ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਮਾਣਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁੱਛੋ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂ।" ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ: "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਜੰਗਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਬਾਹਰੀ ਚਮੜੀ ਛਾਲ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਖੂਨ ਚਮੜੀ ਹੇਠਲੇ ਰਸ ਵਾਂਗ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਉਹ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਾਸ ਗੁਦਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨੱਸਾਂ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਹੱਡੀਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੱਜਾ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਗੂਦੇ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਜਦ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਨਾ ਕਹੋ ਕਿ ਉਹ ਬੀਜ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਤਪਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਕੌਣ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੇਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੜ੍ਹ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਰੱਖਤ ਉੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੇ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਉਖੜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ। ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਚੇਤਨਾ, ਆਨੰਦ, ਬ੍ਰਹਮ—ਉਹੀ ਬੀਜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆ ਕੇ ਜਨਕ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠਾ। ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ—ਧਨ ਲੈਣ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਲੈਣ?" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਦੋਵੇਂ ਲਈ, ਰਾਜਨ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਦੰਕ ਹੌਲਵਾਯਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ—'ਸਾਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਖੇ, ਉਹਵੇਂ ਹੌਲਵਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਸਾਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।' ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਠਿਕਾਣਾ ਕੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।' ਇਹ, ਰਾਜਨ, ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਤੂੰ ਦੱਸ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਸਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਸਾਹ ਹੀ, ਰਾਜਨ। ਸਾਹ ਲਈ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਾਹ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਾਹ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਸਨ—'ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।' ਉਹਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਜਿਤ੍ਵਾ ਹੈਲਿਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਬੋਲੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਉਸਨੇ ਵੀ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਤੂੰ ਦੱਸ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਬੋਲੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਬੋਲੀ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ?" "ਬੋਲੀ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ—all ਕੁਝ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਫੇਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ—'ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ।' ਉਹਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਬਰਕੁ ਵਾਰਸ਼ਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਅੱਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਤੂੰ ਦੱਸ।" "ਅੱਖ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਅੱਖ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ?" "ਅੱਖ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ', ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅੱਖ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ—'ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ।' ਉਹਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਕੰਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਤੂੰ ਦੱਸ।" "ਕੰਨ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਕੰਨ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਅਨੰਤ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਅਨੰਤਤਾ ਕੀ ਹੈ?" "ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਜਿੱਧਰ ਵੀ ਜਾਵੋ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਕੰਨ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਕੰਨ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਕੰਨ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ—'ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ।' ਉਹਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਸ਼ਤ੍ਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਤੂੰ ਦੱਸ।" "ਮਨ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਮਨ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਆਨੰਦ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਆਨੰਦ ਕੀ ਹੈ?" "ਮਨ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ—'ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ।' ਉਹਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਪਰ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਤੂੰ ਦੱਸ।" "ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹਿਰਦਾ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਸਥਿਰਤਾ ਕੀ ਹੈ?" "ਹਿਰਦਾ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਹਿਰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ—'ਸਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ।' ਉਹਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" ਫਿਰ ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਮੈਨੂੰ ਹਰਾਉਂ ਨਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਰਥ ਜਾਂ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਤੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਕਿਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਮੈਥੋਂ ਕਿਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਧਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਇੰਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆੜੀ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ, ਆੜੀ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ, ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਿਰਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੂਨ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ; ਦਿਲ ਦੇ ਜਾਲੀਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢੱਕਣੀ ਹੈ; ਦਿਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਨਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।" "ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਚਲਦਾ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ: ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਣ ਪੂਰਬ ਨੂੰ, ਦੱਖਣੀ ਦੱਖਣ ਨੂੰ, ਪੱਛਮੀ ਪੱਛਮ ਨੂੰ, ਉੱਤਰੀ ਉੱਤਰ ਨੂੰ, ਉੱਪਰਲੇ ਉੱਪਰ ਨੂੰ, ਹੇਠਲੇ ਹੇਠ ਨੂੰ; ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ।" "ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਹੈ; ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜੀਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਜਨਕ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ। ਸਾਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਮਿਲੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਮਿਲੇ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਨਮਸਕਾਰ! ਇਹ ਵਿਦੇਹ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਵਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। "ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀ ਹੈ?" "ਸੂਰਜ, ਰਾਜਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬੈਠਦਾ, ਘੁੰਮਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਪਰਤਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕ੍ਯ।" "ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ?" "ਚੰਦਰਮਾ, ਰਾਜਨ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬੈਠਦਾ, ਘੁੰਮਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਪਰਤਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।" "ਜਦ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੋਵੇਂ ਲੁਕ ਜਾਣ, ਫਿਰ?" "ਅੱਗ, ਰਾਜਨ। ਅੱਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬੈਠਦਾ, ਘੁੰਮਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਪਰਤਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।