ਇੱਕ ਵਾਰ, ਬ੍ਰਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ਼ਸਤ ਚਾਕਰਾਯਣ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝਾ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਪਰੋਕਸ਼; ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹੈ।” ਉਸ਼ਸਤ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਸਾਂਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਧੋਵਾਇੂ ਨਾਲ, ਜੋ ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂਸ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਪਰਲੇ ਸਾਂਸ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਮਤਾਵਾਇੂ ਨਾਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ।” ਉਸ਼ਸਤ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਇਹ ਗਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਘੋੜਾ ਹੈ,’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝਾ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਪਰੋਕਸ਼; ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ।” ਉਸ਼ਸਤ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ; ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦੇ; ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ; ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ਼ਸਤ ਚਾਕਰਾਯਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਰਗੀ ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਤਾਣ ਅਤੇ ਓੜ੍ਹ, ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹਵਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ?” “ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਅਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ?” “ਮਧ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਮਧ੍ਯ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” “ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਦੇਵ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” “ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” “ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” “ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” “ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” “ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” “ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਗਾਰਗੀ, ਹੋਰ ਨਾ ਪੁੱਛੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋ। ਹੋਰ ਨਾ ਪੁੱਛੋ।” ਇਸ ਤੇ ਗਾਰਗੀ ਵਾਚਕਨਵੀ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ, ਅਸੀਂ ਮਦਰਾ ਦੇ ਘਰ 'ਪਤੰਜਕਲਾ ਕਾਪਿਆ' ਦੇ ਘਰ ਰਹੇ, ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਯਜਨਾ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ 'ਗੰਧਰਵ' ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਗੰਧਰਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?’ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਮੈਂ ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਹਾਂ।’” ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਪਤੰਜਕਲਾ ਕਾਪਿਆ ਅਤੇ ਯਜਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਕਾਪਿਆ, ਉਹ ਧਾਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ, ਉਹ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ?” ਪਤੰਜਕਲਾ ਕਾਪਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਆਦਰਨੀਯ।” ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਕਾਪਿਆ, ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਜੋ ਇਹ ਲੋਕ, ਉਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਪਤੰਜਕਲਾ ਕਾਪਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਆਦਰਨੀਯ।” ਕਬੰਧ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਇਹ ਧਾਗਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ, ਇਹ ਧਾਗਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਰ ਝੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ, ਗੌਤਮ, ਉਹ ਧਾਗਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।” ਕਹਿੰਦੇ, “ਜੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ’, ਤਾਂ ਉਹ ਬਤਾਵੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਬਤਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਵਾ, ਗੌਤਮ, ਉਹ ਧਾਗਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਲੋਕ, ਉਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਗੌਤਮ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ।’ ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਹੁਣ, ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਮਧ੍ਯ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਧ੍ਯ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਧ੍ਯ ਅਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਧ੍ਯ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮਧ੍ਯ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਗੁੜਗੁੜ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਇਸ ਤਕ, ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ, ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ: ਜੋ ਸਾਂਸ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਂਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਂਸ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਂਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ, ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਬੀਜ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਸੋਚਿਆ, ਪਰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਜਾਣਿਆ, ਪਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਅਮਰ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਾਂਗੀ। ਜੇ ਉਹ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਝੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ।” ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਛੋ, ਗਾਰਗੀ।” ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਦੀ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਜਾਂ ਉਗ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਤਣੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੋ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹਾਂ। ਉੱਤਰ ਦਿਓ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਛੋ, ਗਾਰਗੀ।” ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੀ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ—ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਗਾਰਗੀ, ਇਹ ਸਭ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।” ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਛੋ, ਗਾਰਗੀ।” ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ, ਉਹ ਸਭ ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ, ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਸੀ, ਹੈ, ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ?” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਗਾਰਗੀ, ਇਹ ਸਭ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਪਰ ਅਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਗਾਰਗੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਤਲਾ; ਨਾ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਲੰਮਾ; ਨਾ ਲਾਲ, ਨਾ ਤਰਲ; ਨਾ ਛਾਂ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ; ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਅਕਾਸ਼; ਨਾ ਜੁੜਿਆ, ਨਾ ਛੂਹਣਯੋਗ; ਨਾ ਸੁਗੰਧ, ਨਾ ਸੁਆਦ; ਨਾ ਅੱਖ, ਨਾ ਕੰਨ; ਨਾ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਮਨ; ਨਾ ਚਮਕ, ਨਾ ਸਾਂਸ; ਨਾ ਮੂੰਹ, ਨਾ ਨਾਮ, ਨਾ ਵੰਸ਼; ਨਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਅਮਰ, ਨਿਰਭੈ, ਮੌਤ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ; ਨਾ ਆਵਾਜ਼, ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੀਮਾ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਬਾਹਰ। ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯਾ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਗਾਰਗੀ, ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਸਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਯਜਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਭੋਗਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।