ਇੱਕ ਵਾਰ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਗਾਰਗੀ, ਇਸ ਅਟੱਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਕਰੇ, ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰੇ—even ਜੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਕਰੇ—ਉਸਦਾ ਫਲ ਸੀਮਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਗਾਰਗੀ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਤੱਤ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਜਗਤ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਅਟੱਲ ਤੱਤ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਗਾਰਗੀ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਤੱਤ—ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੀ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ, ਆਕਾਸ਼ ਰਚਿਆ ਤੇ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਚਕਨਵੀ ਨੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਸ਼ੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ।” ਫਿਰ ਵਚਕਨਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ, ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਸੂਕਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ।” “ਹਾਂ,” ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੂਛਦਾ ਗਿਆ: “ਕਿੰਨੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਿੰਤੀ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿੰਨੇ?”—“ਛੇ,” “ਕਿੰਨੇ?”—“ਤਿੰਨ,” “ਕਿੰਨੇ?”—“ਦੋ,” “ਕਿੰਨੇ?”—“ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ,” “ਕਿੰਨੇ?”—“ਇੱਕ।” ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕੌਣ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਿਰਫ ਵੱਡਿਆਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਤੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ: ਅੱਠ ਵਾਸੂ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਯ—ਇਹ ਹੋਏ ਇਕੱਤੀ—ਇੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿੰਤੀ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਵਾਸੂ ਕੌਣ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ, ਅਕਾਸ਼, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ—ਇਹ ਵਾਸੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਰੁਦ੍ਰ ਕੌਣ ਹਨ?”—“ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਦੱਸ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਗਿਆਰਵਾਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਆਦਿਤਯ ਕੌਣ ਹਨ?”—“ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਦਿਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੌਣ?”—“ਬਿਜਲੀ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਯੱਗ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। ਬਿਜਲੀ ਕੀ ਹੈ?—ਚਮਕ। ਯੱਗ ਕੀ ਹੈ?—ਪਸ਼ੂ।” “ਛੇ ਕੌਣ ਹਨ?”—“ਅੱਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅਕਾਸ਼—ਇਹ ਛੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।” “ਤਿੰਨ ਕੌਣ ਹਨ?”—“ਤਿੰਨ ਲੋਕ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” “ਦੋ ਕੌਣ ਹਨ?”—“ਅਹਾਰ ਤੇ ਸਾਹ।” “ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ?”—“ਜੋ ਵਾਯੂ ਹੈ।” “ਜੇ ਵਾਯੂ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਉਂ?”—“ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇੱਕ ਕੌਣ ਹੈ?”—“ਬ੍ਰਹਮ।” “ਧਰਤੀ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਅੱਖ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤਮ ਆਸਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਆਸਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਹਾਕਲਯ, ਦੱਸੋ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ ਹੈ?”—“ਔਰਤ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। “ਇੱਛਾ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਅੱਖ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੋ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਹਾਕਲਯ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ?”—“ਮਨ।” “ਰੂਪ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਅੱਖ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਹਾਕਲਯ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ?”—“ਅੱਖ।” “ਆਕਾਸ਼ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਅੱਖ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੋ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਹਾਕਲਯ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ?”—“ਸਾਹ।” “ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਅੱਖ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਹਾਕਲਯ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ?”—“ਵਾਣੀ।” “ਅੰਧਕਾਰ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਅੱਖ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੋ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਹਾਕਲਯ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ?”—“ਮੌਤ।” “ਪਾਣੀ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਅੱਖ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੋ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਹਾਕਲਯ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ?”—“ਵਰੁਣ।” “ਬੀਜ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਅੱਖ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਹਾਕਲਯ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ?”—“ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।” ਇਸ ਉੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਹਾਕਲਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹਾਕਲਯ, ਇੱਥੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।” ਫਿਰ ਹਾਕਲਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੁਰੂ ਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਆਧਾਰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਕੌਣ ਹੈ?”—“ਸੂਰਜ।” “ਸੂਰਜ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ?”—“ਅੱਖ ਵਿੱਚ।” “ਅੱਖ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।” “ਰੂਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।” “ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?”—“ਯਮ।” “ਯਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਦਾਨ ਵਿੱਚ।” “ਦਾਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਸ਼ਰਧਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।” “ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?”—“ਵਰੁਣ।” “ਵਰੁਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਜਲ ਵਿੱਚ।” “ਜਲ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਬੀਜ ਵਿੱਚ।” “ਬੀਜ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।” “ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?”—“ਸੋਮ।” “ਸੋਮ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਦੀਖਾ ਵਿੱਚ।” “ਦੀਖਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਸੱਚ ਵਿੱਚ।” “ਸੱਚ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।” “ਉਪਰਲੀ ਅਡੋਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ?”—“ਅੱਗ।” “ਅੱਗ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ।” “ਵਾਣੀ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਮਨ ਵਿੱਚ।” “ਮਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”— ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸੁਗਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।” “ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਹੋ?”—“ਸਾਹ ਵਿੱਚ।” “ਸਾਹ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ।” “ਅਪਾਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਵਿਆਨ ਵਿੱਚ।” “ਵਿਆਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਉਦਾਨ ਵਿੱਚ।” “ਉਦਾਨ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?”—“ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ।” “ਇਹ ਆਤਮਾ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਹੈ; ਇਹ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਅਲੱਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਅੱਠ ਆਸਰੇ, ਅੱਠ ਜਗਤ, ਅੱਠ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਉਤਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।” ਹਾਕਲਯ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਸਭ ਡਰ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਾਨਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੇ, ਪੁੱਛ ਲਓ; ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁੱਛ ਲਓ; ਜਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂ। ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।” ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ: “ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਛਾਲ ਹੈ।” “ਉਸਦਾ ਖੂਨ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਰਸ ਵਾਂਗ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ‘ਤੇ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਇੰਝੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਖ਼ਮੀ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਹੈ।” “ਮਾਸ ਗੂਦਾ ਵਾਂਗ, ਨੱਸਾ ਤੰਤੂਆਂ ਵਾਂਗ, ਹੱਡੀਆਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ, ਮੱਜ ਪਿਠ ਵਾਂਗ ਹਨ।” “ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਰੇੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਇੰਝੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਰੇੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ?” “ਕੋਈ ਨਾ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ ਬੀਜ ਤੋਂ; ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਹੋਰ ਰੇੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਇੰਝੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਜੇ ਰੁੱਖ ਰੇੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ; ਇੰਝੀ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਰੇੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ? ਚੇਤਨਾ, ਆਨੰਦ, ਬ੍ਰਹਮ—ਬੀਜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ—ਇਹ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ ਹੋ—ਧਨ ਲਈ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਲਈ?” “ਦੋਵੇਂ ਲਈ, ਰਾਜਨ,” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੰਕ ਹੋਊਲਵਾਯਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਸਾਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ, ਪਿਓ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ, ‘ਸਾਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।’ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਹ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। “ਇਹ, ਰਾਜਨ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ।” “ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ।” “ਉਸਦਾ ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਆਧਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਾਂਗ ਸਿਮਰੋ।” “ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ?” “ਸਾਹ ਹੀ, ਰਾਜਨ। ਸਾਹ ਲਈ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਯੱਗ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ, ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ‘ਚ ਵੀ ਸਾਹ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ, ਰਾਜਨ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਾਹ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਿਆਂਗਾ।” ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ‘ਉਹ ਪਾਠ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਲਏ।’” “ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ?