ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੰਵਾਦ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੱਥ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਮ ਨਾਮਕ ਅਤੀਗ੍ਰਹ ਨੇ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੱਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਵਚਾ (ਚੰਮੜੀ) ਵੀ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ (ਛੂਹ) ਨਾਮਕ ਅਤੀਗ੍ਰਹ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤਵਚਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅਤੀਗ੍ਰਹ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਜਦ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮੌਤ ਖੁਰਾਕ ਬਣਦੀ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਅੱਗ ਮੌਤ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਅਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਮੁੜ ਮੌਤ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੀ, "ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਨਾਮ। ਨਾਮ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਹੁਣ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਇਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁਲ ਕੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਜਦ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਚੰਦ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਬੂਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਹੂ ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਲਿਆ, ਪ੍ਰੀਤਮ।" ਫਿਰ, ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਣੀਏ।" ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਉਹ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਉਹ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਪੀ। ਇੱਥੇ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੋਕ ਲਏ। ਫਿਰ ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਅਸੀਂ ਮਦਰਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਅਸੀਂ ਪਤੰਜਲਾ ਕਾਪ੍ਯਾ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਉਸਦੀ ਧੀ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਸੁਧਨਵਨ ਆਂਗੀਰਸ ਹਾਂ।' ਜਦ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਉਹ ਓਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।'" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਤੀਹ-ਬੱਤੀ ਰਥ ਵਿਦੇਹਾ ਦੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਘੇਰਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਰੇਜ਼ਰ ਦੀ ਧਾਰ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਪਤਲਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ; ਵਾਯੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੌਤ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇੱਥੇ ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੋਕ ਲਏ। ਫਿਰ ਕਹੋਦਾ ਕੌਸ਼ੀਤਕੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ।" ਕਹੋਦਾ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ?" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਧਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਬੋਲੀ ਤੇ ਚੁੱਪ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ।" ਇੱਥੇ ਕਹੋਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੋਕ ਲਏ। ਫਿਰ ਉਸ਼ਸਤ ਚਾਕਰਾਯਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਾਨ ਨਾਲ, ਵਿਅਾਨ ਨਾਲ, ਉਦਾਨ ਨਾਲ, ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।" ਉਸ਼ਸਤ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਖੀਏ, 'ਇਹ ਗਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਘੋੜਾ ਹੈ', ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦੱਸ।" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ ਹੈ।" ਇੱਥੇ ਉਸ਼ਸਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੋਕ ਲਏ। ਫਿਰ ਗਾਰਗੀ ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲੱਤ ਅਤੇ ਤਾਣੇ ਵਾਂਗ ਰੁੰਧੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁੰਧੀਆਂ ਹਨ?" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਵਾ ਵਿੱਚ।" ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹਵਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ।" "ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਮੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਮੱਧ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਚੰਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਚੰਦ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" ਇੱਥੇ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਧੀਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਗਾਰਗੀ, ਹੋਰ ਨਾ ਪੁੱਛ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਢਹਿ ਪਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇੱਥੇ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੋਕ ਲਏ। ਫਿਰ ਉਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਅਸੀਂ ਮਦਰਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਤੰਜਲਾ ਕਾਪ੍ਯਾ ਦੇ ਘਰ ਯਜ੍ਯ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਹਾਂ।'" ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਪਤੰਜਲਾ ਕਾਪ੍ਯਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਜ੍ਯ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਧਾਗਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ?" ਪਤੰਜਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਕਬੰਧ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਇਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਯਜ੍ਯ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਉਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ।" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਹਵਾ ਉਹ ਧਾਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ।' ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।" ਹੁਣ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਯੰਤਾ ਬਾਰੇ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ: "ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਆਪ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਅਮਰ ਹੈ।" ਇਵੇਂ ਹੀ, ਜੋ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ-ਤਾਰੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਗਰਜ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਯ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਆਪ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਕ ਤਾਂ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਹੁਣ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ: ਜੋ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ, ਚੰਮੜੀ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਬੀਜ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਆਪ, ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜ਼ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਯੰਤਾ, ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।