ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਹੈਲਿਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਵਾਣੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਉਹ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ "ਵਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਪਰ ਹੈਲਿਨਾ ਵਾਣੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਵਾਣੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਾਣੀ ਆਪ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਵਾਣੀ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਕਥਾ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ—all ਕੁਝ ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਣੀ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਜਨਕ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਕੁਝ ਨਾ ਲਓ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ?" ਫਿਰ ਬਰਕੁ ਵਾਰਸ਼ਣਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਅੱਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਉਹ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ "ਅੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਅੱਖ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅੱਖ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਖ ਆਪ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੇਖਣਾ, ਜਾਣਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੋਟੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਕੰਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, "ਕੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੰਨ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤਤਾ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅਨੰਤਤਾ ਕੀ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਆਪ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਕੰਨ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਕੰਨ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਉਹ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, "ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।" ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਨ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਆਨੰਦ ਕੀ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਫਿਰ ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਉਹ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ, "ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।" ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਿਰਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਥਿਰਤਾ ਕੀ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਿਰਦਾ ਆਪ ਹੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਹਰਾਉ ਨਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਰਥ ਜਾਂ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰੀਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਏਂਗਾ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?" ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਧਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੰਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਰੋਖ ਤੌਰ ਤੇ। ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਿਰਾਜ਼, ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਣ ਥਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਲੂਂਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਓੜਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਨਾਡੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਘੁੰਮਦੀ ਤੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ—ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਣ ਪੂਰਬ ਵਾਂਗ, ਦੱਖਣੀ ਦੱਖਣ ਵਾਂਗ, ਪੱਛਮੀ ਪੱਛਮ ਵਾਂਗ, ਉੱਤਰੀ ਉੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਉੱਤਲੇ ਉੱਤਲੇ ਵਾਂਗ, ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਂਗ—ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ "ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ" ਹੈ। ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਾਣਦੀ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਡਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਨਕ।" ਜਨਕ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਰਹਿਤਤਾ ਮਿਲੇ।" ਫਿਰ ਜਨਕ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨਾਲ ਅੱਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੂਰਜ।" ਜਦ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ "ਚੰਦ੍ਰਮਾ।" ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ "ਅੱਗ।" ਜਦ ਅੱਗ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ "ਵਾਣੀ।" ਜਦ ਵਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ "ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।" ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਜੋ ਗਿਆਨਮਈ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਰਥ, ਰਥੀ, ਰਸਤੇ, ਆਨੰਦ, ਸੰਦੂਰ—all ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: "ਸੁੱਤਿਆਂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਖ ਮਾਣਦੀ, ਕਈ ਵਾਰ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ। ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਉਸਨੂੰ ਉਥੋਂ ਨਾ ਜਗਾਓ।" ਜੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਜਗਤ ਹੀ ਹੈ।" ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਵੇਲੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ, ਉਹੀ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਚਾਨਣ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਮਾਣਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਾਗਣ ਵਾਸਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਆਤਮਾ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਮਾਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਸਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮੂਲ, ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ-ਵਿਕਾਰ, ਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਖੁਲ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ।