ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰੀ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਿਆਨੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੁੱਥੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਇਹ ਛੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਅੱਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹੀ ਛੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਕੌਣ ਹਨ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਦੇਵਤੇ ਕੌਣ ਹਨ? ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਾਂਸ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੱਧ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਹੈ ਹਵਾ।” ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇਕਰ ਹਵਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਧ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ?” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਕੋ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਹੈ ਬ੍ਰਹਮ।” ਫਿਰ ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। “ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਕਲਯਾ! ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈਂ; ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਇਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?” ਹਾਕਲਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਸਤਰੀ।” ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, “ਇੱਛਾ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।” ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। “ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯਾ, ਇਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਆਇਆ, “ਮਨ।” ਫਿਰ ਆਇਆ, “ਰੂਪਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਅੱਖ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।” ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। “ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯਾ, ਇਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਅੱਖ।” ਫਿਰ ਆਇਆ, “ਅਕਾਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।” ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। “ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹਾਕਲਯਾ, ਇਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਸਾਂਸ।” ਫਿਰ ਆਇਆ, “ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ...” “ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ।” “ਦੇਵੀ ਕੌਣ?” “ਵਾਣੀ।” ਫਿਰ ਆਇਆ, “ਹਨੇਰਾ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।” “ਜੋ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਕੌਣ?” “ਮੌਤ।” “ਪਾਣੀ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।” “ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਕੌਣ?” “ਵਰੁਣ।” “ਬੀਜ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।” “ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਕੌਣ?” “ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।” ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਹਾਕਲਯਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹਾਕਲਯਾ, ਇੱਥੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।” ਹਾਕਲਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ, ਜਦ ਤੂੰ ਕੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ... ਮਨੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ—” “ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ?” “ਸੂਰਜ। ਉਹ ਕਿਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ?” “ਅੱਖ ਵਿੱਚ।” “ਅੱਖ ਕਿਉਂ?” “ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।” “ਰੂਪਾਂ ਕਿਥੇ?” “ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰੂਪ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?” “ਯਮ। ਉਹ ਕਿਥੇ?” “ਦਾਨ ਵਿੱਚ।” “ਦਾਨ ਕਿਥੇ?” “ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਸ਼ਰਧਾ ਕਿਥੇ?” “ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।” “ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?” “ਵਰੁਣ। ਉਹ ਕਿਥੇ?” “ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ।” “ਪਾਣੀ ਕਿਥੇ?” “ਬੀਜ ਵਿੱਚ।” “ਬੀਜ ਕਿਥੇ?” “ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।” “ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?” “ਸੋਮ। ਉਹ ਕਿਥੇ?” “ਦੀਖਾ ਵਿੱਚ।” “ਦੀਖਾ ਕਿਥੇ?” “ਸਤ ਵਿੱਚ।” “ਸਤ ਕਿਥੇ?” “ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।” “ਉੱਤਲੀ (ਉਪਰਲੀ) ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?” “ਅੱਗ। ਉਹ ਕਿਥੇ?” “ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ।” “ਵਾਣੀ ਕਿਥੇ?” “ਮਨ ਵਿੱਚ।” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ।” “ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰਾ ਆਤਮਾ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ?” “ਸਾਂਸ ਉੱਤੇ।” “ਸਾਂਸ ਕਿੱਥੇ?” “ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ।” “ਅਪਾਨ ਕਿੱਥੇ?” “ਵਿਆਨ ਵਿੱਚ।” “ਵਿਆਨ ਕਿੱਥੇ?” “ਉਦਾਨ ਵਿੱਚ।” “ਉਦਾਨ ਕਿੱਥੇ?” “ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ।” “ਇਹ ਆਤਮਾ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਹੈ; ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਅੱਠ ਆਸਰੇ, ਅੱਠ ਲੋਕ, ਅੱਠ ਪੁਰਖ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਨਾ ਦੱਸਿਆ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।” ਤਾਂ ਹਾਕਲਯਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੋਰ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਾਣਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੋ ਪੁੱਛ ਲਵੋ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ।” ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: “ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਜੰਗਲ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ; ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਛਾਲ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਲਹੂ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਰਸ ਵਾਂਗ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕੱਟੀਦਾ ਹੈ, ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਨੂੰ ਜਖ਼ਮ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਗੁਦਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨਸਾਂ ਰੇਸ਼ੇ ਹਨ, ਹੱਡੀਆਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਮੱਜ਼ ਪਿਠ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਜਦੋਂ ਵੱਢਿਆ ਜਾਵੇ, ਮੁੜ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜੰਮਦਾ ਹੈ?” “ਕਹੋ ਨਾ ਕਿ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਊਂਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਣ ਮੁੜ ਉਸਨੂੰ ਜੰਮਾਵੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੂਜੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜੜ੍ਹ ਉਖਾੜੀ ਜਾਵੇ, ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ; ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਸ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗੇ? ਚੇਤਨਾ, ਆਨੰਦ, ਬ੍ਰਹਮ—ਬੀਜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸਰਾ—ਇਹ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਾਣੂ ਹਨ।” ਫਿਰ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਵਾਈ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਆਏ। ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ ਹੋ—ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਲਈ?” “ਦੋਵੇਂ ਲਈ, ਰਾਜਨ,” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਉਦੰਕ ਹੋਲ਼ਵਾਯਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਸਾਂਸ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।’ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਆਖਦੇ, ਉਹ ਆਖਿਆ: ‘ਸਾਂਸ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਾਂਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।’ ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਸਰਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।’ ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ, ਰਾਜਨ।” ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਆਧਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ?” “ਸਾਂਸ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਸਾਂਸ ਲਈ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਯਗ੍ਯ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ; ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਾਂਸ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਸ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਾਂਸ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਜੋ ਇੰਝ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ‘ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ।’ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?” “ਜਿਤਵਾ ਹੈਲੀਨਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਵਾਣੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।’ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਆਖਦੇ, ਉਹ ਆਖਿਆ: ‘ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।’ ਪਰ ਆਸਰਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ, ਰਾਜਨ।” ਜਨਕ: “ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਵਾਣੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ?” “ਵਾਣੀ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸਭ ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਵਾਣੀ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਵਾਣੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਜਨਕ: “ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ: “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ‘ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ।’ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?” “ਬਰਕੂ ਵਾਰਸ਼ਣਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਅੱਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।’ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਆਖਦੇ, ਉਹ ਆਖਿਆ: ‘ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।’ ਪਰ ਆਸਰਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ, ਰਾਜਨ।” “ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਅੱਖ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਸਤ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਸਤ ਕੀ ਹੈ?” “ਅੱਖ ਹੀ ਸਤ ਹੈ, ਰਾਜਨ। ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ‘ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ’ ਇਹੀ ਸਤ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਜਨਕ: “ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ: “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ‘ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ।’ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?” “ਭਰਦਵਾਜ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੋਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਕੰਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।’ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਆਖਦੇ, ਉਹ ਆਖਿਆ: ‘ਕੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਣਨ ਨਹੀਂ।’ ਪਰ ਆਸਰਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ, ਰਾਜਨ।” “ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ।” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਕੰਨ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਅਨੰਤ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਅਨੰਤ ਕੀ ਹੈ?” “ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ, ਰਾਜਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵੋ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਕੰਨ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਕੰਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਜਨਕ: “ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ: “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ‘ਬਿਨਾ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਲੈ।’ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ?” “ਸ਼ਤ੍ਯਕਾਮ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।’ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਆਖਦੇ, ਉਹ ਆਖਿਆ: ‘ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।’ ਪਰ ਆਸਰਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ, ਰਾਜਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀਆਂ ਅਗੰਭੀਰ ਗੁੱਥੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਸਮੇਤ, ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭিভੂਤ ਹੋ ਗਏ।