ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਹਾਕਲਯਾ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਹਾਕਲਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਲਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਧਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ।" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਪੂਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਸੂਰਜ।" "ਸੂਰਜ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ?" "ਅੱਖ ਵਿੱਚ।" "ਅੱਖ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੀ ਹੈ?" "ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਰੂਪ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹਨ?" "ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਹਾਕਲਯਾ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, "ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?" "ਯਮ।" "ਯਮ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਦਾਨ ਵਿੱਚ।" "ਦਾਨ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਸ਼ਰਧਾ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੀ?" "ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।" "ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?" "ਵਰੁਣ।" "ਵਰੁਣ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਜਲ ਵਿੱਚ।" "ਜਲ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਬੀਜ ਵਿੱਚ।" "ਬੀਜ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।" ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?" "ਸੋਮਾ।" "ਸੋਮਾ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਦੀਖਸ਼ਾ ਵਿੱਚ।" "ਦੀਖਸ਼ਾ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੀ?" "ਸੱਚ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਦੀਖਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।" "ਸੱਚ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।" "ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਅਚਲ (ਉਪਰਲੀ) ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?" "ਅਗਨਿ।" "ਅਗਨਿ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ।" "ਵਾਣੀ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੀ?" "ਮਨ ਵਿੱਚ।" "ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਾਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸੁਗਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ।" "ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰਾ ਆਪ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹੋ?" "ਸਵਾਸ਼ ਵਿੱਚ।" "ਸਵਾਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ?" "ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ।" "ਅਪਾਨ ਕਿੱਥੇ?" "ਵਿਆਨ ਵਿੱਚ।" "ਵਿਆਨ ਕਿੱਥੇ?" "ਉਦਾਨ ਵਿੱਚ।" "ਉਦਾਨ ਕਿੱਥੇ?" "ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ।" "ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਹੈ; ਇਹ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ, ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਅੱਠ ਆਧਾਰ, ਅੱਠ ਲੋਕ, ਅੱਠ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਉਹ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ, ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।" ਹਾਕਲਯਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਡਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਾਣਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਪੁੱਛੋ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ।" ਪਰ ਕੋਈ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ: "ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਛਾਲ ਹੈ।" "ਉਸ ਦਾ ਖੂਨ ਛਾਲ ਤੋਂ ਰਸ ਵਾਂਗ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਟਣ ਤੇ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਤੇ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਹੈ।" "ਮਾਸ ਗੂਦਾ ਵਾਂਗ, ਨਸਾਂ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਹੱਡੀਆਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ, ਮਜਾ ਗੂਦੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਵੱਟਣ ਤੇ ਮੁੜ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਕਿਸ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ?" "ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੌਣ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਹੋਰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਰੁੱਖ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ; ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਕਿਸ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ? ਚੇਤਨਾ, ਆਨੰਦ, ਬ੍ਰਹਮਣ—ਇਹੀ ਬੀਜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਇਹੀ ਅੰਤਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤੌਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ ਹੋ—ਧਨ ਲਈ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਲਈ?" "ਦੋਵਾਂ ਲਈ, ਰਾਜਨ," ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਉਦੰਕ ਹੋਊਲਵਾਇਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਸਵਾਸ਼ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।' ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਖੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੋਊਲਵਾਇਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਸਵਾਸ਼ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ; ਸਵਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।' ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਆਖਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।' ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ?" "ਸਵਾਸ਼ ਹੀ, ਰਾਜਨ। ਸਵਾਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਯਜਨਾ ਹੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਸਵਾਸ਼ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਸ਼ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ; ਸਵਾਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ, ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸਿਖਾਏ ਨਾ ਲਵੋ।" "ਉਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਜਿਤਵਾ ਹੈਲੀਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਵਾਣੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।' ... ਪਰ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" "ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਵਾਣੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਾਣੀ ਆਪ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼; ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ?" "ਵਾਣੀ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਵਾਣੀ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।" "ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ... "ਤੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ?" "ਬਰਕੁ ਵਾਰਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਅੱਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।' ... ਪਰ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" "ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਅੱਖ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅੱਖ ਆਪ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼; ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ?" "ਅੱਖ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ' ਆਖਣਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।" ... "ਭਰਦਵਾਜ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੋਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਕੰਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।' ... ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" "ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਕੰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੰਨ ਆਪ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼; ਅਨੰਤਤਾ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਅਨੰਤਤਾ ਕੀ ਹੈ?" "ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਕੰਨ, ਰਾਜਨ, ਅਨੰਤ ਹੈ।" ... "ਸ਼ਤਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।' ... ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" "ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਮਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਨ ਆਪ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼; ਆਨੰਦ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਆਨੰਦ ਕੀ ਹੈ?" "ਮਨ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇੜੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।" ... "ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।' ... ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।" "ਤੂੰ ਦੱਸ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ।" "ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਿਰਦਾ ਆਪ, ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼; ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਸਥਿਰਤਾ ਕੀ ਹੈ?" "ਹਿਰਦਾ ਆਪ, ਰਾਜਨ। ਹਿਰਦਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।" ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਨਮਸਕਾਰ! ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ, ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਦੇਵੀਂ।" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਥ ਜਾਂ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਥੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਮਾਣਯੋਗ।" "ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਇੰਧ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ 'ਇੰਦਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ 'ਵਿਰਾਜ' ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਦਾ ਗੋਲਾ ਖੁਰਾਕ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਢੱਕਣ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਨਸ ਰਸਤਾ ਹੈ।" "ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਵਾਸ਼ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ: ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਰਬੀ ਸਵਾਸ਼, ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਖਣੀ ਸਵਾਸ਼, ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪੱਛਮੀ ਸਵਾਸ਼, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤਰੀ ਸਵਾਸ਼, ਉੱਤੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲੀ ਸਵਾਸ਼, ਹੇਠਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਸਵਾਸ਼; ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਸਵਾਸ਼ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਸਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੋਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਛਾ ਗਈ।