ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਿਆਨੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਦੇ ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਸਾਹ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਨਿਆਂਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਆਪਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਆਂਤ੍ਰਕ, ਅਮਰ। ਇਉਂ ਹੀ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਬੀਜ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਆਪੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਆਪਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਆਂਤ੍ਰਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਆਪਾ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸੋਚਣ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਉਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਦਾਲਕ, ਅਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਚਕਨਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਾਂਗੀ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।" ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੂਛੋ, ਗਾਰਗੀ।" ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਵਿਦੇਹਾ ਦਾ ਯੋਧਾ ਤਣੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹਾਂ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੂਛੋ, ਗਾਰਗੀ।" ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਸੀ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਣੇ ਤੇ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਸਭ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਣੇ ਤੇ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਆਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਣਿਆ ਤੇ ਗੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਗਾਰਗੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਮੋਟਾ, ਨਾ ਪਤਲਾ, ਨਾ ਲੰਮਾ, ਨਾ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਲਾਲ, ਨਾ ਤਰਲ, ਨਾ ਛਾਂ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਨਾ ਛੂਹਣਯੋਗ, ਨਾ ਸੁਗੰਧ, ਨਾ ਰੁਚ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ, ਨਾ ਕੰਨ, ਨਾ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨਾ ਸਾਹ, ਨਾ ਮੂੰਹ, ਨਾ ਨਾਮ, ਨਾ ਵੰਸ਼, ਨਾ ਨਾਸ਼ਵੰਤ, ਅਮਰ, ਨਿਰਭੈ, ਮੌਤ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ, ਨਾਦ ਰਹਿਤ, ਅਪਰਗਟ, ਅਸੀਮ, ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਫਿਰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਾਲ, ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ ਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ ਯਜਮਾਨ ਦੀ, ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਯੱਗ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਿਮਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਇਥੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਗਾਰਗੀ, ਅਦੇਖਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਸੁਣਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਅਸੋਚਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਾਣਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਣਿਆ ਤੇ ਗੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ।" ਇਉਂ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ, ਦੇਵਤਾ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੰਨੇ ਹਨ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤੱਤੀ-ਤਿੰਨ।" ਫਿਰ, "ਛੇ।" "ਤਿੰਨ।" "ਦੋ।" "ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ।" "ਇੱਕ।" ਹਰ ਵਾਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕੌਣ ਹਨ?" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਤਾਂ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੱਤੀ-ਤਿੰਨ ਹੀ ਹਨ—ਅੱਠ ਵਸੂ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿੱਤ—ਇਹ ਹੋਏ ਇਕੱਤੀ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੱਤੀ-ਤਿੰਨ।" "ਕੌਣ ਹਨ ਵਸੂ?"—ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ, ਅਸਮਾਨ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਸੂ ਹਨ। "ਕੌਣ ਹਨ ਰੁਦ੍ਰ?"—ਦੱਸ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ਆਤਮਾ। ਜਦ ਇਹ ਦੇਹ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੋਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। "ਕੌਣ ਹਨ ਆਦਿੱਤ?"—ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਦਿੱਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। "ਕੌਣ ਹੈ ਇੰਦਰ, ਕੌਣ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ?"—ਬਿਜਲੀ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਯਜਨਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। "ਕੌਣ ਹੈ ਬਿਜਲੀ?"—ਤੜਕ। "ਕੌਣ ਹੈ ਯਜਨਾ?"—ਪਸ਼ੂ। "ਛੇ ਕੌਣ ਹਨ?"—ਅੱਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅਸਮਾਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। "ਤਿੰਨ ਕੌਣ?"—ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। "ਦੋ ਕੌਣ?"—ਅਨਾਜ ਤੇ ਸਾਹ। "ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ?"—ਹਵਾ। "ਇਹ ਹਵਾ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਕਿਉਂ?"—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਕਿਹਾ। "ਇੱਕ ਕੌਣ?"—ਬ੍ਰਹਮ। "ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਅੱਖ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ, ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" ਵਿਦਗਧ ਸ਼ਾਕਲਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਣ?"—ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਇਸਤਰੀ।" "ਇੱਛਾ ਉਸ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਅੱਖ ਲੋਕ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ?"—"ਮਨ।" "ਰੂਪਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਅੱਖ ਲੋਕ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ?"—"ਅੱਖ।" "ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਅੱਖ ਲੋਕ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ?"—"ਸਾਹ।" "ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਅੱਖ ਲੋਕ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ?"—"ਬੋਲੀ।" "ਹਨੇਰਾ ਉਸ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਅੱਖ ਲੋਕ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ?"—"ਮੌਤ।" "ਪਾਣੀ ਉਸ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਅੱਖ ਲੋਕ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਜਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ?"—"ਵਰੁਣ।" "ਬੀਜ ਉਸ ਦੀ ਆਸਥਾ, ਅੱਖ ਲੋਕ, ਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਵੀ?"—"ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਮਰ ਆਪਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ।