ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕਿਥੇ ਹੈ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਖੁਦ ਮਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਟਿਕਾਣਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਔਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾਇਆ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮਨੁੱਖ 'ਬਿਨਾ ਹਿਰਦੇ' ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ, ਜਦ ਉਸ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਜਨਕ ਨੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕਿਥੇ ਹੈ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਖੁਦ ਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਟਿਕਾਣਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਹਿਰਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਹਿਰਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਹਿਰਦਾ ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਫਿਰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਬਿਨਾ ਸਿਖਾਏ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਉਹ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾਇਆ?" ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ, ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ, ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਦਿਓ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਥ ਜਾਂ ਨਾਅ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵੈਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਥੇ ਜਾਵੋਗੇ?" ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਆਦਰਨੀਯ, ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬਤਾਓ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਧਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆੜੀ ਪਸੰਦ ਹੈ।" "ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਰਾਜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਣ-ਥਾਂ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਾ ਗੰਢ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਢਕਣੀ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਧਮਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।" "ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਧਮਨੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਆਵਾਜਾਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋਵੇ।" "ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ ਪ੍ਰਾਣ, ਦੱਖਣ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਪੱਛਮ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਉੱਤਰ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਉਪਰ ਉਪਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਹੇਠਾਂ ਹੇਠਲੇ ਪ੍ਰਾਣ; ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ।" "ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ' ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਜੁੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਭੈਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੀ, ਜਨਕ।" ਜਨਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਆਦਰਨੀਯ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲੀ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਜਾਣਾਈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲੇ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ। ਇਹ ਵਿਦੇਹ ਵਾਸੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।" ਜਨਕ ਨੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਕ ਨੇ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚੁਣਿਆ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਨਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੁੱਛਿਆ: "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ, ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?" "ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ," ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।" "ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ," ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।" "ਜਦ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੋਵੇਂ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?" "ਅੱਗ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ," ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਅੱਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।" "ਜਦ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅਤੇ ਅੱਗ—ਸਾਰੇ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?" "ਵਾਣੀ (ਬੋਲ) ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ," ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਵਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਦ ਵਾਣੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।" "ਜਦ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਗ, ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਸਭ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?" "ਆਤਮਾ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ," ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੈਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਕਿਹੜਾ ਆਤਮਾ?" "ਇਹ ਜੋ ਗਿਆਨ-ਮਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ—ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਲਦਾ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪ।" "ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦੋ ਆਸਰੇ ਹਨ: ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੋਕ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ, ਵਿਚਕਾਰਲਾ, ਸੁਪਨਾ-ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਉਹ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ—ਦੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ—ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਤੇ ਰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉੱਥੇ, ਕੋਈ ਰਥ, ਰਥਵਾਹਕ ਜਾਂ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਰਥ, ਰਥਵਾਹਕ ਤੇ ਰਸਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕੋਈ ਆਨੰਦ, ਰਸ ਜਾਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਹ ਆਨੰਦ, ਰਸ ਤੇ ਸੁਖ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕੋਈ ਸਰੋਵਰ, ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਕਮਲ-ਤਲਾਈ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।" "ਇਸ ਬਾਰੇ, ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁੱਤਾ ਆਪਣੇ ਪਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ 'ਸੁਵਰਨ-ਪੁਰਖ', 'ਇੱਕਲਾ ਹੰਸ' ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਘੋਂਸਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਮਰ ਵਿਅਕਤੀ ਘੋਂਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਵਰਨ-ਪੁਰਖ, ਇੱਕਲਾ ਹੰਸ—ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ।" "ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦੇਵਤਾ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ, ਕਦੇ ਖਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਆਨੰਦ-ਬਾਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਗਾਓ ਨਾ।' ਜੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਜਾਗਣ-ਅਵਸਥਾ ਹੈ।' ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਜਾਗਣ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖਦਾ—ਇੱਥੇ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।" "ਆਦਰਨੀਯ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਦੱਸੋ।" "ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਦੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਾਗਣ ਲਈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੇਖਦਾ, ਜੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।" "ਆਦਰਨੀਯ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਦੱਸੋ।" "ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਦੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਾਗਣ ਲਈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੇਖਦਾ, ਜੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯਾ।" "ਆਦਰਨੀਯ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੋਖ ਲਈ ਹੋਰ ਦੱਸੋ।" "ਜਾਗਣ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਦੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਸੁਪਨੇ ਲਈ।" "ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ—ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ—ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋ ਹੱਦਾਂ—ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਜਾਗਣ—ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹੰਸ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪੰਖ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਹੱਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ, ਸੁੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਝ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਜਿੰਨੇ ਧਮਨੀਆਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੈਨਲਾਂ—ਚਿੱਟੀ, ਨੀਲੀ, ਪੀਲੀ, ਹਰੀ, ਲਾਲ—ਭਰੀ ਹੋਈ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਡਰ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਗਣ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਸੋਚਦਾ, 'ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦਿਵਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ,' ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੁਝ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਇਹ, ਦਰਅਸਲ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰੂਪ ਹੈ।