜੀ ਆਤਮਾ?” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ—ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਲਦਾ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ, ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ—ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਥਾਂ ਹਨ: ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰ। ਇੱਕ ਤੀਸਰਾ, ਵਿਚਲਾ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਪਾਪ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਫਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਸ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਤੇ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਉਥੇ, ਨਾ ਰਥ ਹਨ, ਨਾ ਰਥੀ, ਨਾ ਰਸਤੇ; ਪਰ ਉਹ ਰਥ, ਰਥੀ, ਰਸਤੇ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਆਨੰਦ, ਨਾ ਰਸ; ਪਰ ਉਹ ਸੁਖ, ਆਨੰਦ, ਰਸ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਨਾ ਝੀਲ, ਨਾ ਦਰਿਆ, ਨਾ ਕਮਲ-ਤਾਲ; ਪਰ ਉਹ ਝੀਲ, ਦਰਿਆ, ਕਮਲ-ਤਾਲ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।” “ਇਸ ਬਾਰੇ, ਸ਼ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੌਂਦਾ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੋਨਹਰਾ ਮਨੁੱਖ, ਇਕੱਲਾ ਹੰਸ।” “ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਦਾ, ਫਿਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੋਨਹਰਾ ਮਨੁੱਖ, ਇਕੱਲਾ ਹੰਸ।” “ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦੇਵਤਾ ਉੱਚੇ-ਹੇਠਲੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਕਈ ਰੂਪ ਰਚਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ, ਕਦੇ ਖਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।” “ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਆਨੰਦ-ਬਾਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, ‘ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਜਗਾਏ।’ ਜੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।’ ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖਦਾ—ਇੱਥੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।’ ‘ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਹੋਰ ਦੱਸੋ।’” “ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਗਣ ਲਈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ। ‘ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।’ ‘ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਹੋਰ ਦੱਸੋ।’” “ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਜਾਗਣ ਵਿਚ, ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਲਈ।” “ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਮਛੀ ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ—ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ—ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੋ ਹੱਦਾਂ—ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਜਾਗਣ—ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹੰਸ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉੱਡ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਦਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ।” “ਜਿੰਨੀ ਧਮਨੀਆਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਲ ਦਾ ਹਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਗਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਫੈਦ, ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਹਰਾ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਜ਼ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਡਰ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੋਚਦਾ, ‘ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ,’ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਉੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ, ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ।” “ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਹੋਰ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਇਸ ਦੀ ਇਹੀ ਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” “ਇਹ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸੀਮ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ, ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।” “ਇੱਥੇ, ਪਿਤਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਮਾਤਾ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਦੇਵਤਾ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਵੇਦ ਵੇਦ ਨਹੀਂ, ਯਜਨ ਯਜਨ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ, ਚੋਰ ਚੋਰ ਨਹੀਂ, ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੱਤਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਚੂਹੜਾ ਚੂਹੜਾ ਨਹੀਂ, ਭਿਖਾਰੀ ਭਿਖਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਤਪਸੀ ਤਪਸੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਦਿਲ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਦਾ ਵੇਖਣਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵੇਖ ਸਕੇ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੰਘਣਾ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਦਾ ਸੁੰਘਣਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁੰਘ ਸਕੇ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੱਖਣਾ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦਾ ਚੱਖਣਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚੱਖ ਸਕੇ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਦਾ ਬੋਲਣਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬੋਲ ਸਕੇ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਣਨਾ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦਾ ਸੁਣਨਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਣ ਸਕੇ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਦਾ ਸੋਚਣਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੋਚ ਸਕੇ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਛੂਹਣਾ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਦਾ ਛੂਹਣਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਛੂਹ ਸਕੇ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣ ਸਕੇ।” “ਪਰ ਜੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਨੂੰ ਵੇਖੇਗਾ, ਹੋਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘੇਗਾ, ਹੋਰ ਨੂੰ ਚੱਖੇਗਾ, ਹੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇਗਾ, ਹੋਰ ਨੂੰ ਸੁਣੇਗਾ, ਹੋਰ ਨੂੰ ਸੋਚੇਗਾ, ਹੋਰ ਨੂੰ ਛੂਹੇਗਾ, ਹੋਰ ਨੂੰ ਜਾਣੇਗਾ।” “ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ, ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਉੱਚਾ ਸੰਸਾਰ, ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਉੱਚਾ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਸ ਆਨੰਦ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਸੰਪੰਨ, ਪੂਰਾ, ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖ-ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਨੰਦਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਜਨਮ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮਹਾਨ। ਹੋਰ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।’” “ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਸੰਪੰਨ, ਪੂਰਾ, ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਨੰਦਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।