ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਦਦਾਲਕ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਅਮਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਦਦਾਲਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਚਕਨਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਾਂਗੀ। ਜੇ ਉਹ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।" ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੂਛੋ, ਗਾਰਗੀ।" ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਵਿਦੇਹਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੀਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਣੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਦੋ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੀ ਹਾਂ, ਉੱਤਰ ਦਿਓ।" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੂਛੋ, ਗਾਰਗੀ।" ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੀ: "ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਹੈ, ਸੀ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ ਤੇ ਗੂੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ (ਸਪੇਸ) ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ ਤੇ ਗੂੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥਿਆ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਗਾਰਗੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਆਸਮਾਨ-ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਸੀ, ਹੈ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੂੰਥਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਨਾ ਉਹ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਤਲਾ; ਨਾ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਲੰਮਾ; ਨਾ ਲਾਲ, ਨਾ ਤਰਲ; ਨਾ ਛਾਂ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ; ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼; ਨਾ ਜੁੜਿਆ, ਨਾ ਛੂਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਸੁਗੰਧ, ਨਾ ਸੁਆਦ; ਨਾ ਅੱਖ, ਨਾ ਕੰਨ; ਨਾ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਮਨ; ਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਨਾ ਸਾਹ; ਨਾ ਮੂੰਹ, ਨਾ ਨਾਮ, ਨਾ ਵੰਸ਼; ਨਾ ਨਾਸ਼ਵੰਤ, ਅਮਰ, ਨਿਰਭਉ, ਅਜਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਵਾਜ਼ ਰਹਿਤ, ਅਪਰਗਟ, ਅਸੀਮ, ਅਰੰਭ ਰਹਿਤ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਰਹਿਤ। ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ, ਗਾਰਗੀ, ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਾਲ, ਨਦੀਆਂ—all ਕੁਝ—is ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ ਯਜਮਾਨ ਦੀ, ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਗਾਰਗੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵੀ ਯਜ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਗਾਰਗੀ, ਇਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਪਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ; ਅਸ਼੍ਰਾਵਣ, ਪਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ; ਅਚਿੰਤ, ਪਰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ; ਅਜਾਣਿਆ, ਪਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥਿਆ ਹੈ।" ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਗਾਰਗੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿੰਨੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ?" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੰਨੇ?" ਉੱਤਰ ਆਇਆ, "ਤੈਂਤੀ।" ਫਿਰ, "ਛੇ।" ਫਿਰ, "ਤਿੰਨ।" ਫਿਰ, "ਦੋ।" ਫਿਰ, "ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ।" ਅੰਤ ਵਿੱਚ, "ਇੱਕ।" ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕੌਣ ਹਨ?" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੈਂਤੀ ਹੀ ਹਨ—ਅੱਠ ਵਸੁ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਯ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।" "ਵਸੁ ਕੌਣ ਹਨ?"—ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਆਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ, ਆਸਮਾਨ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ। "ਰੁਦ੍ਰ?"—ਦਸ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ਆਤਮਾ; ਇਹ ਜਦੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰੋਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। "ਆਦਿਤਯ?"—ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ। "ਇੰਦਰ?"—ਬਿਜਲੀ। "ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ?"—ਯਜ। "ਛੇ ਕੌਣ?"—ਅੱਗ-ਧਰਤੀ, ਹਵਾ-ਆਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ-ਆਸਮਾਨ। "ਤਿੰਨ?"—ਤਿੰਨ ਲੋਕ। "ਦੋ?"—ਅਨਾਜ ਤੇ ਸਾਹ। "ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ?"—ਹਵਾ। "ਇੱਕ?"—ਬ੍ਰਹਮ। ਫਿਰ ਵਿਦਗਧ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਆਸ ਆਤਮਾ ਹੈ।" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਧਾਰ, ਲੋਕ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਆਖਿਆ—ਧਰਤੀ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਲੋਕ, ਮਨ ਲਈ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ। ਹਰੇਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਚਾਂਦ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਛਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਬੀਜ ਵਿੱਚ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ—ਕਦੇ ਮਨ, ਕਦੇ ਨੇਤ੍ਰ, ਕਦੇ ਸਾਂਸ, ਕਦੇ ਬੋਲੀ, ਕਦੇ ਮੌਤ, ਕਦੇ ਵਰੁਣ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਹਾਕਲਯ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਬਰਨਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਹਾਕਲਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੜਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ—ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। ਦੱਖਣ ਲਈ ਯਮ, ਜੋ ਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। ਪੱਛਮ ਲਈ ਵਰੁਣ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੀਜ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। ਉੱਤਰੀ ਲਈ ਸੋਮ, ਜੋ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਚ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। ਉੱਚੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਅੱਗ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਤੂੰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਕਿਸ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹੋ?" ਉੱਤਰ ਆਇਆ, "ਸਾਹ ਤੇ।" ਫਿਰ, "ਸਾਹ ਕਿਸ ਤੇ?"—ਅਪਾਨ ਤੇ। "ਅਪਾਨ ਕਿਸ ਤੇ?"—ਵਿਆਨ ਤੇ। "ਵਿਆਨ ਕਿਸ ਤੇ?"—ਉਦਾਨ ਤੇ। "ਉਦਾਨ ਕਿਸ ਤੇ?"—ਸਮਾਨ ਤੇ। "ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ'—ਅਜਾਣਿਆ, ਨਾ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਜੁੜਦਾ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਅੱਠ ਆਧਾਰ, ਅੱਠ ਲੋਕ, ਅੱਠ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਨਾ ਦੱਸਿਆ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।" ਹਾਕਲਯ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਢਿੱਗ ਪਇਆ। ਹੋਰ ਸਭ ਡਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।